अचानक आलेल्या आगंतुक कविता

‘अचानक आलेल्या आगंतुक कविता’ ही गेल्या महिनाभरातली प्रोसेस आहे. त्या त्या क्षणाच्या मूडमधून आलेले शब्द आहेत ते. कविता माणसाला स्वतःच्या सगळ्या भावनांना आपले म्हणायला शिकवते. अगदी काळ्याकुट्ट नकारात्मक भावनांना स्वीकारताना त्यांच्यापासून किंचित विलग होऊन तीच वेदना नेमक्या शब्दात मांडायला शिकवते. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसासमोर अनेकांच्या अनेक भावना उत्कटपणे मांडल्या जातात. कधी कधी मीही त्या भावविश्वाचा भाग बनतो आणि जणु त्या भावना अनुभवतो…. त्यातल्या काही, शब्दांमधून आलेल्या…..

. प्लॅटफॉर्म 

तिला ‘सी ऑफ’ करायला प्लॅटफॉर्मवर आलेला तो

उद्या सकाळपर्यंतच्या ​अनंतकाळची विरहिणी ती.

स्टेशनवरच्या बिनचेहऱ्याच्या डेस्परेट कोलाहलात,

दोघांच्या चेहऱ्यावरचे ओघळतं कोवळेपण !

किती छान ना …

सराईत धूळफेकीच्या, कचकड्याच्या जगण्यात

निरागस कोंबांचं अस्तित्व चक्क टिकून ?

​खरंच किती छान.

. जळण्याची लय 

नाही मिळत तर जावं झुलत

आपल्याच मस्तीत गावं भटकत

बंद दारापुढे बापुडवाण्या चेहऱ्याने बसायची,

किंवा धडका मारून स्वतःचेच डोकं फोडून घ्यायची;

कुणी सक्ती नाही केलेली.

नाही मिळत तरी जावं फुलत

एकाच झाडाच्या आतलं जंगल न शोधता

दाट जंगलातलं नवं झाड शोधत.

नाही मिळत तरीही जावं खुलत

फ्रुस्ट्रेशनवर मस्तपैकी कविता करत

डोके फुटण्यापेक्षा कितीतरी बरं

आतल्या आत रहावं जळत.

जोपर्यंत जमत नाही म्हणायला

नाही मिळत तर गेलात उडत !

3. तुझा डिपी माझे मन

नवा डिपी चढला तुझा

तेव्हापासून मनातून उतरतच नाहीये तो…..

नव्याने नेसलेल्या साडीची

नव्हाळी ल्यालेली एक किशोरी

पहाते आहे उद्याच्या पहाटलेल्या तारूण्याकडे

की….

मीलनोत्सुक तरुणी व्याकुळली विरहात

अन रमली शृंगाराच्या स्वप्नांमध्ये

की…..

भविष्याचा वेग घेणारी प्रौढा….

विचारासोबत मनाला खेचणारी

की….

माझ्या मनावर पाखर घालणारी

माझी ढगात हरवलेली आई

की…..

माझी जीवाभावाची मैत्रीण

जगण्याच्या प्रवाहात गमावलेली

की….

तुझ्यात आहेत ह्या साऱ्याच विरघळलेल्या

आणि Deciding Perspective

तेवढा माझा…!

. श्रद्धांजली 

अर्ध्यामध्ये टाकून तुला, जर जावे लागले मला,

तर आवरशील रडणं,

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

आठवणींच्या रांगोळ्यांची रेखून ठेवीन मी टिंबे.

नक्षीदार रेघांना मग घेशील लयदार गिरवायला.

अर्धवट जमलेल्या सगळ्या चाली,

करशील पूर्ण, तुझ्यातुझ्या सुरावटीत

एवढे सारे केल्यावरती

थकलेल्या तृप्त क्षणी,

समजा आलीच माझी आठवण

तर आवरशील रडणं

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

. बालपुरूष 

रडूनभेकून थकलोय् खरा

पण मी काही हट्टी बाळ नाही.

मनातली आई तुझ्या,

झाली आहे जागी, करतेय् माझे लाड;

शरीरातला पुरूषही माझ्या

झोपून गेलाय् का गाढ ?

६. अर्थासाठी थरथरणाऱ्या हातात 

ओसंडून वहाणारी समृद्ध घागर

नवी बाग शिंपण्यासाठी.

हातालाच रोपे फुटली

तर किती बहार होईल…..

नाहीतर आहेच,

ग्रीनहाऊसमधल्या झाडांचं

बेतलेलं वाढणं….

आखलेलं वागणं.

७. हवेचा हलका झोका, 

डोलणारी समजूतदार पानं….

जाणवलं…. ते बरंच झालं.

थांबलो तरी.

नाहीतर पसरवतच होतो मूठभर माती

त्यावर शेवटचा गुलाब ठेवण्यासाठी.

. कलचांचणी 

क्षमता…. कळूनही न वळणाऱ्या

आवडी…. उत्तरोत्तर बदलणाऱ्या

व्यक्तिमत्व…. अजूनही भेलकांडणारं

आणि बुद्धी…. हवी तेव्हा हरवणारी.

करणार कशी ‘कल-चांचणी’?

विकलतेचे Aptitude Testing.

जगण्याच्या कलत्या काळात ?

. चॅप्टर 

“बंद कर चॅप्टर आणि निघ पुढच्या प्रवासाला…”

 टकटकच्या लयीत तो म्हणाला.

काहीसा खडसावून, भरड आवाजात.

“कळतंय रे…. पण अडचण आहे;

चॅप्टर बंद करताना, पुस्तकच बंद होतं आहे.

पुन्हापुन्हा प्रयत्न करूनही….”

“मग रहा तसाच… “तो पुढे सरकला.

दिसेनासा झाला….

आता ठेवूया चॅप्टर आणि पुस्तकही उघडे

बाइंडिंगची उसवणारी शिवण,

झाकून टाकली की सारं कसं…..

दिसायला नॉर्मल.

 

Advertisements

मनआरोग्याचे नवेनवे अनुभव

tecahers at akole

अहमदनगर जिल्ह्यामधले अकोले नावाचे गाव (विदर्भातले अकोला हे जिल्ह्याचे गाव वेगळे). अत्यंत निसर्गरम्य पण डोंगराळ प्रदेशातले गाव. तिथे मी पोहोचलो ते भाऊसाहेब चासकर नावाच्या धडपड्या शिक्षकाच्या आमंत्रणावरून …. भाऊच्या आणि सहकाऱ्यांच्या प्रयत्नांमधून महाराष्ट्रातील प्रयोगशील शिक्षकांचा एक स्वयंसेवी गट कार्यरत आहे. त्याचे नाव ‘अॅक्टिव्ह टीचर्स फोरम’! गेल्या मे महिन्यामध्ये मी ह्या सर्वांसाठी ज्ञानसंवादाचे एक गप्पासत्र नाशिकमध्ये घेतले होते. अकोल्याहून बारा किलोमीटरवर भाऊची शाळा आहे. अकोले गावामध्ये चाळीशी पार केलेले आणि पाच हजार विद्यार्थी असलेले महाविद्यालय आहे. त्या महाविद्यालयाच्या सभागृहात माझा कार्यक्रम होता. जिल्हा परिषदेच्या शिक्षणाधिकाऱ्यांनी रस घेतला होता. श्री. कुमावत हे गटशिक्षणाधिकारी हजर होते. सकाळी अकराच्या ठोक्याला सुमारे चारशे शिक्षक-शिक्षिका हजर होते. ह्यातले अनेकजण तीस-चाळीस किलोमीटर्सचा प्रवास करून आले होते. विषय होता ‘शिक्षकांसाठी तणावनियोजन’ ! भाऊसाहेब चासकर मला प्रश्न विचारत होते. मी उत्तरे देत होतो. सारे शिक्षक तल्लीन होऊन ऐकत होते. टिपणे काढत होते. मोबाईलमध्ये रेकॉर्ड करत होते. शहरी शिक्षकांच्या गटात सहसा पहायला मिळणार नाही अशी एकाग्रता होती. हॉल भरल्याने मी काहीजणांना थेट स्टेजवरच बसायला बोलावले. त्यामुळे आमच्या गप्पाच सुरु झाल्या …. चक्क दोन तास आमची मानसिक आरोग्यावर प्रश्नोत्तरे झाली.

कार्यक्रम संपल्यावर नववी-दहावीला शिकवणाऱ्या शिक्षकांनी माझ्याबरोबर फोटो काढले. कारण नववीच्या कुमारभारतीमध्ये मी लिहिलेला धडा आहे. त्यांना हा फोटो शाळेतील मुलांना दाखवायचा होता. एका शिक्षकांनी तर माझ्या पाठावरची माझीच प्रतिक्रिया बरोबर दोन मिनिटे रेकॉर्ड केली. आता ‘व्हॉटस् अॅप’वर शेअर करू म्हणाले. अनेक शिक्षक मला कार्यक्रम संपल्यावरही प्रश्न विचारत होते. त्यांना ऊर्जा मिळालेली पाहून मलाही समाधान वाटले.

महानगरामध्ये माहितीचे अजीर्ण झाल्याने असेल किंवा आत्मकेंद्रित गतीमुळे असेल, बाहेरच्या इनपुट्सची फार किंमत असेलच असे नाही. पण दुर्गम भागात आपण काही ज्ञान- माहिती शेअर करावी तर ती पटकन स्वीकारली जाते.

empty hal at sangamner

अकोले गावापासून वीस-बावीस किलोमीटरवरच्या  संगमनेर गावात आलो. आणि एका अद्ययावत शाळेत गेलो. शाळेचे नाव ‘स्ट्रॉबेरी’…. संज्योत वैद्य आणि आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी उभी केलेली आधुनिक शाळा …. उपक्रमशील शाळा. ह्या वातावरणात एक वेगळा चटपटीतपणा होता. विद्यार्थ्यांनी पंधरा ऑगस्टच्या निमित्ताने कलाप्रदर्शन भरवले होते. त्याचा आस्वाद घेतला…. शाळेच्या संगीत विभागात भरपूर वाद्ये होती. आणि मुले त्यांचा वापर करत होती. खेळाच्या सोयीसुद्धा छान होत्या. उत्तम ग्रंथालय होते.

संगमनेर परिसरातल्या शाळा, सामाजिक गट, सांस्कृतिक कार्यकर्ते ह्या सर्वांच्या भेटीगाठी करत होतो कारण २०१८ पासून हे शहर ‘वेध जीवनशिक्षण परिषदे’च्या नकाशावर चढणार आहे. दुपारीच सर्व कार्यकर्त्यांबरोबर बैठक झाली. दर दोन महिन्याला मनआरोग्याचे कार्यक्रम कसे घेता येतील त्याची आखणी झाली. प्रत्येक शहरातील वेध कार्यकर्त्यांचा गट म्हणजे मनआरोग्याचे व्यासपीठ बनायला हवं. (अधिक माहिती www.vedhiph.com)

full hall

ही बैठक आटोपते तोवर संध्याकाळच्या व्याख्यानाची वेळ झाली. ‘आग्र्याहून सुटका आणि महाराजांचे आपत्तीकालीन व्यवस्थापन’ हा विषय. सोळा ऑगस्टची संध्याकाळ ….. महाराज निसटले तोच दिवस आणि जवळजवळ तीच वेळ ! सभागृह आठशेच्यावर श्रोत्यांनी फूल !जवळजवळ दिडशे विद्यार्थ्यांना मी भारतीय बैठकीत बसण्याचे आवाहन केले. त्यांनी तत्परतेने प्रौढांना खुर्च्या खाली करून दिल्या. तरीही सभागृहाबाहेर शे-दोनशे लोक व्याख्यान ऐकत होते. इतका छान आणि समंजस श्रोतेवर्ग मिळाल्यावर मिळाल्यावर अशी बहार आली तो थरार वर्णन करताना …. दोन तास सलगपणे सारे शिवगौरवामध्ये जणू सचैल स्नान करत होते. इतिहास आणि मनआरोग्य …. एक वेगळाच आकृतिबंध … त्यातून विचार-भावना-वर्तनाच्या नियोजनाची अनेक तत्वे सांगता येतात. इतिहासाचा धागा वर्तमानाशी प्रभावीपणे जोडता येतो.

over foll hall

सतरा ऑगस्टच्या संध्याकाळी शिर्डी शहरातल्या व्याख्यानाचा विषय होता ‘ह्या मुलांशी वागायचं तरी कसं ?’….. सभागृहातील चारशे खुर्च्या भरूनही मंडळी दाटीवाटीने उपस्थित. पुन्हा ऐकण्याची उत्तम तयारी करून आलेले श्रोते … संवादाच्या लयीमध्ये कणाचाही रसभंग नाही. दोन्ही व्याख्यानांमध्ये अगदी योग्य ठिकाणी आणि समरस होऊन हशा, टाळ्या असे प्रतिसाद येत होते. शिर्डीचा कार्यक्रम आयोजित केला होता अश्वमेध फाऊंडेशनतर्फे. डॉ. ओंकार जोशी हा शिर्डीतील मनोविकारतज्ज्ञ. अगदी धडपड्या उत्साही तरुण ! त्याच्या आईवडिलांनी सुरू केलेले जोशी हॉस्पिटल म्हणजे गेल्या चार दशकांपेक्षाही जास्त काळ; शिर्डीतील जिव्हाळ्याचे ठिकाण !

आता ह्याच रुग्णालयात ‘मानसिक आरोग्या’चा विभाग ओंकारने सुरू केला आहे. सलग दोन दिवस रोजचे सात तास मी त्याच्या हॉस्पिटलमधल्या संपूर्ण टीमचे प्रशिक्षण घेतले.

ही कल्पनाच भारी होती. ओंकारचे आईबाबा म्हणजे ज्येष्ठ डॉ. श्री. व डॉ. सौ. जोशी … त्यांनी सक्रिय पाठिंबा दिला. दोन दिवस ओपीडी बंद … जवळजवळ तीस जणांना घरातून नाश्ता-जेवण… आणि प्रशिक्षणाची संधी.

मोठ्या शहरातील मोठ्या रुग्णालयांमध्ये सुद्धा वॉर्डबॉय, नर्सेस, टेक्नीशियन, फार्मासिस्ट, आरएमओ, ऑफिस स्टाफ अशा साऱ्यांसाठी प्रशिक्षण घेतले जात नाही. ओंकारने कष्टपूर्वक ह्या ट्रेनिंगमध्ये काय कव्हर व्हायला हवे त्याचे टिपणचं मला पाठवले होते. प्रभावी रूग्ण संवाद, संघनियोजन कौशल्य, इमर्जन्सी हाताळण्यातील कौशल्य, परस्पर सुसंवाद, प्रभावी निर्णयक्षमता असे अनेक पैलू होते ह्या प्रशिक्षणाला. अनेक खेळ, अॅक्टिव्हिटीज ह्यांचा त्यात वापर होता. रोल प्लेज होते. छोट्या चित्रपटांचा रसास्वाद होता.

मी आणि आय.पी.एच. संस्थेतील माझी सहकारी इरावती जोगळेकर असे दोघे होतो. ओंकारची पत्नी प्रिया ही पॅथॉलॉजिस्ट आहे. ती सुद्धा उत्साहाने सहभागी झाली होती.

दोन दिवस आम्ही साऱ्यांनी अक्षरशः हैदोस घातला …. सर्वजण विलक्षण उत्साहाने सहभागी होत होते. वातावरणामध्ये खेळकर मोकळेपणा होता. वॉर्डातील मावश्या आणि वॉर्डबॉयसुद्धा मस्त बोलते झाले होते. ..  मुख्य म्हणजे मला जे मुद्दे त्यांच्यापर्यंत पोहोचवायचे होते ते पोहोचत होते …. ओंकारचे आईबाबा प्रसिद्ध आहेत ते प्रसूतीतज्ज्ञ म्हणून. आता ओंकार त्याला जोडतो आहे मानसिक आरोग्याचा भाग. ‘जोशी हॉस्पिटल .. जन्म ते पुनर्जन्म’ असे बोधवाक्य आम्ही ह्या कार्यशाळेतून तयार केले.

पंचतारांकित रूग्णालयातील कर्मचाऱ्यांसाठी सुद्धा मी प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतलेले आहेत …  इथे मंडळी त्या अर्थाने ‘शहरी पॉलिश’ असलेली नव्हती. साधेपणातील सौंदर्य भले सोफिस्टिकेटेड नसेल पण त्यातला गावरान गोडवा किती छान असतो. ह्या सगळ्या स्टाफने स्वयंस्फूर्तीने कार्यशाळेच्या शेवटी माझा आणि इरावतीचा सत्कार केला.

निमशहरी आणि ग्रामीण भागामध्ये असे भरगच्च तीन दिवस घालवल्यावर परतीच्या प्रवासात विचार करत होतो… Motivation …. Inspiration … स्फूर्ती … प्रेरणा … ह्या विषयांवर शहरांमधल्या आलिशान हॉटेलांमध्ये, आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञ; भले मोठे शुल्क लावून कार्यशाळा घेतात. आणि असे शुल्क भरण्याची ताकद असणारी(च) मंडळी ह्या कार्यशाळांना हजेरी लावतात ….

स्फूर्तीचा आणि प्रेरणेचा स्रोत किती व्यापक प्रमाणात आणि व्यापक पद्धतीने पोहोचायला हवा आहे समाजाच्या वेगवेगळ्या स्तरांमध्ये … तोही कमीतकमी झगमगाट करून … मनापासूनचा थेट संवाद साधून …

संगमनेरच्या शिवाजी महाराजांवरच्या भाषणानंतर लोकांच्या गराड्यात होतो. कुणी प्रश्न विचारत होते तर कुणी फोटो काढून घेत होते. पन्नास ते साठ वयोगटातील एक गृहस्थ अचानक अमोर आले. म्हणाले, “मी कल्पनासुद्धा केली नव्हती की कधीकाळी तुम्हाला भेटेन … दहा वर्षांपूर्वी मी खूप निराश झालो होतो. परिस्थितीने गांजलो होतो… आत्महत्येचे विचार वारंवार मनात यायचे … तेव्हा तुमची दोन पुस्तके लागोपाठ वाचली … स्वभाव- विभाव आणि विषादयोग… वारंवार वाचली … स्वतःला सावरलं … आज तुमच्यासमोर उभा आहे. धन्यवाद …”

त्या गृहस्थांनी माझे हात हातात घेतले. मी अवाक होऊन ऐकत असतानाच ते म्हणाले, “पुनर्जन्माबद्दल आभार डॉक्टर !”

आणि जसे गर्दीतून आले तसे पुन्हा विलीन झाले.

“अजून काय मिळवायचं असतं लेखकाला आयुष्यात…” माझ्याजवळ उभे असलेले एक ज्येष्ठ गृहस्थ बोलून गेले …. भारावलेल्या अवस्थेत मी मान डोलावली.

…. आणि आभार मानले माझ्या शास्त्रशाखेचे … मानसिक आरोग्यातील माझ्या सगळ्या गुरूंचे आणि सतत शिकवणाऱ्या रूग्णांचेदेखील.