आरोग्यक्षेत्रातील स्वसहाय्य गटांचा खराखुरा ‘सेतू’

जगण्याच्या प्रवासामध्ये माणसासमोर कोणतीही समस्या आली की तिच्या तीव्रतेनुसार त्याच्या डोक्यात विचार चालू होतात ते एकटेपणाचे . . . हे असं मलाच का झालं? . . . माझे नशीब खराब . . .  ही वेदना ज्याच्या वाट्याला आली तो मी दुर्देवी . . .  असे विचार घोंघावायला लागतात. तो जगापासून, कुटुंबापासुन आणि शेवटी स्वतःपासूनही तुटुन जायला लागतो. एकाकीपणाचा कोश जितका घट्ट होत जातो तशी समस्येला तोंड देण्याची त्या व्यक्तीची शक्ती मर्यादित होत जाते . . . आणि कमनशिबी असण्याचा ग्रह अधिक घट्ट होतो.

अशा टप्प्यावर जर एकाच समस्येने ग्रासलेल्या व्यक्ती एकत्र आल्या, एकमेकांशी बोलल्या तर त्यांना मानसिक उर्जा मिळते हा इतिहासात सिद्ध झालेला प्रमाण अनुभव म्हणता येईल. आरोग्यक्षेत्रातील दोन उदाहरणे घेऊया . . .  १९३५ साली अमेरिकेतल्या ओहायो राज्यातील अॅक्रन शहरामध्ये बील नावाचा न्यूयॉर्कमधला स्टॊकब्रोकर आणि बॉब नावाचा स्थानिक सर्जन एकमेकांना भेटले. दोघेही मद्यपाशाच्या विळख्यात होते. म्हणजे ‘नैसगिक’पणे ते दोघे मद्यप्राशन करतील असे अपेक्षित होते . . . पण घडलं वेगळेच. बीलने बॉबला समजावले की मद्यप्राश हा विचार, भावना, वर्तनाचा ‘आजार’ आहे. बॉब डॉक्टर होता तरी त्याला ही कल्पना नवी होती. व्यसन हा एक आजार आहे ह्या भूमिकेवरून दोघांच्या व्यसनमुक्तीची वाटचाल सुरु झाली. अॅक्रनच्या शहर रुग्णालयातील व्यसनी लोकांपर्यंत ते पोहोचले. त्यातला एक ‘सोबर’ झाला. ह्या तिघांच्या ‘मिटींग’ मधून सुरु झाला अल्कोहॉलीक ऍनॉनिमस हा आज अनेक देशांमध्ये पसरलेला स्वसहाय्य गट . . . १८० देश आणि ११८००० स्वमदत गट असलेली ही चळवळ आज जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचली आहे.

हॅरीयट शेल्टर आणि बिव्हर्ली यंग ह्या दोन स्त्रिया १९७९ मध्ये मॅडीसन ह्या व्हिस्कॉनसीन राज्यातील शहरात एकत्र आल्या. दोघींच्या मुलांना होता स्किझोफ्रेनिया हा मानसिक आजार. उपचारव्यवस्थेमध्ये कुटुंबाचा सहभाग असावा ह्या हेतूने तसेच एकमेकांना आधार देण्यासाठी त्या भेटू लागल्या. त्यातून जन्माला आला National Aliance for Mentally Ill अर्थात NAMI हा आधारगट. आज ह्या स्वसहाय्यसंस्थेचे हजाराहून अधिक गट अमेरिकेत भरतात.

आरोग्यक्षेत्रातील विविध आजार आणि समस्यांच्या संदर्भात ही कहाणी जगभर गिरवली गेली आहे. पुण्याच्या मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या संस्थापक डॉ. अनिता उर्फ सुनंदा अवचट ह्यांच्याबरोबर पंचवीस वर्षापूर्वी आम्ही सहजीवन गटाच्या सभा सुरु केल्या. व्यसनाधीनतेमधून बाहेर येणारा पती आणि त्याची पत्नी ह्यांचा हा विकासगट . . . त्यामधून ह्या साऱ्या स्त्रियांना उर्जा मिळाली. मुक्तांगणमध्ये अशा स्त्रियांचा आधारगट सुरु झाला. त्याचे नाव ‘सहचरी’ गट. ह्या गटातर्फे मुक्तांगणमध्ये एक सहचरी किचन सुरु झाले. हळूहळू महाराष्ट्रातल्या अनेक शहरांमध्ये सहचरी गट स्थापन झाले. ह्या गटांची महाराष्ट्रव्यापी परिषद भरू लागली. तीन वर्षांपासून ठाण्यामध्ये हा गट नियमितपणे भेटू लागला. पंचवीस ते तीस सदस्यसंख्या असलेल्या ह्या गटातर्फे गेल्या जानेवारीपासून ‘सहचरी स्वादम’ ह्या किचनला सुरुवात झाली.

सामाजिक आरोग्य चळवळीमध्ये, अशा आधारगटांचे महत्व नव्याने अधोरेखीत करावे अशी वेळ आली आहे. त्यामागची प्रमुख कारणे अशी. कोणत्याही आजाराच्या संदर्भामध्ये आपल्या समाजामध्ये अजूनही कुटुंबाचा सहभाग मोठ्या प्रमाणात असतो. कोणत्याही आरोग्यसमस्येतून बाहेर यायचे तर कुटुंबाचा सहभाग महत्वाचा. म्हणून कुटुंबीयांचे आधारगट वाढले तर त्यातून आपोआपच आरोग्यसेवा देणाऱ्या यंत्रणांवर वचक निर्माण होतो. न्यूझीलंडसारख्या देशामध्ये मानसिक आजारांवरच्या औषधांचे विक्रीदर ठरवताना सरकारी यंत्रणा कुटुंबगटांना सहभागी करते.

आरोग्य समस्यांमधून जाणाऱ्या व्यक्तींचे गट त्या त्या व्यक्तीला ‘पेशंट’ ह्या भूमिकेपासून मुक्त व्हायला मदत करतात. डॉक्टरी उपचार घेताना मी रुग्ण भूमिका घेईन पण बाकीचे आयुष्य जगताना हे जोखड बाजूला ठेवून सकारात्मक जगेन अशी ऊर्जा आधारगट निर्माण करतात. अनुभव तर आपण सारेच घेतो परंतु स्वतःच्या आणि इतरांच्या अनुभवाकडे निरीक्षक-परीक्षक दृष्टीने कसे पहावे आणि त्यातली नेमकी शिकवण कोणती घ्यावी हे आधारगटांमधून व्यक्तीला कळू लागते. त्याचा परिणाम एकंदर विकासावर, Recovery process वर होतो.

ठाण्याच्या आय.पी.एच. मानसिक आरोग्यसंस्थेमध्ये असे अनेक स्वसहाय्यगट भरतात. स्किझोफ्रेनियाचे रुग्ण (शुभार्थी), त्यांचे कुटुंबीय (शुभंकर), गंभीर मानसिक आजारातून सावरणारे (ट्रेंडसेटर्स), मंत्रचळेपणाची समस्या असणारे ओसीडीचे रुग्ण व कुटुंबीय (परफेक्ट ग्रुप) एपिलेप्सी गट, व्यसनमुक्ती गट, सहचरी गट, व्यसनमुक्तीच्या वाटेवरच्या कुटुंबातील मुलांसाठी अंकुर गट हे काही प्रमुख गट. स्पेशल मुलांच्या पालकांसाठीचा एक गट आणि एलजीबीटी समूहासाठी एक गट असे अजून गट लवकरच सुरु होतील.

अर्थात ह्या उपक्रमाचा भर राहिला आहे मानसिक आरोग्याशी संबंधित विषयांवर. परंतु शारीरिक आजार असोत, दिव्यांगता असो किंवा जीवनचक्राच्या अखेरच्या टप्प्यावरचे डिमेन्शिया-पार्किनसनसारखे मज्जासंस्थेचे विकार असोत . . . आधारगटांची गरज तर सर्वत्र आहे.

अनेक शहरांमध्ये असे आधारगट सुरु आहेत. त्यांना आय.पी.एच.ने जसे ठाण्यात केले तसे एका छताखाली आणता येईल का? आय.पी.एच.चे सर्व आधारगट संस्थेच्या प्रवासामध्ये, संस्थेच्या उपक्रमातून सुरु होत गेले. म्हणजे ते त्या अर्थाने एका छताखालीच आकाराला आले. परंतु अस्तित्वात असलेल्या आधारगटांना एका छताखाली आणले तर त्या सर्व गटांचा एकत्रीत ठसा आरोग्यचळवळीवर उमटवता येईल.

पुणे शहरामध्ये आय.पी.एच.चे उपक्रमकेंद्र उभारायचे ठरले तेव्हा माझ्या मनातल्या ह्या विचाराने उचल खाल्ली. आरोग्यविषयक स्वसहाय्यगट चालवणाऱ्यांची संख्या पुण्यामध्ये मोठी आहे. अस्तित्वात असलेल्या डझनभर गटांसोबत तर माझा स्वतःचा संपर्क राहिला आहे. ह्या गटांचा समन्वय करणारा केंद्रगट म्हणून ‘सेतू’ नावाची संकल्पना काही वर्षांपूर्वी, ह्या गटातील कार्यकर्ते आणि पुण्यातले ज्येष्ठ मनोविकारतज्ञ डॉ. उल्हास  लुकतुके ह्यांनी राबवली होती. कालांतराने ती विस्कळीत झाली.

संबंधितांशी बोलताना जाणवले की सर्व सहाय्यगट जर नियमितपणे एका ठिकाणी भरू लागले तर त्यांचा ठसा अधिक उमटेल. प्रसार माध्यमांचा वापर एकत्रीतपणे करता येईल. आय.पी.एच. मनआरोग्य केंद्राच्या पुण्याच्या केंद्राची आखणी करतानाच गट भरवण्यासाठीच्या जागा आम्ही जागेच्या डिझाईनमध्ये घेतल्या. आता योजना अशी आहे की अस्तित्वात असलेले आरोग्य स्वमदत गट आणि आमच्या संस्थेच्या पुढाकाराने निर्माण होणारे काही गट असे मिळून बारा ते पंधरा गट दर महिन्याला ह्या केंद्रातून भरू लागतील. अस्तित्वात असलेल्या गटांना जागेची सोय, नि:शूल्कपणे मिळेलच. परंतु येणाऱ्या सभासदांचे आतिथ्य, पाहुणे तज्ञ आणायचे झाल्यास त्यांचे मानधन-प्रवास ह्यासाठीही आय.पी.एच. सहाय्य्य करेल.

स्वसहाय्यगट घेणाऱ्या कार्यकर्त्यांची कौशल्ये वाढवण्यासाठी दर दोन महिन्याला एक ह्याप्रमाणे संपूर्ण वर्षामध्ये सहा कार्यशाळांचे आयोजन करायचे असा बेत आहे. अनुभवाने कार्यकर्ते शिकतातच. आतून आलेल्या आस्थेच्या बळामुळे टिकतातच. पण त्यांना शास्त्रशुद्ध मार्गदर्शन मिळाले तर स्वमदत गट घेण्याची कला अधिक विकसित होईल. ह्या विषयावरचा सहा सत्रांचा आणि अठरा तासाचा एक अभ्यासक्रम मी तयार केला आहे. इतर तज्ञांचीही मदत घेता येईल. आरोग्यक्षेत्रातील अनेक तज्ञांना ह्या सभांमध्ये सहभागी करून घेता येईल.

दिनांक २४ मार्चला, पुण्याच्या आय.पी. एच. केंद्राचे उदघाटन होईल त्यावेळी सुमारे बारा स्वमदत गटांच्या ह्या केंद्राचे वेळापत्रकच जाहीर करण्याचा आमचा विचार आहे.

अधिक माहितीसाठी : (M) 7588098053 / 54 /55 / 56 / 57

पत्ता : ‘अनैशा’, प्लॉट क्र. ४, यशश्री कॉलनी, वेदांत नगरीजवळ, डी. पी. रोड, कर्वेनगर, पुणे-411052

खुणेच्या जागा : राजाराम पूलाकडून कमिन्स कॉलेजकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर चांदणी हॉटेलच्या समोरची गल्ली

Advertisements

रिकामी खुर्ची

पाश्चात्य संगीताबरोबर माझी साधी तोंडओळखही नव्हती इतकी वर्षे. माझा मुलगा कबीर गिटार शिकायला लागला आणि पाश्चात्य संगीत आमच्या घरात शिरले. कबीरला इंग्रजी चित्रपटांचीही आवड. त्यामुळे जॉन विलियम्स आणि हॅन्स झिमरच्या रचना कानात गुंजायला लागल्या. तो बीटल्स, एल्टन जॉनपासून रॉकपर्यंत सारेच ऐकतो. गाणे ऐकताना कॉम्पुटरच्या स्क्रीनवर गीताचे शब्द दिसायला लागतात ही सोय झाल्यापासून माझी आस्वादक्षमता वाढायला लागली….  काही दिवसांपूर्वी कबीरने मला स्टिंग ह्या गायकाची Empty Chair, अर्थात रिकामी खुर्ची ही रचना ऐकवली. फक्त गिटारच्या साथीने स्टिंग ही रचना गातो. २६ फेब्रुवारी २०१७ मध्ये ऑस्करच्या सोहळ्यात त्याने ही रचना सादर केली होती.

‘गार्डन मॅथ्यु थॉमस समर’ असे पूर्ण नाव असलेला स्टिंग. तो गायक, गीतकार, संगीतकार आणि अभिनेता आहे. एक डझन ग्रॅमी अवॉर्ड्स मिळवणारा हा कलाकार मानवी हक्कांसंदर्भात जागृत आहे. म्हणूनच की काय, ‘जिम : जेम्स फॉली स्टोरी’ ह्या चित्रपटासाठी संगीतरचना करण्याची संधी त्याच्यासमोर आली. ही अमेरिकन डॉक्युमेंटरी ​आहे एका छायाचित्रपत्रकाराची. जेम्स फॉली हा फोटो जर्नालिस्ट. सिरीयामध्ये आयसिसने त्याला पकडले २०१२ साली…. Thanks Giving Day ह्या सणाच्या दिवशी. दोन वर्षे ‘बेपत्ता’ असलेल्या जेम्सचा शिरच्छेद करण्याचे दृश्य २०१४ सालच्या ऑगस्ट महिन्यामध्ये आयसिसने प्रसृत केले. इराकवर अमेरिकेने केलेल्या हवाई हल्ल्यांची प्रतिक्रिया म्हणून ! … ही कहाणी सांगणारी डॉक्युमेंटरी स्टिंगने पाहिली तेव्हा तो म्हणाला, ” मी नाही गीत बनवू शकणार ह्या चित्रपटासाठी …. जबरदस्त इंटेन्स आहे हा चित्रपट…. “

​जॉन विल्यम्स ह्या संगीतकाराला स्पिलबर्गने ‘शिंडलर्स लिस्ट’ हा चित्रपट दाखवला तेव्हा त्याची प्रतिक्रिया अशीच काहीशी झाली. “दुसऱ्या कुणा संगीतकाराला का नाही देत ही जबाबदारी”​ त्याने स्पिलबर्गला विचारले. “काही नावे आली होती डोळ्यासमोर … पण त्यातला जिवंत असलेला तू एकटाच आहेस” स्पिलबर्ग म्हणाला. आणि मग विल्यम्सने संगीतातले एक खणखणीत नाणे दिले.

चित्रपट पाहून स्टिंग त्या चित्रपटाने प्रथम भारावला. पण त्यानंतर त्याने स्वतःला, पळवून नेलेल्या जिमच्या, त्याच्या कुटुंबाच्या भावस्थितीत उतरवले. खरे तर त्याच्या Creativityचे रहस्यच ते. स्टिंग लहान असताना त्याच्या घरासमोरून जाणारा रस्ता शिपयार्डकडे जायचा. रस्त्यात उभे राहिले तर समोर अजस्रकाय बोटी दिसायच्या. रोज सकाळी शेकडो लोक ह्या रस्त्यावरून जायचे. संध्याकाळी परत यायचे. सुरुवातीला स्टिंग त्यांचे तटस्थ निरीक्षण करायचा. त्यानंतर तो त्यांच्या भावस्थितीत उतरून त्या चेहऱ्यामागच्या कहाण्या शोधायला लागला. त्यातून त्याला स्वतःमधला कवी- गायक सापडला. वयाच्या आठव्या – नवव्या वर्षी त्याच्या हातात एक जुनी गिटार आली आणि त्याचा प्रवास सुरू झाला. Empty Chair हे गाणे असे आहे … थँक्स गिव्हिंग डे च्या सायंकाळी बेपत्ता झालेला जिम कल्पना करतो की त्याचे सारे कुटुंब जेवणासाठी एकत्र बसले आहे. त्याच्या बायकोने टेबलाजवळची खुर्ची रिकामी ठेवली आहे….

If I close my eyes, that my soul can see

There is a place at the table that you saved for me

मिटलेले डोळे तरी आत्मदृष्टी जागी,

नटलेली पंगत, तू राखलेली माझी जागा, अगदी नेहमीच्या जागी.

So many thousand miles over land and sea,

I hope to dare, that you hear my prayer

And somehow I’ll be there

हजारो – मैलांचे अडसर, तुझ्यामाझ्यामधले

मनात तरीही विश्वास, ऐकशील माझी प्रार्थना विराणी.

समुद्र, डोंगर, जंगल, कड्याकपारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, मी असें तुझ्याशेजारी !

Its but a concrete floor where my head will lay.

Though the walls of this prison are as cold as clay.

खडबडीत दगडी जमिनीवर टेकलेलं माझं डोकं

भोवताली तुरुंगाच्या कडेकोट, थंडगार, अमानुष भिंती

But there’s a shaft of light where I count my days

So don’t despair of the empty chair.

And somehow I’ll be there

काळ्याकुट्ट अंधारातही दिसतोय एक प्रकाशझोत

किरणांमध्ये दिसतो त्याच्या, सुटकेच्या दिवसाचा पोत

आज जागा रिकामी म्हणून मन नको करूस ग आजारी

कारण कसा नाही ठाऊक, पण मी असेन तुझ्याशेजारी

Some days I’m strong, some days I’m weak

And days I’m broken, I can barely speak

कधी असतं माझं मन, ताकदवान आणि ठाम

कधी त्याच्या भरकटण्याला नसतोच लगाम

तुटलेल्या दिवसांमध्ये, लुळीपांगळी वाचा

There’s a place in my head where my thoughts still roam

Where somehow I have come home

घुमणाऱ्या विचारांना मी नाही आणत माघारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, एक दिवस नक्की मी असेन तुझ्याशेजारी

And when winter comes & trees lie bare

You just stare out of window in the darkness there.

Well I was always late for every meal you’ll swear

But keep my place & the empty chair

And somehow I’ll be there

And somehow I’ll be there.

कुडकुडणाऱ्या थंडीमध्ये, काटकुळी झाडे धारदार

तुझी नजर चिरत जाईल खिडकीबाहेरचा अंधार

कळतंय ग मला, जेवायच्या वेळी नेहमी मलाच व्हायचा उशीर

पण तरीही ठेवशील राखून माझी एक खुर्ची रिकामी

कारण कसा नाही ठाऊक पण  असेन मी तुझ्याशेजारी

खरंच मलाही नाही ठाऊक पण असेन मी तुझ्याशेजारी

मी गाणे ऐकले. कबीरने शोधून काढलेल्या गाण्याच्या ओळी माझ्या हस्ताक्षरात लिहिताना पुनःपुन्हा गाणे ऐकले आणि हे मराठी रूपांतर तयार केले…. ते करताना Thanks Giving Prayer ची ‘प्रार्थना विराणी’ झाली. ‘ जागी ‘ हा शब्द ​’ जागृत ‘ आणि ‘ स्थळ ‘ अशा दोन्ही अर्थाने आला … शेवटच्या कडव्यामध्ये ‘ नजर चिरत जाणारा अंधार ‘ आपसूकच लिहिला गेला ……..

म्हणजे स्टिंगची आस्था … त्याची दुसऱ्याच्या भावस्थितीमध्ये उतरण्याची करामत गाणे ऐकवताना माझ्यामध्ये सोडून गेला होता का काय तो …. विरहाची वेदना … जवळच्या नात्यांपासूनचे तुटलेपण … दहशतवादाच्या छायेतले निष्फळ आशेचे रसरशीत कोंब.

आता तुम्ही असं करा.. यू- ट्यूबवर जाऊन ह्या गाण्याची व्हिडिओ पहा https://www.youtube.com/watch?v=wciOD56pafE

इंग्रजी आणि मराठी शब्द पुन्हा एकदा पण सलगपणे वाचा … स्वतःचा अनुभव स्वतःच डिझाईन करा.

If I close my eyes, that my soul can see

There is a place at the table that you saved for me

So many thousand miles over land and sea,

I hope to dare, that you hear my prayer

And somehow I’ll be there

Its but a concrete floor where my head will lay.

Though the walls of this prison are as cold as clay.

But there’s a shaft of light where I count my days

So don’t despair of the empty chair.

And somehow I’ll be there

Some days I’m strong, some days I’m weak

And days I’m broken, I can barely speak

There’s a place in my head where my thoughts still roam

Where somehow I have come home

And when winter comes & trees lie bare

You just stare out of window in the darkness there.

Well I was always late for every meal you’ll swear

But keep my place & the empty chair

And somehow I’ll be there

And somehow I’ll be there.

मिटलेले डोळे तरी आत्मदृष्टी जागी,

नटलेली पंगत, तू राखलेली माझी जागा, अगदी नेहमीच्या जागी

हजारो – मैलांचे अडसर, तुझ्यामाझ्यामधले

मनात तरीही विश्वास, ऐकशील माझी प्रार्थना विराणी.

समुद्र, डोंगर, जंगल, कड्याकपारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, मी असें तुझ्याशेजारी !

खडबडीत दगडी जमिनीवर टेकलेलं माझं डोकं

भोवताली तुरुंगाच्या कडेकोट, थंडगार, अमानुष भिंती

काळ्याकुट्ट अंधारातही दिसतोय एक प्रकाशझोत

किरणांमध्ये दिसतो त्याच्या, सुटकेच्या दिवसाचा पोत

आज जागा रिकामी म्हणून मन नको करूस ग आजारी

कारण कसा नाही ठाऊक, पण मी असेन तुझ्याशेजारी

कधी असतं माझं मन, ताकदवान आणि ठाम

कधी त्याच्या भरकटण्याला नसतोच लगाम

तुटलेल्या दिवसांमध्ये, लुळीपांगळी वाचा

घुमणाऱ्या विचारांना मी नाही आणत माघारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, एक दिवस नक्की मी असेन तुझ्याशेजारी

कुडकुडणाऱ्या थंडीमध्ये, काटकुळी झाडे धारदार

तुझी नजर चिरत जाईल खिडकीबाहेरचा अंधार

कळतंय ग मला, जेवायच्या वेळी नेहमी मलाच व्हायचा उशीर

पण तरीही ठेवशील राखून माझी एक खुर्ची रिकामी

कारण कसा नाही ठाऊक पण  असेन मी तुझ्याशेजारी

खरंच मलाही नाही ठाऊक पण असेन मी तुझ्याशेजारी

ही ‘ रिकामी खुर्ची ‘ तुमच्या माझ्या मनातल्या अनेक जागा आस्थेने आणि सह -अनुभूतीने भरून टाकेल एवढे नक्की !

अचानक आलेल्या आगंतुक कविता

‘अचानक आलेल्या आगंतुक कविता’ ही गेल्या महिनाभरातली प्रोसेस आहे. त्या त्या क्षणाच्या मूडमधून आलेले शब्द आहेत ते. कविता माणसाला स्वतःच्या सगळ्या भावनांना आपले म्हणायला शिकवते. अगदी काळ्याकुट्ट नकारात्मक भावनांना स्वीकारताना त्यांच्यापासून किंचित विलग होऊन तीच वेदना नेमक्या शब्दात मांडायला शिकवते. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसासमोर अनेकांच्या अनेक भावना उत्कटपणे मांडल्या जातात. कधी कधी मीही त्या भावविश्वाचा भाग बनतो आणि जणु त्या भावना अनुभवतो…. त्यातल्या काही, शब्दांमधून आलेल्या…..

. प्लॅटफॉर्म 

तिला ‘सी ऑफ’ करायला प्लॅटफॉर्मवर आलेला तो

उद्या सकाळपर्यंतच्या ​अनंतकाळची विरहिणी ती.

स्टेशनवरच्या बिनचेहऱ्याच्या डेस्परेट कोलाहलात,

दोघांच्या चेहऱ्यावरचे ओघळतं कोवळेपण !

किती छान ना …

सराईत धूळफेकीच्या, कचकड्याच्या जगण्यात

निरागस कोंबांचं अस्तित्व चक्क टिकून ?

​खरंच किती छान.

. जळण्याची लय 

नाही मिळत तर जावं झुलत

आपल्याच मस्तीत गावं भटकत

बंद दारापुढे बापुडवाण्या चेहऱ्याने बसायची,

किंवा धडका मारून स्वतःचेच डोकं फोडून घ्यायची;

कुणी सक्ती नाही केलेली.

नाही मिळत तरी जावं फुलत

एकाच झाडाच्या आतलं जंगल न शोधता

दाट जंगलातलं नवं झाड शोधत.

नाही मिळत तरीही जावं खुलत

फ्रुस्ट्रेशनवर मस्तपैकी कविता करत

डोके फुटण्यापेक्षा कितीतरी बरं

आतल्या आत रहावं जळत.

जोपर्यंत जमत नाही म्हणायला

नाही मिळत तर गेलात उडत !

3. तुझा डिपी माझे मन

नवा डिपी चढला तुझा

तेव्हापासून मनातून उतरतच नाहीये तो…..

नव्याने नेसलेल्या साडीची

नव्हाळी ल्यालेली एक किशोरी

पहाते आहे उद्याच्या पहाटलेल्या तारूण्याकडे

की….

मीलनोत्सुक तरुणी व्याकुळली विरहात

अन रमली शृंगाराच्या स्वप्नांमध्ये

की…..

भविष्याचा वेग घेणारी प्रौढा….

विचारासोबत मनाला खेचणारी

की….

माझ्या मनावर पाखर घालणारी

माझी ढगात हरवलेली आई

की…..

माझी जीवाभावाची मैत्रीण

जगण्याच्या प्रवाहात गमावलेली

की….

तुझ्यात आहेत ह्या साऱ्याच विरघळलेल्या

आणि Deciding Perspective

तेवढा माझा…!

. श्रद्धांजली 

अर्ध्यामध्ये टाकून तुला, जर जावे लागले मला,

तर आवरशील रडणं,

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

आठवणींच्या रांगोळ्यांची रेखून ठेवीन मी टिंबे.

नक्षीदार रेघांना मग घेशील लयदार गिरवायला.

अर्धवट जमलेल्या सगळ्या चाली,

करशील पूर्ण, तुझ्यातुझ्या सुरावटीत

एवढे सारे केल्यावरती

थकलेल्या तृप्त क्षणी,

समजा आलीच माझी आठवण

तर आवरशील रडणं

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

. बालपुरूष 

रडूनभेकून थकलोय् खरा

पण मी काही हट्टी बाळ नाही.

मनातली आई तुझ्या,

झाली आहे जागी, करतेय् माझे लाड;

शरीरातला पुरूषही माझ्या

झोपून गेलाय् का गाढ ?

६. अर्थासाठी थरथरणाऱ्या हातात 

ओसंडून वहाणारी समृद्ध घागर

नवी बाग शिंपण्यासाठी.

हातालाच रोपे फुटली

तर किती बहार होईल…..

नाहीतर आहेच,

ग्रीनहाऊसमधल्या झाडांचं

बेतलेलं वाढणं….

आखलेलं वागणं.

७. हवेचा हलका झोका, 

डोलणारी समजूतदार पानं….

जाणवलं…. ते बरंच झालं.

थांबलो तरी.

नाहीतर पसरवतच होतो मूठभर माती

त्यावर शेवटचा गुलाब ठेवण्यासाठी.

. कलचांचणी 

क्षमता…. कळूनही न वळणाऱ्या

आवडी…. उत्तरोत्तर बदलणाऱ्या

व्यक्तिमत्व…. अजूनही भेलकांडणारं

आणि बुद्धी…. हवी तेव्हा हरवणारी.

करणार कशी ‘कल-चांचणी’?

विकलतेचे Aptitude Testing.

जगण्याच्या कलत्या काळात ?

. चॅप्टर 

“बंद कर चॅप्टर आणि निघ पुढच्या प्रवासाला…”

 टकटकच्या लयीत तो म्हणाला.

काहीसा खडसावून, भरड आवाजात.

“कळतंय रे…. पण अडचण आहे;

चॅप्टर बंद करताना, पुस्तकच बंद होतं आहे.

पुन्हापुन्हा प्रयत्न करूनही….”

“मग रहा तसाच… “तो पुढे सरकला.

दिसेनासा झाला….

आता ठेवूया चॅप्टर आणि पुस्तकही उघडे

बाइंडिंगची उसवणारी शिवण,

झाकून टाकली की सारं कसं…..

दिसायला नॉर्मल.

 

भाषेची समृद्धी जपण्याची इंदौरी कोशीश

लेखकाच्या आयुष्यातले, रसिकांनी सुगंधित केलेले सारेच क्षण भारून टाकणारे, नम्र करणारे असतात. इंदौरच्या मध्यप्रदेश मराठी अकादमीमुळे सरत्या वर्षी हा योग माझ्या वाट्याला आला. गेली नऊ वर्षे ही संस्था एक अभिनव वाचक स्पर्धा घेते. ह्या स्पर्धेमध्ये गेली आठ वर्षे निवडलेली पुस्तके होती, अग्निपंख, एक होता कार्व्हर, रारंगढांग, असा मी असा मी, इडली ऑर्किड आणि मी, नर्मदा परिक्रमा, वाईज अँड अदरवाईज आणि मुंबईचा अन्नदाता. यंदाच्या वर्षी मी लिहिलेले ‘हे ही दिवस जातील’ हे पुस्तक त्यांनी निवडले. आधीच्या पुस्तकांच्या रांगेत माझे पुस्तक आले हा मला सन्मानच वाटला. मी आयोजकांना विचारले की हे पुस्तकच का निवडले ? तर ते म्हणाले की ह्यातली भाषा सोपी आणि अनेक वयोगटांना आपली वाटणारी आहे.

खरे तर आता सर्व भाषांना मायबोली, राज्यभाषा, राष्ट्रभाषा अशा बंधनांपासून मुक्त करण्याची वेळ आली आहे. ज्ञानेश्वरांची मराठी तिच्या सशक्त सौन्दर्यासह विश्वबोली बनावी…. आणि विश्वाच्या अंगणात भाषांनी एकत्र फेर धरावा, भेदभिंतींच्या पलीकडे जाऊन एकमेकींचे ऋण फेडावे. इंदौरमधली मराठी वेगळी आहे कारण भाषेला मातीचा वास आणि वाऱ्याचा साज येणे स्वाभाविकच नाही का? कोणत्याही प्रदेशाने आमची मराठी हीच ‘प्रमाणभाषा’ असं का म्हणायचं?…. विविध प्रदेशातल्या लोकजीवनातले शब्द भाषेच्या प्रमुख ओघामध्ये का सामावले जाऊ नयेत? इंग्रजी भाषेच्या प्रदेशात अशी हालचाल दिसू लागली आहे. मराठीसारख्या भाषेने स्वतःच्या ‘जहागिरी’तून बाहेर पडून विविध भूप्रदेशांमधल्या बंधुभगिनीसोबतचे नाते दृढ करायला हवं. मध्यप्रदेशामध्ये मराठी जपणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांची एक परंपराच आहे. ह्या अभिनव वाचक स्पर्धेच्या आयोजनात मध्यप्रदेश मराठी अकादमीला भोपाळची मराठी साहित्य अकादमी मदत करते. इंदौरच्या माझ्या कार्यक्रमाला सानंद न्यास, मुक्तसंवाद अशा सांस्कृतिक संस्थांचे प्रतिनिधीसुद्धा अगत्याने उपस्थित होते.

हा उपक्रम नेमका कसा आयोजित केला जातो ते आता सांगतो. इंदौर, देवास, उज्जैन, धार, भोपाळ, बऱ्हाणपूर, छिंदवाडा आणि अहमदाबाद अशी केंद्रे आहेत. यंदा इंग्लंड आणि अमेरिकेहूनही, तिथे आता स्थायिक झालेल्या मध्यप्रदेशी मंडळींनी भाग घेतला त्यात. तर ह्या सर्व केंद्रांमध्ये भाग घेणाऱ्यांच्या संख्येप्रमाणे पुस्तकाच्या प्रती घरोघर पोहोचवल्या जातात. स्पर्धेचे प्रवेश शुल्क आहे रुपये ५० फक्त त्यामध्येच ह्या पुस्तकाची प्रतही घरपोच मिळते. एका कुटुंबातील एकापेक्षा जास्त सदस्य एका प्रतीवर भाग घेऊ शकतात. अशाप्रकारे ह्या वर्षी ९००च्या जवळपास एवढी संख्या सर्व केंद्रांमधून झाली. हिमांशू ढवळीकर हा चतुर माणूस आहे. त्याने ‘हे ही दिवस जातील’ पुस्तकावर शंभर गुणांची एक प्रश्नपत्रिका तयार केली. सगळे प्रश्न ‘Multiple Choice!’ एक तासात सोडवायचे. प्रश्नपत्रिका तयार करणे हीच एक परीक्षा. पण हिमांशुने ज्या कल्पकतेने प्रश्न काढले त्याला तोड नाही. पुस्तकातील तपशील, त्यातला भावार्थ, व्यक्तिरेखा, घटना असा वेध घेणारे प्रश्न!

सर्व केंद्रांमध्ये नोव्हेंबर महिन्यामध्ये रीतसर परीक्षा घेण्यात आली. गुणांकन करण्यात आले. पहिल्या क्रमांकावर होते चारजण (९५ गुण ), दुसऱ्या क्रमांकावर दोन (९३ गुण ) तिसऱ्यावर तर पाच (९१ गुण ). ह्या साऱ्यांना बक्षिसे असतात ती मूळ पुस्तकाच्या लेखकाच्या हस्ते. जिथे हे शक्य नसते तिथे प्रतिथयश साहित्यिकाला बोलावतात. शिवाय प्रत्येक केंद्रामधल्या विजेत्यांना पुरस्कार असतो. या वर्षी सर्वात लहान स्पर्धक होती आठ वर्षांची निष्ठा. आठ ते पंचवीस वयोगटातील साऱ्या मुलांना अजून एक पुस्तक भेट दिले जाते. रोख बक्षिसाची रक्कम उल्लेखनीय असते. आणि विजेत्यांमध्ये ती विभागली जात नाही. म्हणजे तृतीय क्रमांकावर पाच स्पर्धक असले तर हजार रुपयांची पाच बक्षिसे !

तर ज्यांनी माझे पुस्तक माझ्यापेक्षाही बारकाईने वाचले होते अशा आठ ते साठ वयोगटातील शेकडो मंडळींबरोबर थेट गप्पा मारायची संधी मला मिळाली …  हा तो सुयोग.

वाचनाची सवय लागावी, मराठीची गोडी टिकावी आणि रुजावी ह्यासाठी सलगपणे काम करणाऱ्या अनेक कार्यकर्त्यांच्या प्रेमाश्रमाचे फळ असा हा कार्यक्रम होता. माझे हे छोटेखानी पुस्तक म्हणजे लहान मुलांच्या रुग्णालयाच्या पटावर घडणाऱ्या घटना आणि त्यातल्या व्यक्ती ह्यांची चित्रपटाच्या शैलीत सांगितलेली गोष्ट आहे. अगदी पाच -सहा वर्षांची छोटी मुलेसुद्धा हे पुस्तक रस घेऊन ऐकतात.

माणुसकीचा संस्कार देणारी ही एकविसाव्या शतकातली गोष्ट आहे. गेल्या शतकातल्या ‘श्यामची आई’ ह्या पुस्तकाला अर्पण केलेली. त्यामधली एक मुख्य व्यक्तिरेखा (इंदौरच्या मराठीमध्ये ‘प्रधान व्यक्तिरेखा’)आहे मोहन नावाच्या कुमारवयीन मुलाची. माझ्या हातून बक्षीस घेताना एक विजेता म्हणाला, “पुस्तक छानच आहे … पण मोहनमध्ये खलनायकाची छटा जरासुद्धा कशी नाही ? … “

माझ्या मनोगतामध्ये मी ह्या प्रश्नावरच बोललों. एकतर मोहन हा मुलगा मला जसा सापडला, दिसला तसा मी लिहिला. ह्या कादंबरीतील सगळी पात्रे माझ्यासमोर एन्ट्री घेत आली. मी त्यांना अजिबात ‘ घडवलं ‘ नाही. दुसरे असे की ह्या गोष्टीमध्ये वाईट वागणारे लोक आहेत, तिरसटपणा आहे, तटस्थपणा आहे, ‘माझ्याच वाट्याला का हा भोग?’ असे प्रश्न आहेत …  पण ही गोष्ट आहे  सदभावनेच्या उत्सवाची. तीही अगदी सामान्य माणसांच्या सदभावाची. दैव आणि नियती नावाच्या गोष्टींचा सामना करणारी, जगताना मरणारी आणि मरताना जगणारी माणसे … खास करून छोटी मुले … त्याचे परिपक्व होणे, कोलमडणे, सावरणे, धीर देणे ह्या सगळ्याची ही सरळ गोष्ट आहे… बालपणातला बनेलपणा नाही तर तरल निरागसपणा सेलिब्रेट करणारी! दोष, अवगुण, हिणकसपणा हा आपल्या सगळ्यांच्यामध्ये आहेच. पण उजाळा देण्याची गरज आहे ती चांगुलपणाला ….

आता ही मांडणी अनेकांना चक्क भाबडेपणाची वाटेल आणि आजच्या काळाला ती धरून नाही असेही वाटेल. म्हणून मी प्रस्तावनेमध्ये ह्यामागच्या शास्त्रीय भूमिकेलाही स्पर्श केला आहे. (ती समजून घेण्यात ज्यांना रस आहे त्यांनी U-Tube वरचे माझे ‘रहस्य माणुसकीचे’ हे सादरीकरण पहावे.)

मी ज्या हेतुने पुस्तक लिहिले तो हेतु विशेषकरून आठ ते वीस वयोगटाला भिडल्याचा अनुभव मला इंदौरच्या कार्यक्रमाने दिला. ‘एका बैठकीत पुस्तक वाचून काढलं’ म्हणणारे वाचक भेटले. ‘तुमची पात्रे,घटना डोळ्यासमोर येतात आणि रहातात ‘अशी प्रतिक्रिया आली. खरे तर ह्या गोष्टींमध्ये चित्रथरारकता नाही, हिरोगिरी नाही… कदाचित साधेपणा हेच तिचे वैशिष्ट्य असेल. मी ती खास अश्या कोणत्या वयोगटासाठी लिहिली नाही. पण सर्व वयोगटातील मंडळी कादंबरीच्या गोष्टीत रमली होती. अनेकांच्या घरात ह्या पुस्तकाच्या ‘वाचना’चे कार्यक्रम झाले.

पारितोषिक वितरणाचा समारंभ संपल्यावर सारे वाचक मला भरभरून भेटत होते. अनेकांच्या हातात पुस्तकाच्या प्रती होत्या. बहुतेकवेळा वाचक कोऱ्या प्रतींवर स्वाक्षऱ्या घेतात. छानपैकी वापरलेल्या, वाचलेल्या, हाताळलेल्या प्रतींवर प्रेमाने सही करताना मला आणि वाचकांनाही खूप मस्त वाटत होत…. जुळलेल्या नात्यावर शिक्कामोर्तब व्हावे तसे.

:’हे ही दिवस जातील’ लेखक : डॉ. आनंद नाडकर्णी (मनोविकास प्रकाशन) पृष्ठसंख्या : १३० मूल्य : १०० रुपये फक्त (आवृत्ती चौथी )

शरपंजरी

काल आबांना भेटून आलो. आबा म्हणजे डॉ. विजय आजगावकर. मुंबईमध्ये गेली अनेक दशके कार्यरत असे रसिक वाचक. मी एम.बी.बी.एस.ला होतो तेव्हापासूनचा त्यांचा आणि माझा स्नेहबंध. अक्षर या वार्षिकाच्या २०१४ च्या दिवाळी अंकामध्ये मी त्यांचे शब्दचित्र रेखाटले होते. माझ्यासारख्या अनेक विद्यार्थ्यांवर पुत्रवत प्रेम करणारे आबा… माझ्या वडीलांच्या जागी मी ज्यांना पहात आलो असे माझे आबा… तीन महिन्यापूर्वीच आमची भेट झाली तेव्हा ते उत्साहीत होते. ज्या बालमधुमेही मुलांसोबत पस्तीस वर्षांपूर्वी आम्ही आधारगट सुरु केला त्या पहिल्या बॅचेसमधील जवळजवळ वीस मुलेमुली ह्या रियुनियनला आली होती. त्यांच्या सहचर, मुलांना घेऊन. आम्ही खूप गप्पा केल्या. फोटो काढले.प्रसन्न आबांना पाहून आम्ही सर्व सुखावलो.

पण त्यावेळीसुद्धा पोटातला कॅन्सर आपले प्रताप दाखवायला लागला होता. तरीही आबा आठवड्यातून तीन सकाळी क्लिनीकला जाऊन चार तास करून यायचे. काही काळापूर्वी वाहिनी गेल्यापासून आबा दुःखी होते. पण त्या दुःखाचा बाऊ न करता त्यांचे वाचन, लिखाण आणि प्रवासही सुरु होता.

म्हणूनच दहा-बारा दिवसांपूर्वी त्यांचा फोन आला तेव्हा त्यातला स्वर मला कापला आणि दुःखी वाटला. “लवकरात लवकर मला भेटायाला येऊन जा…माझी संपत्ती वाटायची आहे… सगळ्या वारसांमध्ये” संपत्ती म्हणजे पुस्तके. आबांचा वारस होणे अहोभागह्याचे. व्रतस्थ वैद्यकजीवन जगलेला ऋषीच हा. मधल्या सहा दिवसांमध्ये त्यांची केमोथेरपी सुरु झाली. दोन दिवसांचे हॉस्पीटलायझेशन झाले.

कालच्या रविवारी मी, माझी पत्नी सविता आणि मुलगा कबीर असे तिघे त्यांना भेटायला गेलो. आबा खोलीत आले तेव्हाच थकलेले दिसले. हातात एक डायरी. अंगात खादीची बंडी. अगदी माझे वडील घालायचे तशी. मी त्यांच्या शेजारी बसलो. अगदी चिकटूनच म्हणा ना आणि का कोण जाणे… मी माझ्या आयुष्यातला पहिला सेल्फी आबांसोबत काढला.

आबांच्या डायरीमध्ये पुस्तकांची यादी होती. काही पुस्तकांसमोर ‘वारसांची’ नावे लिहिली होती. मी माझी पसंती संगत गेलो आणि तितक्या वेळा आता माझे नाव त्या यादीमध्ये लिहित होते. “आता मी तुझी पुस्तके छान पॅक करुन ठेवतो. तुला कळवतो. मग तू पाठव कुणाला तरी आणायला.” ते म्हणाले क्षणभराच्या शांततेनंतर म्हणाले, “माझी पुस्तके माझ्यानंतर रस्त्यावर यायला नकोत रे मला… त्यांना योग्य घरे मिळू देत.”

पुस्तकांच्या यादीसोबतच त्यांनी कपड्यांची यादी केली होती. त्यांना मी अंशू गुप्ताच्या ‘गूंज’चे नाव सुचवले. आबा तसे व्यवस्थित टेक्नोसॅव्ही असल्याने एव्हाना त्यांची साईट शोधून संवाद सुरूही झाला असेल. अशाप्रकारे एका डायरीचे काम संपल्यावर त्यांनी दुसरी डायरी काढली. त्यात त्यांनी लिहिलेल्या कविता होत्या. काही कविता त्यांनी मेलवर शेअर केल्या होत्या. ” मी वाचतो ना आबा ….”, मी म्हणालो. “नाही … ऐक…. कवीच्या तोंडून परत ऐकायला नाही मिळणार तुला…”, ते म्हणाले. मी चमकलो. हा आबांचा मिश्कीलपणा म्हणायचा कि भविष्याची चाहूल ? कि दोन्ही ?
ते अगदी हलक्या स्वरांमध्ये मला कविता वाचून दाखवत होते. पानाच्या कोपऱ्यामध्ये तारीख आणि वेळ लिहिलेली असायची बहुधा मध्यरात्रीची किंवा पहाटेची. फेब्रुवारीच्या मध्यापर्यंतच्याच कविता होत्या… विविध भावस्थिती रेखाटणाऱ्या. अफाट ज्ञानसागरातील शिंपले वेचायला आता वेळ उरला नाही अशी रुखरुख त्यात होती. राहिलेले क्षण मनस्वीपणे जगण्याची उर्मी व्यक्त होत होती. मी सामान्य आयुष्य जगलो कारण अनेकांच्या सुखदुःखाचा मी केवळ साक्षीदार होतो, ते दुःख मिटवू शकलो नाही ह्याची खंत होती. कधी मृत्यूला मित्र म्हणूनची हाक होती तर कधी अर्थपूर्ण क्षण जगण्याची आंस होती.

“आता मी वाचतो आबा पुढच्या कविता”, असे म्हणत मी ती वही माझ्या हातात घेतली. कारण आबांच्या आवाजातल्या कविता ऐकताना मी जास्तच हळवा व्हायला लागलो होतो. मी माझ्या दांच्या कुशीत बसल्यासारख्या आबांना चिकटून होतो. तिथेच बसून चहा घेतला. कबीरच्या जन्मापासून तो आबांचा लाडका. ‘कबीरराजे’ हे त्यांचे खास नाव. “हे औषध आणत जा रे भेटायला वारंवार”, ते कबीरकडे बोट दाखवत मला म्हणाले. ” आबा तुम्हाला भेटायला तो नेहमी तयार असतो”, सविता म्हणाली. “आबा जून महिन्यातल्या माझ्या संत कबीरावरच्या कार्यक्रमाला तुम्ही नक्की येणार… पहा.”, मी आशेचे वातावरण निर्माण करण्यासाठी म्हणालो. आबा फक्त हसले. मग मला मेडीकलच्या भाषेमध्ये त्यांनी स्वतःच्या पोटातला कॅन्सर समजाऊन सांगितला. त्यावर आता खूप Aggressive उपचार करायला त्यांचा ठाम नकार का आहे ते सांगितले. आणि आश्चर्यकारकपणे त्यांनी मला खूप पूर्वी माझ्या बोलण्यात-लिहिण्यात आलेला एक संदर्भ दिला. त्यांच्यापुढे असलेला आणि त्यांनी नाकारलेला पर्याय आहे ‘कोलेस्टॅामीचा’. म्हणजे मल (आणि आबांच्या संदर्भात मूत्रदेखील) पोटावरच्या पिशवीत साठवायचे.आजाराकडे पाहण्याचा रुग्णाचा दृष्टिकोन सकारात्मक असला तर या ऑपरेशनकडेसुद्धा तो ‘सोय’ म्हणून कसा पहातो त्याची उदाहरणे मी द्यायचो. उदाहरणार्थ ‘प्रवासात घाईची लागण्यापासूनच मुक्तता’ किंवा ‘चित्रपट, नाटक, मॅच बघताना अजिबात न उठण्याची चैन’ …. आबांच्या हे सारे लक्षात होते. ते मला म्हणाले …. “पैलतीर दिसायला लागलाय तर त्याला टाळायचे कशाला आता.”

“आबा…तुम्ही दमलात बोलून. चला आराम करा”, मी म्हणालो. “काही खायची इच्छा नाही रे. बळेच खातो. शिक्षा असल्यासारखा. पाणी पितो. प्रोटीनशेक घेतो.” आबा म्हणाले. संथपणे त्यांच्या खोलीकडे गेले. शरपंजरी भीष्मांनाही हा पैलतीर असाच दिसला असेल का ? शर म्हणजे बाण कि शर म्हणजे गवताची एक जात यावर महाभारताच्या अर्थामध्ये विवाद आहे. पण भीष्मांच्या त्या टप्प्यावर बाण काय आणि गवत काय … सुखदुःखाची सीमारेषा ओलांडल्यावर फक्त एकचित्र होऊन वाट पहायची.

महाभारतात भीष्मांच्या अर्जुन, कृष्णभेटीचे संदर्भ आहेत. ते मला आबांचे घर सोडताना आठवत होते. ह्या घरी पहिल्यांदा आलो तेव्हा वैद्यकीय विद्यार्थी होतो. त्यानंतर माझ्या जगण्यातला प्रत्येक सुखदुःखाच्या क्षणी इथे आलो. ह्या घरातल्या प्रत्येक कडुगोड क्षणीही इथे आलो.

आबा राहतात दुसऱ्या मजल्यावर. खालच्या दोन मजल्यांवर बँकेची शाखा आहे. तिथे जोरदार नूतनीकरण सुरु होते. काही दिवसात ती बँक कात टाकण्याच्या तयारीत आहे….
आणि आबा सुद्धा….मनातला हुंदका किती काळ विरलाच नाही.

ता.क. हा मजकूर लिहिला त्यानंतर मधल्या काळामध्ये आबांचा वाढदिवस झाला. केमोथेरपीचे अजून एक सायकल झाले. त्यांच्या वाढदिवसाला मी फोन केला तेव्हा आवाज फ्रेश वाटला. भूक वाढली आहे. असे म्हणाले. माझा अस्वस्थपणा तात्पुरता तरी कमी झाला आहे.

मला माझ्या कामाचा कंटाळा का येत नसावा ?

मनोविकारशास्त्र ह्या शाखेमध्ये शिकाऊ डॉक्टर म्हणून प्रवेश केला त्याला आता छत्तीस वर्षे झाली. एम. डी. पास केल्यावर ‘कन्सल्टंट’ हे बिरुद लागले त्याला बत्तीस वर्षे झाली. खाजगी व्यवसाय सुरु केला १९८६ साली आणि बंद केला पाच वर्षांपूर्वी. ह्याचा अर्थ मी पेशंटस पहात नाही असे नाही. जे प्रायव्हेट क्लीनिक होते त्याचे काम सहकाऱ्याला सुपूर्द केले. मी फक्त आय. पी. एच. मानसिक आरोग्य संस्थेमध्ये आणि त्या संस्थेसाठीच काम करतो. सल्ल्यासाठी येणाऱ्या सर्वांना तिथेच भेटतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane II.JPG

स्वतःच्याबाबतीतले माझे निरीक्षण असे की मला आजवर एखादा दिवसही माझ्या कामाचा जबरदस्त कंटाळा आल्याचे जाणवलेले नाही. मला स्वतःलाही ते ‘अॅबनॉर्मल’ वाटले म्हणून मी ठरवले की आपण स्वतःच्या कामाची एक पहाणी करूया..

अनेक गोष्टी एकाचवेळी करण्याच्या सवयीमुळे माझा कालक्रम तसा आखीव असतो. दर महिन्याच्या पहिल्या तारखेस पुढच्या संपूर्ण महिन्याचे कॅलेन्डर तयार असते. त्याच्या प्रती संबंधितांना म्हणजे पत्नी, सहकारी, ते ड्राइवरपर्यंत दिल्या जातात. त्यापुढच्या दोन महिन्यांच्या कार्यक्रमाचा आराखडा आजच ऐंशी टक्के तरी ठरलेला असतो. त्यापुढच्या दोन महिन्यांमधली जागा अर्ध्याहून जास्त भरलेली असते. ह्याचा उघडउघड तोटा असा की मला ‘ आयत्या वेळी इच्छा झाली म्हणून’ अचानकपणे माझा दिनक्रम बदलता येत नाही. म्हणजेच कार्यक्षमतेसाठीही काही निगेटिव्ह किंमत द्यायला लागते हे मी मनोमन मान्य केले आहे. कधी एखादा उत्तम सांस्कृतिक कार्यक्रम चुकतो, कधी मित्रांबरोबरची मैफल तर कधी एखादा कौटुंबिक सोहळा. त्याची रुखरुख राहते पण मी त्याबद्दल कुरकुर करत नाही. त्यामुळे कामाबद्दलची नकारात्मक भावना ताब्यात येते.

कंटाळा यायचा नसेल तर नकारात्मक भावनांचा निचरा पहिल्यांदा व्हायला हवा. मी ज्यावेळी सायकीअॅट्रीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याचा पर्याय निवडला तो माझ्या आयुष्यातला ‘मी घेतलेला’ पहिला महत्वाचा निर्णय. अजूनही मी तो वारंवार मनात घोळवतो. माझे दैनंदिन काम म्हणजे ह्या निर्णयाची रोजची नवी उजळणी आहे. माझे काम मी निवडलेले असणे ह्यातील समाधान और आहे. असे ज्यांना मिळत नाही त्यांना कामातील ‘ममत्व’ निर्माण करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. मला त्या ‘ममत्वा’चा रियाज करायचा असतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane I

दिवसातील अनेक कामे करताना म्हणजे पेशंटस् तपासणे, गटउपचार घेणे, कार्यशाळा घेणे, भाषण देणे, प्रशिक्षण देणे… ह्यातील कोणतीही गोष्ट योजताना, तयारी करताना आणि प्रत्यक्षात आणताना मी माझा व्यावहारिक लाभ विचारातही आणत नाही हि सवय मी स्वतःला लावली आहे. करत असलेल्या कामाचे आवर्तन संपल्यावर पाहू काय व्यावहारिक लाभ होणार ते… त्यामुळे काम करण्यातला प्रत्येक क्षण जिवंत होतो.

व्यावहारिक लाभात येतात पैसे आणि प्रसिद्धी. मला मिळणाऱ्या पैशातील अर्ध्याहून अधिक भाग (कधीकधी पूर्ण भाग) हा माझ्या संस्थेला जातो. कारण माझ्यासाठी पैसा ही गोष्ट पुस्तके घेण्यासाठी, प्रवास करण्यासाठी आणि उत्तम खाण्यासाठी जरुरी आहे. विनोबा म्हणतात तसे आयुष्याची होडी पैशाच्या पाण्यावर चालवायची असते पण होडीमध्ये पाणी साठवायचे नसते.. तुम्ही म्हणाल पैसे हा तर समाधानाचा मार्ग. परंतु पाणी होडीत शिरले की सारे काम पैशाभोवती फिरते. त्यातला ताल हरवतो. असुरक्षितता येते. एकसुरीपणा येतो आणि मग कंटाळा येतो.

प्रसिध्दीचेही तसेच… माझी ‘व्यक्ती म्हणूनची’ प्रसिद्धी आणि माझ्या ‘ज्ञानशाखेतील विचारांची’ प्रसिद्धी हा विवेक मला ठेवायचा. उत्तम विचार इतरांपर्यंत पोहोचविण्याचे मी एक माध्यम आहे असे डोक्यात ठेवले की मन आपोआप ताजेतवाने होते. आपण जे जे काही करतो त्यातून मजा आली पाहिजे, गंमत आली पाहिजे आणि ह्या भावना मलाच माझ्या प्रोसेसमधून निर्माण करायच्या आहेत… होतं असं की एखादा विषय शिकवताना एखादे उदाहरण रिपीट होऊन येते. माझी मुलगी सुखदा म्हणते (ती सहकारी सुद्धा आहे),” बाबा तुला कंटाळा नाही येत तेच उदाहरण द्यायला…” त्यावर माझे म्हणणे असे असते की प्रत्येकवेळी मी नवीन,ऐकणारे नवीन, शब्दांमागची ऊर्जा नवीन ….अशावेळी त्या उदाहरणांमधल्या नव्या जागा सापडतात… कधी नवेच उदाहरण समोर येते… आपल्या अभ्यास-वाचन-विचारांद्वारे आपल्या मनाचे कोठार जितके भरू तितकी योग्य माहिती योग्यवेळी बाहेर पडते. स्मृतीसाठी सायास लागणे हे मनःपूर्वक अभ्यासाचे लक्षण नव्हे. मिलनोत्सुक सखीसारखी स्मृती तयार हवी जाणीवेच्या दरामध्ये … मग कंटाळा फिरकतही नाही आसपास. वीसवर्षांच्या गॅपनंतर समोर उभ्या राहिलेल्या पेशंटचे सारे संदर्भ अचानक आठवतात. कधीकाळी पाहिलेल्या सिनेमाची दृश्ये, वाचलेल्या कवितेच्या ओळी तोंडात येतात…स्वतःलाच कळत नाही हे कुठे साठून राहिले होते… गेल्या आठवड्यात दमणमध्ये एका प्रशिक्षण कार्यक्रमात साऱ्या भारतातून आलेले कर्मचारी होते. एका होता मध्यप्रदेशातील नेपानगरचा… त्याने नाव घेताक्षणीच मला तिथल्या कागद कारखान्याचा इतिहास, उभारणी त्यातील पंडित नेहरूंच्या संदर्भासहित कशी आठवली कुणास ठाऊक … त्या मुलाला फारच छान वाटले ! अर्थात मलाही.

अनुभवामध्ये आत्मीयता आली, वेगळे थ्रील निर्माण झाले की कंटाळा जातो. पण प्रत्येक कार्यक्षम माणसाने आराम, विरंगुळा आणि शुद्ध आळस ह्याकडेही पुरेसं लक्ष द्यायला हवं. भारतभर फिरताना प्रवासाचा आनंद घेणे हे फार महत्वाचे आहे माझ्यासाठी. लखनौच्या चौकामध्ये चाट खाणे आणि तिथल्या मार्केटमध्ये खास कापडाची खरेदी करणे हे हवेच. त्याशिवाय तिकडच्या प्रशिक्षणवर्गाचा शिणवटा कसा जाणार. सिक्कीममध्ये कारखान्याच्या मॅनॅजर्सचे ट्रेनींग घेतल्यावर गंगटोकच्या गांधी रस्त्यावर फिरून खास सिक्कीमी जेवण जेवायला हवे. होशियारपूरच्या प्लांटला जाताना पंजाबी ढाब्यावर पनीर आणि लस्सी नाही खाल्ली तर खेप फुकट आणि आंध्रमधल्या काकीनाडा शहरातून परत येताना वायझॅग शहराचे विहंगम दृश्य पहायला तिथल्या पहाडांच्या शिखरावर जायलाच हवं.

हा झाला सफरी दरम्यानचा विरंगुळा. प्रवासामध्ये पुस्तकांचा साथ जवळ ठेवायचा. रात्रीच्यावेळी लॅपटॉपवर उत्तम चित्रपट पहायचे. त्याचबरोबर भरगच्च कामाच्या दिवसांनंतर एक दिवस घरी आणि कुटुंबाबरोबर असा आखायचा की घड्याळाची पाबंदी झुगारायची. अकरा वाजेपर्यंत अंथरुणात लोळायचं. स्वयंपाकघरात लुडबुड करून एखादा पदार्थ तयार करायचा. जसा प्रवास एन्जॉय करायचा तसाच हा दिवस  पण करायचा. आमचे चारजणांचे कुटुंब आहे. आम्ही नियमतपणे बाहेर फिरायला, खायला जातो. आमचे पार्टी-बिर्टीला जाणे फारसे होत नाही. पण जवळच्या मित्रांचा सहवास आणि गप्पा ह्याला प्राधान्य असते.

दिनांक १ जानेवारी २०१७ ते ३१ मार्च २०१७ ह्या कालावधीतील माझ्या कामाची मी तपशीलवार छाननी करायची ठरवली. इतक्या वर्षामध्ये हा विचार कधी आला नव्हता. ‘आला दिवस की गेला दिवस’ असाच माझा शिरस्ता राहिला आहे. माझ्याकडे प्रत्येक दिवसाच्या प्रत्येक तासाचा Data लिहिलेला असतो. एक Disclaimer द्यायला हवे की मला आत्मप्रौढीचा संदेश अजिबात द्यायचा नाही. कामामधील विविधता कंटाळ्याला कशी काबूत ठेवते हे दाखवायचे आहे. आपल्याला व्यवसायामध्ये लपलेल्या अनेक शक्यता आपण पडताळून पहिल्या तर आपण निरंतन शिकत राहतो. शिकण्याची प्रक्रिया रसपूर्ण असेल तर शीणवटा कमी येतो.

ह्या कालावधीमध्ये एकूण दिवस होते ८९. त्यातील ३७ दिवस होते आय. पी. एच.मध्ये. दिवसाला किमान आठ तास काम करून ओपीडीमध्ये सल्लामार्गदर्शन करायचे. दिवसाला सरासरी ३५ अपॉइंटमेंटस या नात्याने एकूण सत्रे झाली किमान १२९५. एकूण ३२ अन्य कार्यक्रम झाले आणि त्यासाठी दिले ४३ दिवस. म्हणजे कामाचे दिवस झाले ८०. सुट्टीचे दिवस झाले नऊ. म्हणजे साधारण दहा दिवसांनंतर एक सुट्टी.

दिल्लीपासून चेन्नईपर्यंत दक्षिणोत्तर आणि लखनौपासून जामनगर आणि दमणपर्यंत असा महाराष्ट्राबाहेरचा प्रवास झाला. कोकणामध्ये पेण, नागोठणे, दापोली, वसई ही शहरे, मराठवाड्यातील लातूर, औरंगाबाद तसेच पुणे, नाशिक, वाई, सांगली अशी उर्वरित शहरे पकडली तर मुंबई धरून अकरा शहरांचा प्रवास होतो. औद्योगिकक्षेत्रातील  सहा कंपन्यांसाठी एकूण १८ दिवसाचे प्रशिक्षण कार्यक्रम झाले . लोकांसाठीची एकूण व्याख्याने झाली दहा. शाळांसाठीचे कार्यक्रम तीन. व्यसनमुक्तीचे तीन. साहित्यक्षेत्राशी निगडित कार्यक्रम तीन. डॉक्टरांसाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी चार कार्यक्रम. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये दिवसभर प्रशिक्षणवर्ग घेण्याचे एकूण पाच दिवस.

आता संख्यात्मक भाग बाजूला ठेऊ. कार्यक्रमांमधली लज्जतदार विविधता पाहूया.

एक जानेवारीचे नवीन वर्ष सुरु झाले तेच कल्याणच्या वेध संमेलनाच्या मुहूर्तावर  ( त्या कार्यक्रमाचा ब्लॉग: ‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!) त्यानंतर ८ जानेवारी औरंगाबाद, १४ जानेवारी पेण, आणि २२ जानेवारी लातूर इथे शेकडो विद्यार्थी – पालकांसमोर त्या त्या शहरातले वेध संपन्न झाले. (अधिक माहितीसाठी पहावे www.vedhiph.com किंवा FB-VEDH पान). आजवर एकूण सत्तर वेधच्या माध्यमातून मी सुमारे साडेसहाशे मुलाखती घेतल्या आहेत. फेब्रुवारीच्या १८ आणि १९ तारखेला महाराष्ट्रातील एकूण अकरा शहरातील कार्यकर्त्यांचे दोन दिवसांचे संमेलन नाशिकला आयोजित केले होते. दोन्ही दिवसाला सरासरी सात तासांची विचारमंथन सत्रे होती. एका संध्याकाळी माझ्याबरोबरच्या मुक्त गप्पांची मैफलही झाली.

जानेवारी महिन्याच्या १५ तारखेला पुण्याच्या बालगंधर्व नाट्यगृहामध्ये, ‘पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना’ या सूत्रावर डॉ.अभय बंग, डॉ. अनिल अवचट आणि मी अश्या तिघांबरोबर विवेक सावंत ह्यांनी दीर्घ संवाद साधला (पहा यू-ट्यूब link – पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना.) ह्या कार्यक्रमावर आधारित पुस्तकही साधना प्रकाशनाने प्रसिध्द केले आहे. १२ मार्चला पुणे वेधतर्फे ‘संपूर्ण शारदा’ ह्या कार्यक्रमामध्ये मी सुमारे अडीच तासाच्या ऐसपैस गप्पा केल्या प्रतिभा रानडे, वीणा गवाणकर आणि उमा कुलकर्णी ह्या तीन जेष्ठ मराठी लेखिकांसोबत. त्यानिमित्ताने ह्या लेखिकांबद्दलचे लिहून आलेले बरेच काही वाचले. काही पुस्तके पुन्हा वाचली. (ह्या कार्यक्रमाचा वृत्तान्त पहा ..

Part 1 –

Part 2 –

२७ जानेवारीला वसंत लिमये ह्या मित्राच्या ‘विश्र्वस्त’ ह्या कादंबरीबद्दल प्रकाशन समारंभात मी बोललो. (वृत्तांत यूट्यूब उपलब्ध) आणि ११ फेब्रुवारीला डॉ. संज्योत देशपांडे ह्या मैत्रिणीच्या पुस्तक प्रकाशनामध्ये ‘वियोगातून सावरताना’ ह्या परिसंवादात भाग घेतला.

दिनांक १२ फेब्रुवारीच्या सकाळी मी मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या ‘संघर्ष-सन्मान पुरस्कार’ सोहळ्याचे संयोजन केले. ह्या संयोजनाची माझे विसावे वर्ष अध्यक्ष होत्या डॉ. राणी बंग सामाजिक कार्यकर्त्या सुनीती सु.र. आणि अॅसीडपीडित मुलींसाठी काम करणारी लक्ष्मी सा ह्या दोघींबरोबर मी गप्पा मारल्या. ११ फेब्रुवारीला मुक्तांगणमध्ये ‘सहचरी’ मेळाव्यामध्ये मी सोनाली कुलकर्णीबरोबर संवाद साधला. आणि त्यानंतर दीड तास व्यसनाधीन मित्राच्या सुमारे सव्वाशे पत्नी-आयांबरोबर शंकासमाधान करत गप्पा मारल्या. सात जानेवारीला संध्याकाळी औरंगाबादला मी मुक्तांगण मित्रांचा पाठपुरवठा मेळावा घेतला.

औरंगाबादच्या गायकवाड ग्लोबल स्कूलच्या पालकांसाठी संत तुकाराम नाट्यगृहामध्ये ‘ह्या मुलांशी वागावे तरी कसं’ ह्या विषयावर संवाद झाला. २३ जानेवारीला लातूरच्या ज्ञानप्रकाश शाळेत विद्यार्थ्यांबरोबर दीड तासाचे प्रश्नोत्तर आणि गाणी शिकवण्याचे सत्र झाले. त्या सत्राचे छायाचित्र सोबत आहे. वयम् मासिकाच्या एप्रिल महिन्याच्या अंकांमध्ये वृत्तांतही आहे. आणि मार्चच्या अखेरीस कोकणातल्या दापोलीजवळच्या चिलखलगावी राजा दांडेकर आणि रेणू दांडेकर ह्यांच्या शाळेत शिक्षकांसाठी दोन दिवसांची कार्यशाळा झाली.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये माझे शिकवण्याचे कामही सुरु असते. ४ आणि ५ फेब्रुवारी तसेच ४-५ मार्च असे चार दिवस रोजचे सात तास, विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धतीचा वर्ग घेतला चाळीस व्यावसायिकांसाठी. माझी मुलगी डॉ. सुखदा ह्याच पद्धतीच्या प्रशिक्षणाचे काम करते. तिच्या दहा इंटर्न विद्यार्थ्यांसाठी मी ‘REBT & Spirituality’ तसेच ‘History of treatment in Mental Health’ अशी दोन दीर्घ सत्रे घेतली. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये चालणाऱ्या कौन्सिलिंग स्किल्स कार्यशाळेत मी ‘पालकांसाठीचे समुपदेशन’ ह्या विषयावर सत्र घेतले.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये मैत्र ही दूरध्वनी सेवा चालवणाऱ्या कार्यकर्त्यांचे शिबीर घेतले, तरुण जिमनॅस्टस् बरोबरचे क्रीडामानसशास्त्र प्रशिक्षण घेतले आणि मुक्तांगणच्या कार्यकर्त्यांबरोबरही चर्चासत्र घेतले.

या तीन महिन्यांमध्ये विविधस्तरावरील डॉक्टरांचे प्रशिक्षण घेण्याचाही योग आला. दिल्लीमधल्या इंद्रप्रस्थ अपोलो आणि मेदान्त ह्या मोठ्या रुग्णालयातील ICU Teams साठी मी आणि सुखदाने एकेक दिवसाची दोन सत्रे घेतली ‘रुग्णाच्या कुटुंबीयांशी सुसंवाद’ या विषयावर. मुंबईच्या पश्र्चिम उपनगरातील जनरल प्रॅक्टिशनर्ससाठी मी व्यसनमुक्ती उपचारांवर सत्र घेतले. तर जी.एस.मेडिकल म्हणजे माझ्या कॉलेजमध्ये प्रथम वर्ष एम.बी.बी.एस.च्या मुलांबरोबर संवाद साधला ‘CCD’ ह्या विषयावर… College Campus Discoveries.

सात फेब्रुवारीचा संपूर्ण दिवस जवळजवळ नऊ तास मी होतो डिझाइन क्षेत्रातील ‘सेलिका’ नावाच्या कंपनीच्या नेतृत्व करणाऱ्या संघासोबत. प्रभावी नेतृत्वसंबंधातील चर्चा करत होतो. जानेवारी महिन्यात नागोठण्यामध्ये तरुण अभियंत्यांना Behavioral Safety वर प्रशिक्षण देत होतो. मार्च महिन्यात जामनगरमध्ये ह्याच विषयावर कार्यशाळा तर घेतलीच पण रिलायन्स कर्मचाऱ्यांच्या जवळजवळ चारशे पत्नींसाठी महिला दिनाचा कार्यक्रमही केला भावनिक साक्षरतेवर. इंडोकोमधल्या उभरत्या नेतृत्वासाठीच्या GEMच्या ह्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Values in 21st Century’  तर सीमेन्समधल्या पुण्याच्या तरुणांसाठी दोन दिवसांच्या कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Me to We’ ह्याच सूत्राभोवतीच्या एकूण तीन बॅचेस घेतल्या अल्केम कंपनीच्या दमण प्लॅन्टमधल्या फार्मसी क्षेत्रातील तरुण अधिकाऱ्यांसाठी. उत्तरप्रदेशात ऐन निवडणुकीच्या काळात होतो बाराबंकीला.तिथल्या रिलायन्स प्लॅन्टमध्ये दोन दिवसांचे विविध कार्यक्रम घेत… पण त्यातही लखनौच्या भातखंडे संगीत विद्यापीठात एक संध्याकाळ घालवली. श्रुतीताई सडोलीकरांबरोबरच्या चवदार गप्पा आणि भोजनासमवेत. असे अठरा दिवस होते रिलायन्स, सीमेन्स, इंडोको, सॅनोफी, सेलीका आणि अल्केम ह्या कंपन्यांसाठी दिलेले.

विनोबांच्या जीवनविचारांवर आधारीत एक दीर्घ सादरीकरण मी करतो. वीस जानेवारीला त्याचा प्रयोग झाला वाईमध्ये तर तेवीस जानेवारीला लातूरमध्ये. (त्या संदर्भात सविस्तर लवकरच) सहा फेब्रुवारीला मुलुंडच्या वझे-केळकर महाविद्यालयात स्मृतिव्याख्यान होते ‘Magic of Empathy’ ह्या विषयावर. नाशिकच्या वाघ मेमोरियल व्याख्यानात बोललो ‘मन वढाय वढाय’ ह्या विषयावर तर विरारजवळच्या नंदारवाल इथे फादर डिब्रीटो आणि सातशे रसिकांसमोर उलघडले ‘शरीर मनाचे नाते’. सांगलीमध्ये तुडुंब भरलेल्या भावे नाट्यगृहामध्ये डॉ. कुलकर्णी स्मृती व्याख्यान झाले ‘रहस्य माणुसकीचे भविष्य माणुसकीचे’ ह्याविषयावर; तर दापोलीला झाल्या ‘बहुरंगी गप्पा’. औरंगाबादला पालकत्वावर बोललो तर पुण्याला MKCLच्या कार्यालयात झालेल्या शिबिरामध्ये ‘अॅप्टीट्युड टेस्टींग’ या विषयावर.

हा आढावा घेताना अनेक गोष्टी लक्षात आल्या. संवादाची शैली, विषयांची विविधता, प्रेक्षकांची विविधता ह्यातले वेगळेपण जितके जास्त तितका कंटाळा कमी. संवादाची स्थळे आणि वातावरण ह्यातली विविधताही महत्वाची. म्हणजे कशातही रुटीनपणा नाही. प्रत्येक नवा विषय, नवा संवाद मला अधिक अंतर्मुख करतो… नवीन विचार शोधण्याची प्रेरणा देतो. विचार नेहमीचा असला तरी मांडणी वेगळी करण्यासाठी प्रवृत्त करतो.

कंटाळा टाळायचा तर प्रत्येक क्षण ‘Here & Now’ ह्या न्यायाने अनुभवायला हवा. म्हणजेच त्या क्षणाबरोबरची तन्मयता, एकाग्रता जितकी जास्त तितका कंटाळा कमी. मग ते ओपीडीतले कन्सल्टे शन असो की जाहीर भाषण. असे असले तर आपली उत्कटता समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचत असावी. रांगेने सहा भाषणांमध्ये असा अनुभव आला की माझा शेवटचा शब्द वातावरणात विरल्यावर निमिषार्धाची शांतता होती. आणि टाळ्या वाजवताना समोरचा समुदाय उभा राहिला आणि प्रतिसाद देऊ लागला.. त्यातील उस्फुर्तता ‘ह्या हृदयीचे ते हृदयी घातले’ अशा जातकुळीची असली पाहिजे.

प्रत्येक ज्ञानशाखेच्या पोटामध्ये अनंत शक्यता दडलेल्या असतात. त्या त्या शाखेतील व्यावसायिकाने रूढीने बनवलेल्या चौकटीपासून स्वतःची मुक्तता करून घेणे खूप महत्वाचे आहे. मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रातील रंगछटा शोधताना माझा प्रवास तर रंगतदार झाला आहेच पण कंटाळाही दूर पळाला आहे…….