अचानक आलेल्या आगंतुक कविता

‘अचानक आलेल्या आगंतुक कविता’ ही गेल्या महिनाभरातली प्रोसेस आहे. त्या त्या क्षणाच्या मूडमधून आलेले शब्द आहेत ते. कविता माणसाला स्वतःच्या सगळ्या भावनांना आपले म्हणायला शिकवते. अगदी काळ्याकुट्ट नकारात्मक भावनांना स्वीकारताना त्यांच्यापासून किंचित विलग होऊन तीच वेदना नेमक्या शब्दात मांडायला शिकवते. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसासमोर अनेकांच्या अनेक भावना उत्कटपणे मांडल्या जातात. कधी कधी मीही त्या भावविश्वाचा भाग बनतो आणि जणु त्या भावना अनुभवतो…. त्यातल्या काही, शब्दांमधून आलेल्या…..

. प्लॅटफॉर्म 

तिला ‘सी ऑफ’ करायला प्लॅटफॉर्मवर आलेला तो

उद्या सकाळपर्यंतच्या ​अनंतकाळची विरहिणी ती.

स्टेशनवरच्या बिनचेहऱ्याच्या डेस्परेट कोलाहलात,

दोघांच्या चेहऱ्यावरचे ओघळतं कोवळेपण !

किती छान ना …

सराईत धूळफेकीच्या, कचकड्याच्या जगण्यात

निरागस कोंबांचं अस्तित्व चक्क टिकून ?

​खरंच किती छान.

. जळण्याची लय 

नाही मिळत तर जावं झुलत

आपल्याच मस्तीत गावं भटकत

बंद दारापुढे बापुडवाण्या चेहऱ्याने बसायची,

किंवा धडका मारून स्वतःचेच डोकं फोडून घ्यायची;

कुणी सक्ती नाही केलेली.

नाही मिळत तरी जावं फुलत

एकाच झाडाच्या आतलं जंगल न शोधता

दाट जंगलातलं नवं झाड शोधत.

नाही मिळत तरीही जावं खुलत

फ्रुस्ट्रेशनवर मस्तपैकी कविता करत

डोके फुटण्यापेक्षा कितीतरी बरं

आतल्या आत रहावं जळत.

जोपर्यंत जमत नाही म्हणायला

नाही मिळत तर गेलात उडत !

3. तुझा डिपी माझे मन

नवा डिपी चढला तुझा

तेव्हापासून मनातून उतरतच नाहीये तो…..

नव्याने नेसलेल्या साडीची

नव्हाळी ल्यालेली एक किशोरी

पहाते आहे उद्याच्या पहाटलेल्या तारूण्याकडे

की….

मीलनोत्सुक तरुणी व्याकुळली विरहात

अन रमली शृंगाराच्या स्वप्नांमध्ये

की…..

भविष्याचा वेग घेणारी प्रौढा….

विचारासोबत मनाला खेचणारी

की….

माझ्या मनावर पाखर घालणारी

माझी ढगात हरवलेली आई

की…..

माझी जीवाभावाची मैत्रीण

जगण्याच्या प्रवाहात गमावलेली

की….

तुझ्यात आहेत ह्या साऱ्याच विरघळलेल्या

आणि Deciding Perspective

तेवढा माझा…!

. श्रद्धांजली 

अर्ध्यामध्ये टाकून तुला, जर जावे लागले मला,

तर आवरशील रडणं,

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

आठवणींच्या रांगोळ्यांची रेखून ठेवीन मी टिंबे.

नक्षीदार रेघांना मग घेशील लयदार गिरवायला.

अर्धवट जमलेल्या सगळ्या चाली,

करशील पूर्ण, तुझ्यातुझ्या सुरावटीत

एवढे सारे केल्यावरती

थकलेल्या तृप्त क्षणी,

समजा आलीच माझी आठवण

तर आवरशील रडणं

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

. बालपुरूष 

रडूनभेकून थकलोय् खरा

पण मी काही हट्टी बाळ नाही.

मनातली आई तुझ्या,

झाली आहे जागी, करतेय् माझे लाड;

शरीरातला पुरूषही माझ्या

झोपून गेलाय् का गाढ ?

६. अर्थासाठी थरथरणाऱ्या हातात 

ओसंडून वहाणारी समृद्ध घागर

नवी बाग शिंपण्यासाठी.

हातालाच रोपे फुटली

तर किती बहार होईल…..

नाहीतर आहेच,

ग्रीनहाऊसमधल्या झाडांचं

बेतलेलं वाढणं….

आखलेलं वागणं.

७. हवेचा हलका झोका, 

डोलणारी समजूतदार पानं….

जाणवलं…. ते बरंच झालं.

थांबलो तरी.

नाहीतर पसरवतच होतो मूठभर माती

त्यावर शेवटचा गुलाब ठेवण्यासाठी.

. कलचांचणी 

क्षमता…. कळूनही न वळणाऱ्या

आवडी…. उत्तरोत्तर बदलणाऱ्या

व्यक्तिमत्व…. अजूनही भेलकांडणारं

आणि बुद्धी…. हवी तेव्हा हरवणारी.

करणार कशी ‘कल-चांचणी’?

विकलतेचे Aptitude Testing.

जगण्याच्या कलत्या काळात ?

. चॅप्टर 

“बंद कर चॅप्टर आणि निघ पुढच्या प्रवासाला…”

 टकटकच्या लयीत तो म्हणाला.

काहीसा खडसावून, भरड आवाजात.

“कळतंय रे…. पण अडचण आहे;

चॅप्टर बंद करताना, पुस्तकच बंद होतं आहे.

पुन्हापुन्हा प्रयत्न करूनही….”

“मग रहा तसाच… “तो पुढे सरकला.

दिसेनासा झाला….

आता ठेवूया चॅप्टर आणि पुस्तकही उघडे

बाइंडिंगची उसवणारी शिवण,

झाकून टाकली की सारं कसं…..

दिसायला नॉर्मल.

 

Advertisements

प्रकाशआणि उज्जेड!

दिवाळी उंबरठ्यावर आली कीआमच्या घरातला पसारा आटोक्यात आणण्याचे (नेहमीचे अयशस्वी) प्रयत्न सुरु होतात… तसेच ते याही वर्षी झाले. आता घर (पूर्वी पेक्षा) व्यवस्थित झालेआहे असे मनाचे समाधान करत मी स्वस्थपणे खुर्चीत बसून मुलगा आणि बायकोला (विकत आणलेला) आकाशकंदील लटकवण्याच्या सूचना देत होतो.

“तू आम्हाला कंदील तयार करायला का शिकवल नाहीस… तुला कसं तुझ्या बाबांनी म्हणजे दांनी शिकवलं?… ” बायको म्हणाली. “अगं करायचं तर सांगाडा बांधण्यापासून करायला हवं ना सारं… तेवढा वेळ कुणालाआहे?…” मी म्हणालो.
आणि ते संभाषण तिथेच थबकलं… …असलेल्याआणि नसलेल्या वेळाच्या नावावर किती बिलं फाडणार आहेस तू… आतले संभाषण सुरु झाले.

…अगदी खरं की त्या काळातली जगण्याची गती ठाय लयीतली होती. महत्वाचे म्हणजे ‘तयार वस्तु तुमच्या ताटात’ हा जमानाच नव्हता. त्यामुळे मूळापासूनच्या निर्मितीला वाव होता. त्यावेळच्या मध्यमवर्गाची क्रयशक्तीही आजच्या तुलनेने क्षीणच म्हणायची. ह्याचे काही फायदे होते. सगळ्या घरासाठी दिवाळी म्हणजे ‘नवनिर्मितीची धांदल’असायची… प्रत्येक वेळी ही ‘नव’ निर्मिती नसायची देखील … वार्षिक पुर्ननिर्मिती असायची. आता मात्र आपण जर कुठे continuity ठेवली असेल तर ती Finished Products मध्ये… म्हणजे आमच्याघरातला कंदील षट्कोनी, शेपटीवाला असतो… अभ्यंगस्नानाला अजूनही टाटाचा खस् साबण असतो… आमच्या फराळातले पदार्थ Traditional असतात. पण जास्त करून बाहेरून मागवलेले. या वर्षी बायकोने रव्याचे लाडू, शंकरपाळी,चकली असे सारे घरी बनवायचा घाट घातला तेव्हा माझी प्रतिक्रिया तटस्थ होती. पण भाजलेल्या रव्याचा वास यायला लागला तेव्हा माझ्या आईचे निगुतीने फराळ करणे आठवायला लागले आणि शंकरपाळ्यांचे लाटण झाल्यावर त्याचे चौकोन करायची चकली हातात घेऊन मी एकंदर प्रक्रियेमधले माझे योगदान साजरे केले… ते करताना नेमकी कसली मजा आली?1350660487_448141190_2-pictures-of-diwali-faral

सगळ्या सणांमध्ये असतात खास Products आणि ते बनवण्याचे खास Process म्हणजे प्रक्रिया कमीत कमी अनुभवून Products उपभोगण्यामध्येच सणाचे सत्व शोधायला लागलो आहोत. अहं… भुवया उंचावू नका… सगळ्या प्रक्रिया पूर्वीसारख्या नाही करता येणार हे मान्य आहे मला… पण तयार वस्तू आणि ती तयार करण्यातली आनंददायक प्रक्रिया ह्यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न आपण आपापल्या पद्धतीने करायला हवा असे एक सूत्र मला सापडतं आहे. म्हणजे रांगोळी काढता येणारी मंडळी घरी असली तर आपल्या रांगोळीला अभिजात कलात्मकतेचा दर्जा देऊन ती काढावी… ठिपके काढण्यासाठी जाड कागदाला उदबत्तीने छिद्रे पाडावी… गेरूने रांगोळीचा Base तयार करायला हात लाल करावेत. चिनी का स्वदेशी ह्या प्रश्नाला निकालात काढत आपण काही पणत्या तरी रीतसर वात-तेल वाल्या लावाव्या… e2ef30031a7d1780cd8a68e3e0dfeae6काही तयार आणि सौंदर्यपूर्ण लावा की… माझे म्हणजे, परंपरा जपण्यासाठीचे नसून सा-या कुटुंबाने सणाचे सामुहिक सत्व त्या त्या प्रक्रियेतून अनुभवण्यासाठी आहे. घरात सदस्य कमी असतील मीत्र शेजा-यांबरोबर अंगतपंगत करून फराळ करायला हवा… शक्य असल्यास फूले आणून सर्वांनी मिळून तोरणे बनवायला हवीत…दिवाळीतल्या घर-साफसफाईसह नंतर संपूर्ण आरास करून देणारे एक संकेतस्थळ Already अस्तित्वात आहे… दिवाळीचा किल्ला पाहिजे असेल तर त्याचे extra charges आहेत… शिवाय दोन दिवसांसाठी ‘Traditional Bumb’ म्हणजे ‘बंब’ भाड्याने देण्यची सोय त्यांच्याकडे आहे… Bumb हे त्यांचेच spelling आहे… पुढच्या कंसामध्ये traditional water heater based on a coal generated energy असे लिहिले आहे. मात्र ह्यांचा ‘बंब’ दिसायला ‘बंबा’ सारखा असला तरी विजेवर चालतो… चार दिवसांसाठीचा फराळाचा मेनू ह्या साईटवर आहे… तो सकाळी घरपोच करायची सोय आहे. आमची माणसे येऊन तेल-उटण्याने तुम्हाला अभ्यंगस्नान घालतील ही सुविधा (ह्या वर्षी तरी) त्यांनी सादर केलेली नाही. http://www.traditionwali-Diwali.com हे आहे ह्या साईटचे नाव. Celebrations at your doorsteps असे त्यांचे घोषवाक्य आहे. लक्ष्मीपूजनासाठीचे एक Readymade Kit आमच्या घरी आलेच आहे. त्यात सुंदरपणे Pack केलेली हळद, कुंकु, कापूर, खडीसाखर, वात, तूपाची पाऊच, लक्ष्मीची तसबीर, रंगीत धागे असे सगळेआहे…पूजा कशी करावी तेसांगायचे Manual फक्त नाही.

गरज असल्याशिवाय सेवा-सुविधा निर्माण होत नाहीत. आपल्याकाही ‘गरजा’ ह्याआपण सांगत नाही… आपण सारे जगण्याच्या धकाधकीत इतके फरफटून,ठेचकाळून, धक्के खाऊन जातोय् की सण म्हणजे आराम!… सगळे काही हातात द्या बघू… इथेही ‘करायला’ लावू नका!… हा आपल्या मनाचा एक आवाज असतो. घरोघरी virtual भाऊबीज व्हायला लागली आहेच की Skype च्या सौजन्याने… ती आपला देश आणि परदेश व्हायची तेव्हा व्यावहारीक होती. आता ती दादर आणि डोंबिवली दरम्यान व्हायला लागली आहे… कारण येण्याजाण्याच्या प्रवासाचे दमवणारे चार तास झेलण्याचा उत्साह आपल्यामध्ये राहिलेला नाही. सणाबरोबर येणा-या परंपरागत कृती (Rituals) ठेवायची पण त्यातल्या Essence म्हणजे सत्वाचे काय हा प्रश्न आपण खरे तर आपल्याच मनाला आणि कुटुंबाला विचारायला हवाय… सण हे माणसांना ‘जोडण्याचे’ साधन असेल तर आपण या चार दिवसांमध्ये किती जणांना ‘जोडले’ गेलो हा प्रश्न आपण विचारावा… आपण शुभेच्छा देतो, भेटीगाठी घेतो, एकत्रपणे भटकतो,खातो-पितो ते ‘जोडण्या’च्या आनंदासाठी. सा-या गोष्टी ‘तय्यार’ हातात मिळाल्यानंतर आपण ह्या भावनिक उद्दिष्टाला किती प्राधान्य देतो?… की आपले-आपले बेटच उजेडाने उजळून टाकतो? सणांमध्ये जे ‘द्यायचे’ असते त्यामध्ये आपल्या सुह्रदांबरोबर समाजातल्या इतरांचाही विचार ‘जोडण्या’साठी करायचा असतो. मग ते सीमेवरचे सैनिक असतील तसे वर्षभर आपल्याला सेवा-सुविधा देणारे वेगवेगळ्या क्षेत्रातले कर्मकार असतील… ज्यांना आपण झाडूवाला,मोलकरीण अशी judgemental नावे दिली आहेत. … कदाचित् सामाजिक, आर्थिक,भावनिक दुर्बलतेचा सामना करणारे काही लोक असतील. ज्यांच्यापर्यंत आपण आपल्या परीने सद्भावनेचा प्रकाश नेऊ… त्यामध्ये मूक जनावरेही असतील… आणि आपण ज्या सृष्टीला गृहीत धरतो तिलाही जोडून घेण्यासाठी हा सण नसतो का…

लहानपणी मी नरकासुराची कारीटे भोवतालच्या झाडा-झुडपातुन आणायचो. भोवताली आंब्याची झाडे होती. अंगणात झेंडूचे ताटवे होते… घरच्या घरी तोरणे बनायची… पण त्यात सृष्टीबरोबरचे जोडणे होते. ते आता नाही शक्य… तर मग निदान फटाके न ‘वाजवणे’, कमीतकमी कचरा करणे,खाद्यपदार्थ वाया न घालवणे इतक्या साध्या गोष्टी आपण सृष्टीच्या सणासाठी नाही का करू शकणार. परंपरा म्हणजे काही कर्मकांडांची उतरंड नव्हे… त्यामागे असतो कृतीची, सामुहीक कृतीची आनंददायी लय… गुणगुणणारी लय!…  प्रत्येक सणाचे एक मूळ असते सद्भावनेमध्ये आणि दुसरे असते एकत्र येऊन अनुभवलेल्या छोट्या कृतींच्या प्रवाहामधे… म्हणून फटाक्यांचा उज्जेड पाडण्यापेक्षा पणतीचा प्रकाश पसरवण्याचा प्रयत्न करूया की…

पहा ना असे शब्द आहेत… उज्जेड पाडला… पडला आणि प्रकाश पसरला… दिला… घेतला… दिला! ज्ञानेश्वर लिहितात की एका ज्योतीने दुसरी ज्योत उजळते त्यानंतर ही आधीची ,ही नंतरची असा भेद रहातो का? त्या दोघींचे एकत्र तेवणे महत्वाचे…
दिवाळीच्या प्रकाशमय शुभेच्छा!

ता.क. “ट्रॅडीशनवाली दिवाली” हे संकेतस्थळ ह्या क्षणाला तरी माझ्या कल्पनेतच आहे!

डॉ. आनंद नाडकर्णी