फोंडा, मालवण ते दापोली (मार्गे दोंडाईचे)

व्याख्यानांच्या निमित्ताने महाराष्ट्रातील भटकंती मला नवीन नाही. पण आपल्या विशाल प्रदेशामधली कित्येक ठिकाणे ह्या निमित्ताने पहायला मिळतात त्याची गंमत असते. गेल्या महिना दिड महिन्यात म्हणजे पाऊसकाळाच्या सुरवातीपासून भटकंती सुरु झाली ती गोव्यातल्या फोंड्यापासून. शालेय शिक्षक आणि मुख्याध्यापकांसाठी सलग दोन दिवसांचे प्रशिक्षण . . . दोन अडीचशे प्रशिक्षणार्थी. लोकविश्वास संस्थेचे अनूप प्रियोळकर आणि डॉ. नारायण देसाई हे संयोजक.

दोन आठवड्यातच मालवणच्या टोपीवाला हायस्कुलच्या शिक्षकांसोबत दोन दिवस प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतला आणि त्यातल्या एका संध्याकाळी मालवणमध्ये जाहीर व्याख्यान. पालकत्वावरच्या ह्या संवादासाठी भर पावसात हजारच्यावर श्रोते येतील अशी माझी अपेक्षा नव्हती. डॉ. नाथ पै सेवांगणाने आयोजित केलेल्या ह्या कार्यक्रमाला पंचक्रोशीतून लोक आले.

पुढच्या पंधरा दिवसात असाच अनुभव धुळ्याजवळच्या दोंडाईचे नावाच्या छोट्या गावाने दिला. धुळ्याला गेलो होतो, देशबंधु गुप्ता फाऊंडेशन ह्या सामाजिक संस्थेच्या कार्यकर्त्यांच्या दोन दिवसाच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाला. एका संध्याकाळी पालकत्वावरचा संवाद दोंडाईचे ह्या धुळ्यापासून साठ किमी असलेल्या शहरात.

चक्क सहाशेसातशे मंडळी. व्याख्यानाचा हॉल म्हणजे मंगल कार्यालय. अनेक आया आपल्या छोट्या मुलांना घेऊन आलेल्या. त्यामुळे हलकल्लोळ. लोक येतील की नाही ह्या भीतीने आयोजकांनी वेळ दिली होती सायंकाळी साडेपाचची. मी येणार होतो साडेसहाला. लोकांना वेळेवर येण्याची सवय नसते म्हणून ही खबरदारी . . . पण साडेपाचलाच सभागृह भरले.

मी भाषणाला सुरवात केली तेव्हा मुलांचा पेशन्स संपला होता. सर्व श्रोत्यांच्या सहकार्याने भाषण संपन्न झाले तेव्हा मीच सुटकेचा निश्वास सोडला.

खानदेशातून पुन्हा उत्तर कोकणात दापोलीला पोहोचलो ते एक ऑगस्टच्या टिळक पुण्यतिथी कार्यक्रमासाठी. लोकमान्यांच्या जन्मगावी म्हणजे चिखलगावी. ‘लोकमान्य शिक्षण संस्थेच्या’ वर्धापनदिनाचे भाषण. कार्यक्रम उशीरा सुरु झाला. काहीसा लांबला. त्यामुळे विद्यार्थीगटामध्ये चुळबुळ होती. त्यामुळे माझे सदीप व्याख्यान मी तातडीने संकलित करून त्यांच्यासमोर मांडले.

समोरच्या श्रोत्यांच्या एकत्रीत अशा श्रवणक्षमतेचा अंदाज आधीच लावणे कठीण असते. परंतु समारंभ सुरु झाला की मी श्रोत्यांचे निरीक्षण करायला लागतो. त्यातून मला काय बोलायचे आणि मुख्य म्हणजे किती वेळ बोलायचे ह्याचा अंदाज यायला लागतो.

विशिष्ट विषयांना विशिष्ट् समज असलेला श्रोतृवर्ग मिळाला तर मात्र बहार येते. असा अनुभव गेल्या वर्षी मला आला होता सांगलीच्या एका व्याख्यानामध्ये. ‘रहस्य माणुसकीचे, भविष्य माणुसकीचे’ असा हा काहीसा कठीण विषय. संपूर्ण नाट्यगृह खचाखच भरले होते. जवळजवळ सव्वा तासाच्या मांडणीमध्ये मला प्रत्येक टप्प्यावर योग्य दाद मिळत होती. मी आणि श्रोते एका समान अवकाशाचा भाग बनलो होतो.

अनेक महिन्यांनी परवा आर्किटेक्ट मित्र शिरीष बेरीचा कोल्हापूरहून फोन आला. त्याच्या हातात ह्या संवादाची सीडी पडली. ती त्याला खूप आवडली. त्याने मला ही सीडी पाठवली आणि ती आता यु-ट्यूबवर उपलब्ध आहे (https://youtu.be/6fcUWOnic14).

रंगलेले व्याख्यान सर्वांसाठी उपलब्ध होणे ही गोष्ट महत्वाची.

लोकमान्यांवरच्या माझ्या भाषणाच्या सुरवातीची एक छोटी लिंकसुद्धा सोबत जोडत आहे (https://youtu.be/m91nwp3LJ3g).

मला छोट्या शहरांमध्ये जाऊन बोलायला आवडू लागले आहे. महानगरांमध्ये माहितीचे, कार्यक्रमांचे अजीर्ण झालेले असते. येणाऱ्या सोळा ऑगस्टला जातो आहे संगमनेरमध्ये . . . ‘आगऱ्याहून सुटका: महाराजांचे आपत्तीकालीन व्यवस्थापन’ असा विषय आहे (http://bit.ly/2uu8pE4)

. . . ज्या दिवशी महाराज निघाले त्याच दिवशी आणि सायंकाळीच हा थरार संगमनेरकरांसोबत अनुभवायचा आहे. सतरा ऑगस्टला आहे शिर्डीमध्ये! . . . पालकत्वावरचा संवाद.

श्रोत्यांच्या निमित्ताने माझे वारंवार अनेक विषयांवरचे चिंतन होत असते आणि त्यात नवेनवे काही गवसत असते हा माझ्यासाठी एक मोठा फायदा असतो . . .

म्हणजे प्रत्येक संवाद हा माझ्यासाठी एक शहाणे करणारा अनुभव असतो . . . खरे तर माझा अंतर्संवादच मी श्रोत्यासमोर मांडत असतो . . . त्या त्या वेळचा . . . ताजा आणि टवटवीत!

Advertisements

‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!

नव्या वर्षाची सुरुवात माझ्यासाठी फारच आगळी झाली . . . १/१/२०१७. दुपारी चार ते रात्री दहा असे सहा तास ‘ME TO WE’ अर्थात ‘मी ते आम्ही’ या सूत्राभोवती गुंफलेली ‘वेध’ परिषदेची शोधयात्रा  . . . त्या गलबताचा व्यासपीठावरचा सुकाणू माझ्या हाती . . . समोर बसलेले शेकडो ‘WE’ म्हणजे विद्यार्थी आणि पालक. स्थळ होते, अत्रे रंगमंदिर, कल्याण!

iph-kalyan-vedh-1कल्याणच्या टीमने रंगमंचाची नेटकी सजावट केलेली. अनेक हातांचा आकृतिबंध दाखवणारा बॅकड्रॉप . . . त्यातील केंद्रस्थानी असलेल्या हाताची वळलेली मूठ . . . मानवाच्या उत्क्रांतीमध्ये जेव्हा ‘अंगठा’ वेगळा निघाला पंजाच्या इतर बोटांपासून तेव्हाच मूठ ‘वळली’ जाऊ लागली . . . मोठाच टप्पा होता हा . . . ‘अंगठा’ मोकळा झाला, त्याच्या फिरण्यामुळे (Rotation) अनेक तऱ्हेच्या पकडी (Grips) वापरता येऊ लागल्या. आणि मानवाने हत्यारे, साधने, उपकरणे बनवायच्या प्रवासाला सुरुवात केली . . . असे म्हणता येईल की त्यामुळे ‘तंत्रज्ञान’ ही शाखा तयार झाली. साधने हाती येऊ लागली तसा वापरणाऱ्याचा आत्मविश्वास उंचावला. ‘मी’ च्या प्रेरणेला एक नवा आयाम मिळाला.

‘वानराचा’ ‘नर’ बनण्याआधीसुद्धा ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ हे दोन परस्परावलंबी प्रवाह माणसामध्ये होते. निसर्गाच्या समोर त्या वानराचे साधनविरहित जगणे खूप कठीण होते. जगण्याची शाश्वती वाढवायची तर एकत्र रहाणे, टोळी करून रहाणे गरजेचे होते. म्हणजे एका ‘मी’च्या असमर्थतेतून ‘आम्ही’चा प्रवाह अपरिहार्य बनत होता. साधने बनवण्याच्या प्रक्रियेने पुढच्या काळात भरारी घेतली तरी ‘गॅजेट्स’चा जन्म झाला गेल्या चार शतकांमध्ये . . . आज फळ तर प्रत्येक व्यक्तीचा म्हणजे ‘मी’ चा दिनक्रम असंख्य ‘व्यक्तीगत’ गॅजेट्सभोवती फिरतो आहे . . . ही सगळी साधने-उपकरणे-सुखयुक्त यंत्रे कोण चालवतो? . . . अर्थात ‘मी’ . . . चालक ‘मी’ . . . मालक ‘मी’ . . .  माझ्याकडे असावीत ‘सर्वात आधुनिक साधने’ . . . कारण त्यातच आहे ‘माझ्या’ सामर्थ्याचा प्रत्यय!

‘माझे’ अस्तित्व अधिक ठसठशीत करायचे ही उर्मि तर आदीम काळापासून होतीच. पण माझ्याबरोबर इतरांचे हित पहाणे ही अपरिहार्यताही तितकीच खोलपणे उमटली जायची. वाढणारी कार्यशक्ती, साधनसुलभता यामुळे एकविसाव्या शतकात हा दुवा काहीसा खिळखिळा होऊ लागला आहे.

पारंपरिक शहाणपणाचे उदाहरण देताना ‘वेध’च्या पहिल्या सत्रात गप्पा मारणारे दीपक घैसास म्हणाले, “आदिवासी समाजामध्ये फिरताना एक गोष्ट कळली . . . बासरी करण्यासाठी बांबू तोडायचा तर ज्या तिथीच्या शेवटी ‘मी’ येतो तेव्हा आम्ही तोडत नाही . . . पंचमी, सप्तमी, नवमी . . . एक माणूस म्हणाला . . . कारण त्या दिवशी तोडलेल्या बांबूमध्ये ‘मी . . .मी’ जास्त भरलेला असतो . . . सूर नीट लागत नाही” कदाचित बांबूची वारेमाप तोड होऊ नये ह्यासाठी घातलेले पथ्य असेल . . . पण त्यातला विचार पहा . . . वाद्यसुद्धा होते समूहाबरोबरच्या अभिव्यक्तीसाठी . . . जरी वाजवणारी होती ती व्यक्ती!

‘स्वतःची अक्कल’ आणि ‘सर्वांची अक्कल’ ही बेरीज नसून गुणाकार आहे हे समजून घेतल्याशिवाय ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोघांनाही एकमेकाचे महत्व कळणार नाही.  दीपक सांगत होता. त्याने गणपती आणि कार्तिकेयाची गोष्ट सांगितली . . . पृथ्वीप्रदक्षिणेची. तो म्हणाला की, कार्तिकेयाने पहिले ते वास्तवातले जग . . . The Real Word . . . गणपतीने पहिले . . . माझे जग . . . My world . . . आपण सर्वानी जर आपापली वैयक्तीक विश्वे समजून घेतली तर वास्तवातल्या जगाचा सामना करणे किती सोपे होईल.

हे ‘समजून घेणे’ . . . ही आस्था . . . Empathy हाच पूल आहे ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोहोंमधला. दुसऱ्या सत्रामध्ये आलेल्या श्रमिकसंघटक मुक्ताताई मनोहर सांगत होत्या. पुणे महानगरपालिकेतल्या सफाई कामगारांच्या संघटनेतील स्त्री-पुरुष कार्यकर्ते त्यांच्याबरोबर होते. वैशाली ही संडास साफ करणारी मेहतर . . . आपल्या कामाचे वर्णन करताना तिचा घसा दाटला . . . पाणी ओघळू लागले डोळ्यातून . . . त्या घाणेरड्या वासामध्ये आठआठ तास काम करणे . . . किती भयानक! . . . आणि मैला वाहणाऱ्या व्यक्तीला लोक बहिष्क्रुत करणार. खरे तर त्या मैल्याची मालकी कोणाची? “माझ्या संघटनेमुळे मला वाचा फुटली” वैशाली म्हणाली. आज ती कॉम्प्युटर शिकली आहे. संघटनेचे काम करते. ‘उंच माझा झोका’ पुरस्कार मिळाला तिला. ह्या गटामध्ये एम.ए. आणि एम.एस.डब्ल्यू झालेला ‘झाडूवाला’ कार्यकर्ता होता. पतीनिधनानंतर रस्ते साफ करण्याच्या कामावर लागलेली अर्चना ग्रॅज्युएशनच्या उंबरठ्यावर होती . . . ‘आम्ही’च्या साथीने ‘मी’ची प्रगती होत होती. ह्या सर्वानी म्हटली विंदा करंदीकरांची कविता.

‘मी’ च्या वेलांटीचा। सुटो सुटो फांस

वेढा क्षितीजास । नको त्याचा,

ही कविता याआधी मी वाचली होती. पण त्या क्षणी कविता जिवंत झाली होती. श्रमिकांच्या तोंडातून येत होती.

समष्टीविचारे । ‘केले’ पण गळे

सृजनाचे कळे । परंगुह्य

निर्मितीच्या प्रक्रियेचे सर्वकालीक तत्व आहे ‘परंगुह्य’ म्हणजे दुसऱ्याचे गूढ समजून घेणे . . . गुपित आपलेसे करणे . . . दुसऱ्याच्या मनाच्या गुहेत डोकावून त्याच्या भावना समजून घेणे . . . ह्या आस्थेमधूनच; Empathy मधूनच ‘स्वातंत्र्या’चा खरा अर्थ गवसेल . . . समष्टीचा विचार आला की कर्त्याचा ‘मी मी’ पणा, त्याचा अहंकार गळून जातो. आणि अहंकार गेला की विराट सृष्टीमधल्या, ‘विश्वाकार’ मीबरोबरचा संवाद सुरु होतो.

iph-kalyan-vedh-3कोकणात रहाणारे दिलीपदादा कुलकर्णी निसर्गाबरोबर जगतात. त्यांच्या कृतीमतीमध्ये पर्यावरणाची सजगता आहे. ते आणि त्यांचे कुटुंब गेली चोवीस वर्षे जीवनशैलीचे प्रयोग करते. ”संयमित उपभोगातून रसिकता जिवंत ठेवत जगण्याचा प्रयोग” हे दिलीपदादांचे शब्द. दहा वर्षांपूर्वी त्यांनी घरातला गॅस सिलींडर परत दिला. वीजेचे बील दरमहा दोन युनीट . . . त्यांच्यामते ‘कचरा’ म्हणजे ‘विघटन करण्यासाठी थांबलेला पदार्थ’ . . . त्यातही ते संसाधन म्हणजे Resource पहातात. बसच्या तिकिटाचीही पाठची बाजू लिखाणाला वापरतात. सायकलशिवायचे वाहन स्थानिक फिरण्यासाठी वापरत नाहीत. ‘अप्रमाण पर्यावरणीय किंमत’ असल्याने त्यांनी विमानातून फिरण्याचेही थांबवले अनेक वर्षांपूर्वी . . . त्यांच्या ह्या ‘वेडे’पणाचा स्पर्श जरी आमच्या काही सवयीना झाला तर आम्ही संकुचित ‘मी’ मधून बाहेर पडू शकू.

ह्या सत्रानंतर गप्पा मारायला आले नाशिकचे डॉ. भरत केळकर. नाशिकमध्ये अस्थिरोगतज्ञ् म्हणून छान प्रॅक्टिस . . . उत्तम हॉस्पीटल . . . प्रेमळ कुटुंब . . . १९९९ सालचे नोबेल शांती पारितोषिक मिळालेल्या ‘डॉक्टर्स विदाऊट बॉर्डर्स’ ह्या संघटनेची माहिती भरतला कळली. ही संस्था जगामधल्या मानवनिर्मित आणि निसर्गातल्या आपत्तींशी लढण्यासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत देते. जेथे रेडक्रॉस आणि यूनोसुद्धा पोहोचत नाहीत अशा यादवीसदृश परिस्थितीतही काम करते. डॉ. भरतने गेल्या दोन वर्षांमध्ये सिरीया आणि येमेनच्या युद्धभूमीवर जाऊन अक्षरश: बॉम्ब हल्ल्याच्या छायेखाली काम केले . . . अर्थातच संपूर्णपणे निःशुल्क . . . भरत हा माझा मेडीकल कॉलेजातला जिवलग तर दीपक घैसास माझा शाळेतला वर्गमित्र . . . वेधच्या व्यासपीठावरून मित्रांशी गप्पा . . . “ज्या व्यक्तीला आपण आयुष्यात कधी भेटणारही नाही त्या व्यक्तीच्या जगण्याला योग्य वेळी योग्य मदत केल्याचे समाधान खूप वेगळे असते” शांत स्वरात भरत त्याची परंगुहय ओळखण्याची पद्धत सांगत होता. . . अनेक गैरसोयींमध्ये, स्वतःच्या जिवाच्या भीतीवर मात करत सुरुंगांची शिकार झालेल्या कोवळ्या मुलांवर शस्त्रक्रिया करायच्या . . . घुसलेल्या गोळ्यांच्या भयानक जखमा ट्रिट करायच्या . . . “ही माणसे कोणत्या पक्षाची . . . सरकारी की आयसिसची. . .  त्या क्षणी तो फक्त जगू पहाणारा माणूस . . . कधी समोर असायची निष्पाप मुले . . . कधी वृद्ध . . . कधी स्त्रिया . . .” भरत बोलत होता आणि दाखवत होता त्याच्या प्रवासाची छायाचित्रे आणि चित्रफिती . . . सारे प्रेक्षागृह विलक्षण शांत . . .

कुणी निर्माण केले हे सारे भेद? . . . ह्या सरहद्दी . . . ह्या रक्तरंजीत सीमारेषा . . .  ह्या पृथ्वीचे हे असे तुकडे . . . भेदांनी व्यापलेले . . . भेगांनी रक्ताळलेले . . . ” आओ लकिरे मिटा दे . . . ” रंगमंचावरून विनय-चारुलचे भेदक सूर भरतने सांगितलेल्या अनुभवावरची त्यांची प्रतिक्रिया गाण्यातून देत होते . . .

विनय-चारुल हे अहमदाबादचे जोडपे. विनय इंजिनीयर तर चारूल आर्किटेक्ट . . . आयआयएम अहमदाबाद ह्या संस्थेत भेटले. . . त्यातून तयार झाली एक शोधयात्रा . . . The University of Invisible India चा अभ्यासक्रम. तुमच्यामाझ्या रुटीन आयुष्यात ज्यांची गणती नाही अशा अनेक मानवसमूहांचा अभ्यास ह्या दोघांनी केला. धनगर, उंटांचे कळप राखणारे, पारंपारीक मीठागर कामगार असे अनेक गट . . . जातीय दंगलीनंतर ह्या दोघांना वाटले की परिवर्तनाचा आवाज संगीतातून उठवायला हवा . . . त्यातून जन्म झाला गीतांच्या कार्यक्रमाचा . . . दोघेही व्यावसायिक गायक नाहीत . . . पण जबरदस्त आवाज . . . विनयच्या हातात डफ आणि चारूलच्या हातात घुंगरू . . . दोघे जण उभे राहून सुरु करतात . . . भारतभरच्या ‘आम्ही’ना संबोधतात . . . असे शेकडो ‘stand up shows’ करत खेडोपाडी जातात. गुजराथमधल्या प्राथमिक शिक्षकाला जे वेतन मिळते त्या रकमेमध्ये घर चालवण्याची जीवनशैली त्यांनी जाणीवपूर्वक स्वीकारली आहे. त्यांच्या संवादातून त्यांच्या कार्याचे स्वरूप स्पष्ट झाल्यावर ह्या ‘वेध’ परिषदेची सांगता त्यांच्या ‘इन्सान है हम . . . न हिंदु न मुसलमान’ ह्या गीताच्या समूहगाण्याने झाली. सारे प्रेक्षक त्यात सहभागी झाले. (लोकनाद ह्या साईटवर जाऊन ही गाणी जरूर ऐका अथवा यू-ट्यूबवर पहा)iph-kalyan-vedh-3-1

‘असमर्थांच्या असहाय्यतेमधून’ एकेकाळी ‘आम्ही’ची प्रेरणा अपरिहार्य होती खरी. पण आज ‘समर्थांचे सहकार्य’ ही प्रेरणा असली पाहिजे ‘आम्ही’च्या तत्वामागे. ‘समर्थ’ मधले सामर्थ्य भौतिक आणि तांत्रिक नव्हे तर स्वतःबरोबरच् दुसऱ्याच्या भावना आदरपूर्वक समजून घेण्याचे . . . स्वतःच्या ज्ञानाचा अभिमान असावा तसेच विस्तारणाऱ्या ज्ञानसंभाराला पेलायचे तर दुसऱ्या ज्ञानशाखांच्या सहकार्याचा Multidisciplinary approach हवा ह्याची अनेक उदाहरणे देता येतील. व्यक्तीचे वैशिष्ट्य टिकले पाहिजे पण त्याच्या क्षमतांचे मीलन इतर अनेकांच्या क्षमतांबरोबर झाले पाहिजे.

दहशतवाद असो, चंगळवाद असो की संकुचित गटाचे कट्टरपंथी विचार असोत आज सदभावनेवर एकत्रीत होऊन ‘आम्ही’ला विधायक (Constructive) आणि निर्धारपूर्ण (Assertive) होण्याची गरज आहे . . . सदभावना म्हटली की ती लेचीपेची आणि मिळमिळीत असायला हवी हा आपला गैरसमज आहे.

कल्याणच्या वेध व्यवसायपरिषदेच्या ‘Me to We’ सूत्रामागचा आशय ह्या पाच संवादसत्रांनी असा जिवंत केला. माझी निरीक्षणे रंगमंचावरून नोंदवताना मी विद्यार्थी-पालकांना म्हणालो, आपल्या शिक्षणपद्धतीमध्ये भर असतो वैयक्तीक गुणवत्तेवर. स्पर्धापरीक्षेतल्या क्रमांकांची यादी वर्तमानपत्रांपासून, बसेसच्या पाठीवरच्या जाहिरातींपर्यंत झळकत असते . . . बक्षीसेही अधिकतर वैयक्तीक . . . मेरीट लिस्ट, टक्केवारी, ऍडमिशन्स . . . सगळीकडे मी-मी . . . आणि करीयरमध्ये आलात की कॉर्पोरेट मॅनेजमेंट शिबीरे घेतात ‘Team – Building’ ह्या विषयावर. मोठे पैसे खर्च करून मॅनेजर्स जातात ‘outbound courses’ करण्यासाठी. एकत्र रहाण्याचे ‘प्रशिक्षण’ घेण्यासाठी! . . . ते सोडा, घरातले सर्व सदस्य दिवसातील किती मिनीटे एकमेकांना ‘आम्ही’चे फिलिंग देतात . . . आणि समाजामध्ये सुद्धा आणीबाणीचे आव्हान येईपर्यंत ‘आम्ही एकशेपाच’ ही महाभारतातली भावना कुठे लपून असते? . . . असे प्रश्न आणि त्यावरच्या उत्तराच्या दिशा शोधण्यासाठीच ‘वेध’ सारखी व्यासपीठे मदत करत असतात.

 

 

परभणीचा अदभूत वेध

अपेक्षाच ठेवल्या नाहीत तर अपेक्षाभंगाचे दुःख होणार नाही असे एक सावधगिरीचे वाक्य  आपण मनात घोकतो. पण अपेक्षा ठेवल्या नाहीत तर पूर्तीचे समाधानही दसपट वाढते  हे काही लक्षात घेत नाही . . . असाच एक सुखद अनुभव आला यंदाच्या परभणीच्या ‘वेध‘ व्यवसाय प्रबोधन परिषदेच्या दुसऱ्या आवर्तनामध्ये. परभणीचे नायक सर हे तिथल्या एका शाळेचे मुख्याधापक . . . गतीमंद, मतीमंद मुलांसाठीच्या खास शाळेत ते काम करतात. पाच-सहा वर्षांपूर्वी ते ‘वेध‘ चळवळीच्या संपर्कात आले आणि ते स्वतः, त्यांच्या पत्नी रेखावाहिनी, मुलगी विशाखा आणि मुलगा विजय असे  नेमाने सर्व शहरातल्या वेधला येऊ लागले. त्यांनी परभणीमध्ये समविचारी मंडळींचा गट तयार केला. त्या सर्वांचे प्रशिक्षण आय.पी.एच. संस्थेमध्ये झाले. आणि गतवर्षी पहिल्यांदा ‘वेध’चे आयोजन परभणी शहरामध्ये झाले. . . . त्यानंतर आयोजनातील चुका, कमतरता ह्यांचा एक लेखाजोखा झाला आणि परभणी वेध टीमने मला आश्वासन दिले की पुढल्या वर्षी ह्या साऱ्या त्रुटी टाळल्या जातील.

त्याप्रमाणे यंदाच्या ‘देणं समाजाचं’ ह्या सूत्रासंदर्भातली आखणी सुरु झाली. गेल्या आठवड्यात ‘वेध‘च्या निमित्त्ताने नायक सरांच्या घरी तर त्यांनी तयार केलेले व्यासपीठाचे ३-D मॉडेल पहिले. प्रत्येक फ्लॅट कसा लावायचा, त्यावर फ्लेक्स कसे लावायचे, व्यासपीठावरचे फर्निचर ह्या साऱ्याचे सुरेख मॉडेल . . . गंमत म्हणजे व्यासपीठही अगदी तसेच सजले. सरांचा मुलगा विजय, ‘वेध’च्या सचिन गांवकर सोबत नेमाने ठाणे-पुणे वेधला तांत्रिक बाबी शिकण्यासाठी असतो. त्याचा परिणाम म्हणून LED चे स्क्रीन, उत्तम प्रकाशयोजना, तीन कॅमेरे आणि उत्तम ध्वनीव्यवस्था झालेली होती. . . खुद्द सचिन गांवकर सुद्धा परभणीला सोबत होताच . . .

गतवर्षीप्रमाणेच साडेसातशे-आठशेचे प्रेक्षागृह खचाखच भरले. पालक आणि विद्यार्थी तर होतेच . . .  शिक्षकही मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. संपूर्ण आठ तासांमध्ये प्रत्येक जण स्वतःच्या आधी ठरवून दिलेल्या आसनावरच बसला. आठ तासांमध्ये एकदाही प्रेक्षागृहातून मोबाईल वाजला नाही. सत्र सुरु असताना एकाही व्यक्तीने जागा सोडली नाही. . .  ही रोमहर्षक शिस्त तर होतीच पण सारा समुदाय प्रत्येक सत्राच्या बारीक-सारीक ‘जागां’ना दाद देत होता. . .  रेणूताई गावस्कर, अनुराधाताई प्रभुदेसाई (लक्ष्य फाऊंडेशन) ह्यांच्या सत्रामध्ये तर मी असा अनुभव घेतला की वक्त्यांच्या डोळ्यात पाणी आणि स्टेजवरच्या प्रकाशाच्या प्रेक्षागृहात फाकलेल्या उजेडात मला शेकडो डोळ्यांच्या ओलसर कडा दिसत होत्या. . .

गेवराईच्या संतोष गर्जेने त्याचे अनाथ मुलांसाठीची ‘बालग्राम’ कसे उभारले त्याची कथा सांगितली. त्याचे सत्र संपले तेव्हा सायंकाळचे सहा वाजून गेले होते. पण प्रेक्षागृहात चूळबूळ नव्हती. कार्यक्रम संपल्यावर लोक अगदी Reluctantly बाहेर पडले.

संतोषच्या आधीचे सत्र होते अनुराधाताईंचे . . . बॅंकेतली एक अधिकारी टूरीस्ट म्हणून कारगीरला जाते आणि तिला ध्येय मिळते जवान आणि जनता ह्या दोघांमधला दुवा बनण्याचे . . . हा सारा प्रवास इतक्या मोकळेपणी मांडला त्यांनी. . .  असेच मनस्पर्शी सत्र झाले रेणुताई गावस्करांचे. २०१५ साली झालेल्या ठाणे वेधमध्ये मी त्यांची मुलाखत घेतली होती. . .  पण ह्या गप्पा त्या सत्रापेक्षा खूपच वेगळ्या ठरल्या . . . त्याआधी होता सायकल वरून १४००० किमीची भारतयात्रा करणारा ‘वेध’चा कार्यकर्ता सचिन गांवकर. खरे तर त्याच्या सत्राने पूर्ण दिवसाला एक भावनिक बेस दिला. स्वतःच्या पलीकडे पाहिल्याशिवाय ‘खरे साफल्य’ मिळत नाही असे सांगणारा.

पूर्ण दिवसाला वैचारीक पाय देण्याचे काम केले प्रारंभीच्या सत्रातल्या राहुल रेखावार ह्या तरुण IAS अधिकाऱ्याने. परभणीच्या नगरपालिकेचा आयुक्त म्हणून काम पहाणारा राहुल मराठवाड्याच्या मातीतला. स्वतःच्या विचार-भावना-वर्तनाचा प्रवास त्याने प्रांजळपणे, साध्या शब्दांमध्ये इतका प्रभावीपणे मांडला कि बस्.! . . . त्यामुळे दिवस उत्तरोत्तर चढत, रंगत गेला.

परभणीच्या बाल विद्या मंदीर प्रशालेचा संगीतगट विलक्षण सूरीला होता. ‘वेध’ची गाणी त्यांनी अतिशय दमदारपणे उभी केली होती. काही ठिकाणी आलापी, सरगमची अतिशय मनोद्न्य  भर घातली होती. ‘वेध’ची गाणी मी लिहितो आणि त्यांना चाल देतो ही गोष्ट मी सहसा जाहीर करत नाही . . . पण ह्यावेळी अनुराधाताईंनीच त्यांच्या सत्राआधीच्या ‘नीलगगन’ हरीत धरा’ ह्या देश्प्रेमावर आधारीत गाण्यानंतर ही गोष्ट प्रेक्षकांना सांगून टाकली. . . वेधला येणाऱ्या प्रत्येकाच्या हातात गाण्यांची पुस्तिका असते. त्यातही माझे नाव छापलेले नसते. . . . असे होताहोता माझ्याकडून चक्क ३४ गाणी लिहिली गेली आणि त्यांना चालही दिली गेली . . . तर ह्या संगीतसंचामुळे वेधच्या एकूण कार्यक्रमाच्या रंगतीमध्ये खूपच भर पडली.

संध्याकाळी कार्यक्रमाची सांगता झाल्यावर सर्व कार्यकर्त्यांच्या चेहऱ्यावर समाधानी थकवा होता. ह्या वर्षी त्यांना निधी जमवण्यासाठी गतवर्षीपेक्षा जास्त प्रयास करावे लागले. पण तरीही त्या आघाडीवरही ते यशस्वी ठरले.

अशाप्रकारे ‘वेध‘च्या सर्वच केंद्रांच्या दृष्टीने, परभणीच्या कार्यकर्त्यांनी एक उत्तम उदाहरण समोर ठेवले आहे. समाजाचा व्यापक सहभाग हे वेध उपक्रमाचे वैशिष्ट्य आहे . . . गतवर्षी कल्याण वेधमध्ये स्थानिक निवडणुकांमुळे स्पॉन्सरशिपस आणि देणग्या मिळत नव्हत्या तर ‘चिंतन क्लासेस’च्या माजी विद्यार्थ्यांनी (जे वेध अनुभवत मोठे झाले) एकत्र येऊन स्वकमाईतून चक्क पावणेदोन लाख रुपये उभे केले होते. . . ‘वेध‘चा उपक्रम त्या त्या शहराचा होणे खूप गरजेचे आहे . . . तो जर आयोजन करणारे गट, संस्था, व्यक्ती, ह्यांच्यापुरता मर्यादित राहिला तर त्यांच्या उत्साहानुसार उपक्रमाचे सातत्य वरखाली होते.

परभणी वेधच्या कार्यकर्त्यांना भक्कम आधार असतो पुणे वेधच्या पळशीकर सरांचा आणि लातूर वेधच्या धनंजय कुलकर्णीचा. हे दोघेही यंदाच्या परभणी वेधला उपस्थित राहू शकले नाहीत. म्हणून दुसऱ्या दिवशी ठाण्याला घरी आल्याआल्या मी पळशीकर सरांना फोन केला. त्यांना सारे सविस्तर रिपोर्टींग केले. तर ते म्हणाले, “थोडक्यात अदभूतच घडला यंदाचा परभणी वेध! . . .”

येत्या जानेवारी महिन्याच्या अखेरीस एकूण दहा शहरांमध्ये वेधचे वार्षिक आवर्तन पूर्ण होईल तेव्हा माझ्याकडून एकूण सत्तर वेधचे सारथ्य घडलेले असेल . . . सत्तर वेध . . . सुमारे ५५० संवादसत्रे  . . . २५ वर्षे  . . . सलग आणि सतत . . .  हेही अदभूतच की!