क्रीडाक्षेत्रातील एका भीष्माचे प्रयाण

भीष्मराज बाम सर आणि माझी ओळख झाली त्याला वीस वर्षे होऊन गेली. आय.पी.एच.मानसिक आरोग्यक्षेत्रात काम करणाऱ्या आपल्या आय.पी.एच. संस्थेतर्फे आम्ही तरुणांसाठी एक आगळी समृध्द व्यक्तित्व स्पर्धा घेतली होती… ‘आविष्कार’ नावाच्या ह्या स्पर्धेच्या अंतिम फेरीमध्ये दहा तरुण-तरुणींची मुलाखत घेणाऱ्या सेलेब्रिटी पॅनलवरचे एक सदस्य म्हणून मी सरांना आमंत्रण दिले. ते त्यांनी सहास्य स्वीकारले. आपल्या मिश्कील पण नेमक्या प्रश्नांनी त्यांनी ही अंतिम फेरी गाजवली. ठाण्याच्या गडकरी रंगायतनमध्ये भरगच्च प्रतिसाद मिळालेल्या ह्या उपक्रमामुळे बामसर आमचे झाले.

एकविसाव्या शतकाला सुरुवात होण्याआधी दोन वर्षे मी खेळाडूंचे मानसिक प्रशिक्षण ह्या क्षेत्रात आलो ते ठाण्यामधल्या बूस्टर क्लबच्या कोच सौ. गोहाड मॅडम ह्यांच्यामुळे. अर्थातच सरांचे मार्गदर्शन घेणे ओघाने आलेच. सन २००० आणि २००२ मध्ये सरांनी तरुण खेळाडूंसाठी आय.पी.एच.मध्ये येऊन कार्यशाळा घेतल्या. आय.पी.एच.चे ह्या क्षेत्रातील काम वाढायला सुरुवात झाली ती आधी मधुली देशपांडे (ही नाशिकची आणि सरांचीच विद्यार्थिनी) आणि नंतर डॉ. शुभांगी दातार ह्या आमच्या क्रीडामानस उपचारकांमुळे. बामसर गेले त्याच्या दोन दिवस आधी सरांचे आणि शुभांगीचे कोणत्यातरी सेमिनार संदर्भात सविस्तर बोलणे झाले होते.

सहा वर्षांपूर्वी नाशिकला ‘वेध’ व्यवसाय प्रबोधन परिषदेचा उपक्रम सुरु झाला आणि आमच्या साऱ्या नाशिक स्वयंसेवक टीमला सरांचा भक्कम पाठिंबा मिळाला. आता माझीही सरांसोबत वार्षिक भेट होऊ लागली. सर गेले त्यानंतर तीन-चार दिवसातच मी नाशिकला जाऊन मॅडमबरोबर आणि मुला-सुनेबरोबर बोलून- भेटून आलो.

सरांची नेमकी Legacy काय ?…. २०१५ साली त्यांच्याबरोबर इंग्रजीतून मारलेल्या गप्पांची यु-ट्यूबवरची लिंक सोबत आहे. त्या संवादाकडे बारकाईने पाहिले, ऐकले तर लक्षात येतात सरांच्या वारशाचे अनेक पदर….

क्रीडामानसशास्त्राचे महत्त्व समाजाला पटवून देणे ह्या विषयातला एकमेव ICON म्हणून सरांचे नाव घेता येईल. जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध असलेल्या / झालेल्या अनेकांचे ते मार्गदर्शक होते. ह्या प्रसिद्धीचा वापर त्यांनी ‘स्वतःचा ब्रँड’ मार्केट करण्यासाठी कधीही केला नाही. त्यांच्यासाठी ‘क्रीडामानसशास्त्र’ हा सर्वात अधिक महत्त्वाचा ब्रँड होता. एका अर्थाने असे म्हणता येईल की सरांना त्यांच्या पोलीस करीयरपेक्षा (तीही भारदस्त आणि यशस्वी आहे) श्रेयस कशातून मिळाले असेल तर ते क्रीडामानसशास्त्रातून.

सरांच्या छोट्या वाक्यांमध्ये भारतामधल्या क्रीडाक्षेत्राच्या प्रगतीसाठी नेमके काय करावे ह्याचे अफलातून सूचन असते. गप्पांमध्ये ते म्हणतात, “जास्तीतजास्त लोक एकतरी खेळ खेळायला हवेत….तरच त्या खेळात जागतिक दर्जाचे खेळाडू तयार होतील.” किती खरे आहे हे ! खेळाची संस्कृती रुजली नाही तर पदकांचा वर्षाव काही आकाशातून नाही होणार.

विद्यार्थीगटातील जे खेळाडू स्पर्धात्मक खेळ खेळतात त्यांच्या आई-वडिलांनी  ‘बँकसीट ड्रायव्हींग’ करण्यापेक्षा स्वतः कोणताही खेळ खेळून हरण्या-जिंकण्याचा अनुभव घ्यावा असा सरांचा आणखी एक मोलाचा आग्रह. ‘हरल्यानंतर काय करायचे ह्याचे प्रशिक्षण मिळाले की विजय सोपा हॊतॊ’ हा विचार ते ठामपणे मांडायचे.

ह्या लिखाणासोबतच्या चित्रफितीमध्ये सरांचा मिष्कीलपणाही खूप छानपणे सामोरा आला आहे. पण सरांच्या वारशाचा एक खूप मोठा भाग क्रीडामानसशास्त्राच्या पलीकडचा आहे.

ज्येष्ठ नागरिकांचे Community Living कसे असावे ह्याचा आदर्श वस्तुपाठ म्हणजे सर. निवृत्तीनंतर ते नाशिकला जाऊन राहिले आणि सर्व-बाजूंनी  त्या शहराचे झाले. त्या शहराच्या एकंदर समाजजीवनात भर घालणाऱ्या प्रत्येक विचाराला, उपक्रमाला, चळवळीला त्यांचा आशीर्वादच नव्हे तर सक्रिय पाठिंबा असायचा. त्यांच्या कुटुंबातील एकजण मला सांगत होते,”एका महत्त्वाच्या सांस्कृतिक समारंभामध्ये सरांना आमंत्रण होते. त्या कार्यक्रमाला जाताना ते आयोजकांकडे गेले आणि एक घसघशीत रकमेचा चेक देऊन नंतर मंडपात बसले. कारण काय तर हा कार्यक्रम नाशिक शहराचा आहे…. मी मला जमेल ती मदत करायला हवी.”

स्वतःचे जगणे समाजजीवनात विरघळून टाकणाऱ्या ह्या भीष्मपितामहांना शेवटचे बोलावणे आले तेही कार्यमग्न असतानाच ! मला सर जेव्हाजेव्हा भेटायचे तेव्हातेव्हा त्यांच्या पायाला हात लावून, वाकून नमस्कार करण्याची संधी मी सोडत नसे…. त्यादिवशी त्यांच्या घरी, त्यांच्या फोटोला नमस्कार करताना मी एक संकल्प केला …. ‘खेळातले मन’ ह्या लेखनाला सुरुवात झालेल्या माझ्या पुस्तकाला (जे माझ्यासोबत डॉ. शुभांगी दातारही लिहित आहे) सरांच्या स्मृतींना अर्पण करायचं.

[आय.पी.एच. संस्थेतर्फे आयोजित ‘Mind Games २०१५’ ह्या चर्चासत्रामध्ये डॉ.आनंद नाडकर्णींबरोबर भीष्मराज बाम सरांच्या दिलखुलास गप्पा अनुभवायची लिंक आहे.. https://www.youtube.com/watch?v=XUhmrarvJyw ]