अचानक आलेल्या आगंतुक कविता

‘अचानक आलेल्या आगंतुक कविता’ ही गेल्या महिनाभरातली प्रोसेस आहे. त्या त्या क्षणाच्या मूडमधून आलेले शब्द आहेत ते. कविता माणसाला स्वतःच्या सगळ्या भावनांना आपले म्हणायला शिकवते. अगदी काळ्याकुट्ट नकारात्मक भावनांना स्वीकारताना त्यांच्यापासून किंचित विलग होऊन तीच वेदना नेमक्या शब्दात मांडायला शिकवते. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसासमोर अनेकांच्या अनेक भावना उत्कटपणे मांडल्या जातात. कधी कधी मीही त्या भावविश्वाचा भाग बनतो आणि जणु त्या भावना अनुभवतो…. त्यातल्या काही, शब्दांमधून आलेल्या…..

. प्लॅटफॉर्म 

तिला ‘सी ऑफ’ करायला प्लॅटफॉर्मवर आलेला तो

उद्या सकाळपर्यंतच्या ​अनंतकाळची विरहिणी ती.

स्टेशनवरच्या बिनचेहऱ्याच्या डेस्परेट कोलाहलात,

दोघांच्या चेहऱ्यावरचे ओघळतं कोवळेपण !

किती छान ना …

सराईत धूळफेकीच्या, कचकड्याच्या जगण्यात

निरागस कोंबांचं अस्तित्व चक्क टिकून ?

​खरंच किती छान.

. जळण्याची लय 

नाही मिळत तर जावं झुलत

आपल्याच मस्तीत गावं भटकत

बंद दारापुढे बापुडवाण्या चेहऱ्याने बसायची,

किंवा धडका मारून स्वतःचेच डोकं फोडून घ्यायची;

कुणी सक्ती नाही केलेली.

नाही मिळत तरी जावं फुलत

एकाच झाडाच्या आतलं जंगल न शोधता

दाट जंगलातलं नवं झाड शोधत.

नाही मिळत तरीही जावं खुलत

फ्रुस्ट्रेशनवर मस्तपैकी कविता करत

डोके फुटण्यापेक्षा कितीतरी बरं

आतल्या आत रहावं जळत.

जोपर्यंत जमत नाही म्हणायला

नाही मिळत तर गेलात उडत !

3. तुझा डिपी माझे मन

नवा डिपी चढला तुझा

तेव्हापासून मनातून उतरतच नाहीये तो…..

नव्याने नेसलेल्या साडीची

नव्हाळी ल्यालेली एक किशोरी

पहाते आहे उद्याच्या पहाटलेल्या तारूण्याकडे

की….

मीलनोत्सुक तरुणी व्याकुळली विरहात

अन रमली शृंगाराच्या स्वप्नांमध्ये

की…..

भविष्याचा वेग घेणारी प्रौढा….

विचारासोबत मनाला खेचणारी

की….

माझ्या मनावर पाखर घालणारी

माझी ढगात हरवलेली आई

की…..

माझी जीवाभावाची मैत्रीण

जगण्याच्या प्रवाहात गमावलेली

की….

तुझ्यात आहेत ह्या साऱ्याच विरघळलेल्या

आणि Deciding Perspective

तेवढा माझा…!

. श्रद्धांजली 

अर्ध्यामध्ये टाकून तुला, जर जावे लागले मला,

तर आवरशील रडणं,

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

आठवणींच्या रांगोळ्यांची रेखून ठेवीन मी टिंबे.

नक्षीदार रेघांना मग घेशील लयदार गिरवायला.

अर्धवट जमलेल्या सगळ्या चाली,

करशील पूर्ण, तुझ्यातुझ्या सुरावटीत

एवढे सारे केल्यावरती

थकलेल्या तृप्त क्षणी,

समजा आलीच माझी आठवण

तर आवरशील रडणं

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

. बालपुरूष 

रडूनभेकून थकलोय् खरा

पण मी काही हट्टी बाळ नाही.

मनातली आई तुझ्या,

झाली आहे जागी, करतेय् माझे लाड;

शरीरातला पुरूषही माझ्या

झोपून गेलाय् का गाढ ?

६. अर्थासाठी थरथरणाऱ्या हातात 

ओसंडून वहाणारी समृद्ध घागर

नवी बाग शिंपण्यासाठी.

हातालाच रोपे फुटली

तर किती बहार होईल…..

नाहीतर आहेच,

ग्रीनहाऊसमधल्या झाडांचं

बेतलेलं वाढणं….

आखलेलं वागणं.

७. हवेचा हलका झोका, 

डोलणारी समजूतदार पानं….

जाणवलं…. ते बरंच झालं.

थांबलो तरी.

नाहीतर पसरवतच होतो मूठभर माती

त्यावर शेवटचा गुलाब ठेवण्यासाठी.

. कलचांचणी 

क्षमता…. कळूनही न वळणाऱ्या

आवडी…. उत्तरोत्तर बदलणाऱ्या

व्यक्तिमत्व…. अजूनही भेलकांडणारं

आणि बुद्धी…. हवी तेव्हा हरवणारी.

करणार कशी ‘कल-चांचणी’?

विकलतेचे Aptitude Testing.

जगण्याच्या कलत्या काळात ?

. चॅप्टर 

“बंद कर चॅप्टर आणि निघ पुढच्या प्रवासाला…”

 टकटकच्या लयीत तो म्हणाला.

काहीसा खडसावून, भरड आवाजात.

“कळतंय रे…. पण अडचण आहे;

चॅप्टर बंद करताना, पुस्तकच बंद होतं आहे.

पुन्हापुन्हा प्रयत्न करूनही….”

“मग रहा तसाच… “तो पुढे सरकला.

दिसेनासा झाला….

आता ठेवूया चॅप्टर आणि पुस्तकही उघडे

बाइंडिंगची उसवणारी शिवण,

झाकून टाकली की सारं कसं…..

दिसायला नॉर्मल.

 

Advertisements

ज्येष्ठनागरिकांसाठी मनमेंदूआरोग्याचे नवे दिन-सुविधा केंद्र

इन्स्टिटयूट सायकॉलॉजिकल हेल्थ अर्थात आय.पी.एच. ही संस्था गेली अठ्ठावीस वर्षे मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रामध्ये कार्यरत आहे. महाराष्ट्र शासनाचा सार्वजनिक आरोग्य विभाग पुरस्कृत आणि आय.पी.एच. व शासकीय मनोरुग्णालय ठाणे ह्यांच्या संयुक्त विद्यमाने ठाण्यामध्ये, ज्येष्ठ नागरिकांसाठी एक अपूर्व सुविधाकेंद्र आकार घेत आहे.

मनोरुग्णालयालगतच्या सप्तसोपान पुनर्वसन केंद्रामध्ये, सोमवार ते शुक्रवार रोज सकाळी १०.३० ते सायंकाळी ६ ह्या वेळामध्ये सुरु होणारा हा उपक्रम अनेक बाजूंनी वैशिष्ट्यपूर्ण ठरणार आहे.

  • ज्येष्ठत्वाकडे झुकणाऱ्या नागरिकांच्या शारीरिक स्वास्थ्याची काळजी घेण्यासाठी आज जितक्या सोयी उपलब्ध आहेत त्या प्रमाणामध्ये, ‘मन’ (विचार, भावना, वर्तन) आणि ‘मेंदू’ (स्मृती, प्रेरणा, हालचाल नियमन) ह्या क्षेत्रातील सोयी काहीशा अपुऱ्या असल्याचे जाणवतो.
  • आय.पी.एच. संस्था नेमक्या ह्याच क्षेत्रामध्ये कार्यरत असल्याने ह्या दिनसुविधा केंद्राच्या केंद्रस्थानी असेल ‘मनाचा तोल आणि मेंदूचे मोल’
  • अत्यंत शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणामध्ये हे केंद्र आहे. आणि तरीही शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून जवळच आहे.
  • येथे येणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी नियमितपणे मिळणाऱ्या सुविधा अशा असतील.
    • नियमित योगाभ्यास प्रशिक्षण
    • ‘स्मृतीतेज’ कायम राखण्यासाठी दैनंदिन उपक्रम.
    • मेंदूचे आदेश आणि शरीराची हालचाल ह्यात सूसूत्रता आणण्याचे खेळ/व्यायाम
    • भावनिक तणाव /नातेसंबंध कसे राखावे ह्या विषयावर नियमित वैयक्तीक आणि गट मार्गदर्शन.
    • संगीताच्या माध्यमातून भावनांवर नियमन साधण्याचे उपक्रम
    • दृकश्राव्य माध्यमांचा वापर करून नियमितपणे चालणाऱ्या संवादचर्चा. ज्येष्ठांना उपयुक्त ठरेल असे मराठी आणि इंग्रजीतील अडीज हजाराहून अधिक पुस्तकांचे खुले संदर्भ ग्रंथालय
    • मेंदू आणि मनाच्या विविध त्रासांबद्दलचे तज्ञ् मार्गदर्शन गरजेप्रमाणे उपलब्ध असेलच.

ह्या दिनसुविधा केंद्राच्या माध्यमातून काही उपक्रम नियमितपणे चालवण्यात येणार आहेत.

  • महिन्याच्या एका शनीवारी ‘साप्तसोपान’ कट्टा’ समाजातील कोणत्याही क्षेत्रामध्ये भरीव योगदान देणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांसोबत गप्पा.
  • महिन्याच्या एका संध्याकाळी ‘मनतरंग’ फिल्म क्लब’ लघुपट आणि पूर्णवेळ चित्रपटांच्या माध्यमातून ज्ञानरंजन.
  • हे सारे उपक्रम ज्येष्ठ नागरिकांच्या सर्व कुटुंबीयांनाही खुले!
  • प्रत्येक सहा महिन्यांच्या कालावधीनंतर ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ‘स्मृती तपासणी शिबीर’ (Memory Camp).
  • दर तीन महिन्याला एक ‘स्मृती तेज’ शिबीर.
  • एल्झहायमर, डिमेंशिया ह्या आजारावरचे कुटुंबीयांचे प्रशिक्षण कार्यक्रम.
  • ‘निरामय वार्ध्यक्य’ अर्थात Healthy Aging ह्या विषयावरच्या नियमित कार्यशाळा.
  • कोणत्याही खास कार्यक्रमानंतर केंद्र ते तीन हात नाका अशी निशुल्क वाहनव्यवस्था.

ह्या दिनसुविधा केंद्राची आखणी आणि कार्यवाही होणार आहे मनमेंदू आरोग्याच्या क्षेत्रात कार्यरत अशा तज्ञांकडून.  ज्येष्ठ मानसशास्त्रज्ञ डॉ. शुभा थत्ते ह्यांनी ‘सुदृढ वार्धक्य’ ह्या विषयावर जगमान्य संशोधन केले असून त्या स्वतः अशा निरोगी दिनक्रमाचे एक उदाहरण आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली मनोविकारतज्ञ् डॉ. अनघा वझे, ज्येष्ठ मानसमेंदूशास्त्रज्ञ (Neuropsychologist) सिद्दिका पंजवानी तसेच तरुण मानसशास्त्रज्ञ उर्वी कर्णिक, तन्वी डिंगणकर असे तज्ञ् एकत्र आले आहेत. मनोविकासतज्ञ डॉ. आनंद नाडकर्णी ह्या प्रकल्पाचे संवर्धक असतील. ह्या उपक्रमाचे उद्घाटन होत आहे शनिवार दिनांक ११ नोव्हेंबर, सायंकाळी.

क्रीडाक्षेत्रातील एका भीष्माचे प्रयाण

भीष्मराज बाम सर आणि माझी ओळख झाली त्याला वीस वर्षे होऊन गेली. आय.पी.एच.मानसिक आरोग्यक्षेत्रात काम करणाऱ्या आपल्या आय.पी.एच. संस्थेतर्फे आम्ही तरुणांसाठी एक आगळी समृध्द व्यक्तित्व स्पर्धा घेतली होती… ‘आविष्कार’ नावाच्या ह्या स्पर्धेच्या अंतिम फेरीमध्ये दहा तरुण-तरुणींची मुलाखत घेणाऱ्या सेलेब्रिटी पॅनलवरचे एक सदस्य म्हणून मी सरांना आमंत्रण दिले. ते त्यांनी सहास्य स्वीकारले. आपल्या मिश्कील पण नेमक्या प्रश्नांनी त्यांनी ही अंतिम फेरी गाजवली. ठाण्याच्या गडकरी रंगायतनमध्ये भरगच्च प्रतिसाद मिळालेल्या ह्या उपक्रमामुळे बामसर आमचे झाले.

एकविसाव्या शतकाला सुरुवात होण्याआधी दोन वर्षे मी खेळाडूंचे मानसिक प्रशिक्षण ह्या क्षेत्रात आलो ते ठाण्यामधल्या बूस्टर क्लबच्या कोच सौ. गोहाड मॅडम ह्यांच्यामुळे. अर्थातच सरांचे मार्गदर्शन घेणे ओघाने आलेच. सन २००० आणि २००२ मध्ये सरांनी तरुण खेळाडूंसाठी आय.पी.एच.मध्ये येऊन कार्यशाळा घेतल्या. आय.पी.एच.चे ह्या क्षेत्रातील काम वाढायला सुरुवात झाली ती आधी मधुली देशपांडे (ही नाशिकची आणि सरांचीच विद्यार्थिनी) आणि नंतर डॉ. शुभांगी दातार ह्या आमच्या क्रीडामानस उपचारकांमुळे. बामसर गेले त्याच्या दोन दिवस आधी सरांचे आणि शुभांगीचे कोणत्यातरी सेमिनार संदर्भात सविस्तर बोलणे झाले होते.

सहा वर्षांपूर्वी नाशिकला ‘वेध’ व्यवसाय प्रबोधन परिषदेचा उपक्रम सुरु झाला आणि आमच्या साऱ्या नाशिक स्वयंसेवक टीमला सरांचा भक्कम पाठिंबा मिळाला. आता माझीही सरांसोबत वार्षिक भेट होऊ लागली. सर गेले त्यानंतर तीन-चार दिवसातच मी नाशिकला जाऊन मॅडमबरोबर आणि मुला-सुनेबरोबर बोलून- भेटून आलो.

सरांची नेमकी Legacy काय ?…. २०१५ साली त्यांच्याबरोबर इंग्रजीतून मारलेल्या गप्पांची यु-ट्यूबवरची लिंक सोबत आहे. त्या संवादाकडे बारकाईने पाहिले, ऐकले तर लक्षात येतात सरांच्या वारशाचे अनेक पदर….

क्रीडामानसशास्त्राचे महत्त्व समाजाला पटवून देणे ह्या विषयातला एकमेव ICON म्हणून सरांचे नाव घेता येईल. जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध असलेल्या / झालेल्या अनेकांचे ते मार्गदर्शक होते. ह्या प्रसिद्धीचा वापर त्यांनी ‘स्वतःचा ब्रँड’ मार्केट करण्यासाठी कधीही केला नाही. त्यांच्यासाठी ‘क्रीडामानसशास्त्र’ हा सर्वात अधिक महत्त्वाचा ब्रँड होता. एका अर्थाने असे म्हणता येईल की सरांना त्यांच्या पोलीस करीयरपेक्षा (तीही भारदस्त आणि यशस्वी आहे) श्रेयस कशातून मिळाले असेल तर ते क्रीडामानसशास्त्रातून.

सरांच्या छोट्या वाक्यांमध्ये भारतामधल्या क्रीडाक्षेत्राच्या प्रगतीसाठी नेमके काय करावे ह्याचे अफलातून सूचन असते. गप्पांमध्ये ते म्हणतात, “जास्तीतजास्त लोक एकतरी खेळ खेळायला हवेत….तरच त्या खेळात जागतिक दर्जाचे खेळाडू तयार होतील.” किती खरे आहे हे ! खेळाची संस्कृती रुजली नाही तर पदकांचा वर्षाव काही आकाशातून नाही होणार.

विद्यार्थीगटातील जे खेळाडू स्पर्धात्मक खेळ खेळतात त्यांच्या आई-वडिलांनी  ‘बँकसीट ड्रायव्हींग’ करण्यापेक्षा स्वतः कोणताही खेळ खेळून हरण्या-जिंकण्याचा अनुभव घ्यावा असा सरांचा आणखी एक मोलाचा आग्रह. ‘हरल्यानंतर काय करायचे ह्याचे प्रशिक्षण मिळाले की विजय सोपा हॊतॊ’ हा विचार ते ठामपणे मांडायचे.

ह्या लिखाणासोबतच्या चित्रफितीमध्ये सरांचा मिष्कीलपणाही खूप छानपणे सामोरा आला आहे. पण सरांच्या वारशाचा एक खूप मोठा भाग क्रीडामानसशास्त्राच्या पलीकडचा आहे.

ज्येष्ठ नागरिकांचे Community Living कसे असावे ह्याचा आदर्श वस्तुपाठ म्हणजे सर. निवृत्तीनंतर ते नाशिकला जाऊन राहिले आणि सर्व-बाजूंनी  त्या शहराचे झाले. त्या शहराच्या एकंदर समाजजीवनात भर घालणाऱ्या प्रत्येक विचाराला, उपक्रमाला, चळवळीला त्यांचा आशीर्वादच नव्हे तर सक्रिय पाठिंबा असायचा. त्यांच्या कुटुंबातील एकजण मला सांगत होते,”एका महत्त्वाच्या सांस्कृतिक समारंभामध्ये सरांना आमंत्रण होते. त्या कार्यक्रमाला जाताना ते आयोजकांकडे गेले आणि एक घसघशीत रकमेचा चेक देऊन नंतर मंडपात बसले. कारण काय तर हा कार्यक्रम नाशिक शहराचा आहे…. मी मला जमेल ती मदत करायला हवी.”

स्वतःचे जगणे समाजजीवनात विरघळून टाकणाऱ्या ह्या भीष्मपितामहांना शेवटचे बोलावणे आले तेही कार्यमग्न असतानाच ! मला सर जेव्हाजेव्हा भेटायचे तेव्हातेव्हा त्यांच्या पायाला हात लावून, वाकून नमस्कार करण्याची संधी मी सोडत नसे…. त्यादिवशी त्यांच्या घरी, त्यांच्या फोटोला नमस्कार करताना मी एक संकल्प केला …. ‘खेळातले मन’ ह्या लेखनाला सुरुवात झालेल्या माझ्या पुस्तकाला (जे माझ्यासोबत डॉ. शुभांगी दातारही लिहित आहे) सरांच्या स्मृतींना अर्पण करायचं.

[आय.पी.एच. संस्थेतर्फे आयोजित ‘Mind Games २०१५’ ह्या चर्चासत्रामध्ये डॉ.आनंद नाडकर्णींबरोबर भीष्मराज बाम सरांच्या दिलखुलास गप्पा अनुभवायची लिंक आहे.. https://www.youtube.com/watch?v=XUhmrarvJyw ]