अचानक आलेल्या आगंतुक कविता

‘अचानक आलेल्या आगंतुक कविता’ ही गेल्या महिनाभरातली प्रोसेस आहे. त्या त्या क्षणाच्या मूडमधून आलेले शब्द आहेत ते. कविता माणसाला स्वतःच्या सगळ्या भावनांना आपले म्हणायला शिकवते. अगदी काळ्याकुट्ट नकारात्मक भावनांना स्वीकारताना त्यांच्यापासून किंचित विलग होऊन तीच वेदना नेमक्या शब्दात मांडायला शिकवते. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसासमोर अनेकांच्या अनेक भावना उत्कटपणे मांडल्या जातात. कधी कधी मीही त्या भावविश्वाचा भाग बनतो आणि जणु त्या भावना अनुभवतो…. त्यातल्या काही, शब्दांमधून आलेल्या…..

. प्लॅटफॉर्म 

तिला ‘सी ऑफ’ करायला प्लॅटफॉर्मवर आलेला तो

उद्या सकाळपर्यंतच्या ​अनंतकाळची विरहिणी ती.

स्टेशनवरच्या बिनचेहऱ्याच्या डेस्परेट कोलाहलात,

दोघांच्या चेहऱ्यावरचे ओघळतं कोवळेपण !

किती छान ना …

सराईत धूळफेकीच्या, कचकड्याच्या जगण्यात

निरागस कोंबांचं अस्तित्व चक्क टिकून ?

​खरंच किती छान.

. जळण्याची लय 

नाही मिळत तर जावं झुलत

आपल्याच मस्तीत गावं भटकत

बंद दारापुढे बापुडवाण्या चेहऱ्याने बसायची,

किंवा धडका मारून स्वतःचेच डोकं फोडून घ्यायची;

कुणी सक्ती नाही केलेली.

नाही मिळत तरी जावं फुलत

एकाच झाडाच्या आतलं जंगल न शोधता

दाट जंगलातलं नवं झाड शोधत.

नाही मिळत तरीही जावं खुलत

फ्रुस्ट्रेशनवर मस्तपैकी कविता करत

डोके फुटण्यापेक्षा कितीतरी बरं

आतल्या आत रहावं जळत.

जोपर्यंत जमत नाही म्हणायला

नाही मिळत तर गेलात उडत !

3. तुझा डिपी माझे मन

नवा डिपी चढला तुझा

तेव्हापासून मनातून उतरतच नाहीये तो…..

नव्याने नेसलेल्या साडीची

नव्हाळी ल्यालेली एक किशोरी

पहाते आहे उद्याच्या पहाटलेल्या तारूण्याकडे

की….

मीलनोत्सुक तरुणी व्याकुळली विरहात

अन रमली शृंगाराच्या स्वप्नांमध्ये

की…..

भविष्याचा वेग घेणारी प्रौढा….

विचारासोबत मनाला खेचणारी

की….

माझ्या मनावर पाखर घालणारी

माझी ढगात हरवलेली आई

की…..

माझी जीवाभावाची मैत्रीण

जगण्याच्या प्रवाहात गमावलेली

की….

तुझ्यात आहेत ह्या साऱ्याच विरघळलेल्या

आणि Deciding Perspective

तेवढा माझा…!

. श्रद्धांजली 

अर्ध्यामध्ये टाकून तुला, जर जावे लागले मला,

तर आवरशील रडणं,

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

आठवणींच्या रांगोळ्यांची रेखून ठेवीन मी टिंबे.

नक्षीदार रेघांना मग घेशील लयदार गिरवायला.

अर्धवट जमलेल्या सगळ्या चाली,

करशील पूर्ण, तुझ्यातुझ्या सुरावटीत

एवढे सारे केल्यावरती

थकलेल्या तृप्त क्षणी,

समजा आलीच माझी आठवण

तर आवरशील रडणं

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

. बालपुरूष 

रडूनभेकून थकलोय् खरा

पण मी काही हट्टी बाळ नाही.

मनातली आई तुझ्या,

झाली आहे जागी, करतेय् माझे लाड;

शरीरातला पुरूषही माझ्या

झोपून गेलाय् का गाढ ?

६. अर्थासाठी थरथरणाऱ्या हातात 

ओसंडून वहाणारी समृद्ध घागर

नवी बाग शिंपण्यासाठी.

हातालाच रोपे फुटली

तर किती बहार होईल…..

नाहीतर आहेच,

ग्रीनहाऊसमधल्या झाडांचं

बेतलेलं वाढणं….

आखलेलं वागणं.

७. हवेचा हलका झोका, 

डोलणारी समजूतदार पानं….

जाणवलं…. ते बरंच झालं.

थांबलो तरी.

नाहीतर पसरवतच होतो मूठभर माती

त्यावर शेवटचा गुलाब ठेवण्यासाठी.

. कलचांचणी 

क्षमता…. कळूनही न वळणाऱ्या

आवडी…. उत्तरोत्तर बदलणाऱ्या

व्यक्तिमत्व…. अजूनही भेलकांडणारं

आणि बुद्धी…. हवी तेव्हा हरवणारी.

करणार कशी ‘कल-चांचणी’?

विकलतेचे Aptitude Testing.

जगण्याच्या कलत्या काळात ?

. चॅप्टर 

“बंद कर चॅप्टर आणि निघ पुढच्या प्रवासाला…”

 टकटकच्या लयीत तो म्हणाला.

काहीसा खडसावून, भरड आवाजात.

“कळतंय रे…. पण अडचण आहे;

चॅप्टर बंद करताना, पुस्तकच बंद होतं आहे.

पुन्हापुन्हा प्रयत्न करूनही….”

“मग रहा तसाच… “तो पुढे सरकला.

दिसेनासा झाला….

आता ठेवूया चॅप्टर आणि पुस्तकही उघडे

बाइंडिंगची उसवणारी शिवण,

झाकून टाकली की सारं कसं…..

दिसायला नॉर्मल.

 

Advertisements

श्रेय आणि श्रेयस

सामाजिक जीवनामध्ये काही माणसे नम्रपणे का वागतात हे समजून घ्यायच्या प्रयत्नांत मी आहे . रूढार्थाने ज्यांना achiever म्हणता येईल अशी खरं तर ही माणसे असतात . . . ह्या विचारांना चालना मिळण्याचे कारण असं की चारच दिवसांपूर्वी मी चक्क सचिन तेंडुलकर आणि पुलेला गोपीचंद अशा दोघांनाही भेटलो. दोघांना तास-दोन तास जवळून पहाता आले. . .  सचिन आला तसा त्या समारंभातल्या ‘व्हिआयपी’ रूम मध्ये असलेल्या अनेकांची त्याच्या बरोबर फोटो काढण्याची स्पर्धा लागली. रुमालापासून ते डायरीपर्यंत अशी अनेक माध्यमे,   सहीसाठी सामोरी आली . . . तो सर्वांना अगदी संयमाने, हसतमुखाने तटवीत होता . . . no gap between bat and pads. त्याच्यासाठी हा झमेला पाचवीला पुजलेला असणार. विलक्षण सहजतेने त्या प्रसंगाचा सामना करत होता तो! . . . आमची ओळख आणि संभाषण झाले असेल पाच मिनीटे. . . . परंतु समारंभातून रजा घेताना माझ्यासमोरून जाताना त्याने माझा चक्क निरोप घेतला . . . त्यामुळे बाजूची चार डोकी चक्रावली.

. . . गोपीचंदचीही तीच तऱ्हा.  त्याचा दिवस पहाटे तीनला सुरु होतो असे कुणीतरी सांगितल्यावर तो म्हणाला, “तीन नव्हे सव्वाचार.” माणूस अगदी शांत . . . पण बोलणे ठाशीव . . . मधूनमधून एखादे हिंदी वाक्य. कॉफी पिता-पिता तो त्याच्या ऍकेडमी बद्दल बोलत होता. मी ऐकत होतो. त्याला प्रश्न विचारणारी असामी होती पी.साईनाथ! लेखक-पत्रकार आणि म्यॅगासेसे पुरस्कार विजेते विद्वान . . . तेही असे सहजपणे प्रश्न विचारत होते . . . दोन्ही बाजूने अभिनिवेश नाही . . . मी तर थक्कच झालो.

आता तुम्ही विचाराल, ही पर्वणी मला लाभली कशी? तर माझा मित्र ऍड. सुहास तुळजापूरकर ह्याच्या Legasis नावाच्या कंपनीच्या वार्षिक समारंभासाठी ही मंडळी एकत्र आली होती . . . स्वतः सुहास हा यशस्वी उद्योजक . . . औद्योगिक क्षेत्रामधल्या compliances  म्हणजेच ‘शिस्तबद्ध आणि बिनचूक प्रणाली’ राबवण्याचे तंत्रज्ञान आणि ज्ञान देणे हा त्याच्या कंपनीचा उद्देश. कोणत्याही कंपनीमध्ये अशी प्रणाली जर आत्मसात झाली तर गुणवत्ता होणार जागतिक दर्जाची. त्या समारंभाच्या निमित्ताने आयोजित चर्चासत्रांमध्ये बोलण्यासाठी सुहासने ह्या साऱ्यांना बोलवले होते . . . आणि सुहासही अगदी सामान्य कार्यकर्त्यासारखा पळापळ करत राबत होता.

सुहासचा भाऊ आणि माझा सख्खा मित्र देवीदास तुळजापूरकर माझ्याबरोबरच होता. त्याने माझी ओळख करून दिली अलाहाबाद बँकेच्या माजी चेयरवुमन शुभलक्ष्मी पानसे ह्यांच्याबरोबर . . . एखाद्या माध्यमिक शाळेच्या निवृत्त मुख्याध्यापिका वाटल्या मला त्या वेळी . . .  पण व्यासपीठावर चढल्यानंतर बँकांविषयक परिसंवादात अस्खलीत इंग्रजीत ठामपणे बोलताना बाईनी टाळ्या घेतल्या. व्यासपीठावरून उतरल्यावर पुन्हा त्या डायरेक्ट प्रेमळ शुभाताई झाल्या. राष्ट्रीयकृत बँकेमध्ये एक अधिकारी म्हणून प्रवासाला सुरुवात केल्यानंतर कुठच्याकुठे पोहोचल्या होत्या मॅडम ! . . . पण चेहरा हसतमुख, बोलणे नेमकं, अगदी नम्र!

ग्रुप कॅप्टन दिलीप परुळकर भेटले. १९६५ च्या भारत – पाक युद्धामध्ये त्यांचे विमान पाकिस्तानी प्रदेशात मारून पाडले गेले. योग्य वेळी निसटल्याने ते पॅरेशूटमुळे सुखरूप उतरले . . . पण शत्रुप्रदेशात ! “युद्धामध्ये पकडलेल्या प्रत्येक सैनिकाचे कर्तव्य असते, पळून जाण्याचा प्रयत्न करणे” . . . अगदी साधेपणाने ते म्हणाले. . . . त्यांच्या वाक्याचा अर्थ मनात उतरला तसा माझा ‘आ वासला’ गेला . . . पण स्टोरी तर पुढेच होती . . . ह्या गृहस्थांनी युद्धकैदी छावणीतून अफगाणिस्थान मार्गे यशस्वी पलायन केले. त्यातल्या काही चित्तरकथा त्यांच्या तोंडून ऐकताना काय वाटले असेल विचार करा . . .. त्यांच्या ‘वीरभरारी’ ह्या आठवणींच्या पुस्तकाचे प्रकाशन करण्याचे औचित्य सुहासने दाखवले. त्याचबरोबर निवृत्त सैनिकांना नोकऱ्या देण्याचा एक संपूर्ण प्रकल्प ‘इज्जत’ ह्या नावाने सुरु केला. कॅप्टन परुळेकरांबरोबर ब्रिगेडियर अजित आपटे भेटले . . . सैन्यात रुजू झालेली त्यांची तिसरी पिढी. ते म्हणाले, “एका अर्थाने दिलीप नशीबवान . . . एअरफोर्समधला माझा भाऊ सुद्धा ह्या युद्धात सापडला . . . पण शत्रूच्या हाती वाचला नाही.” हे बोलताना ब्रिगेडियरचा करारी शांतपणाही मला हलवून गेला … देशासाठी सर्वकाही दिलेली ही माणसे मी अनुभवत होतो.

समारंभ संपला आणि जेवणाच्या आणि पेयपानाच्या गर्दीमध्ये हळूच कानोसा घेत भटकलो. त्या पंचतारांकित वातावरणात जोरदार नटलेल्या स्त्रीपुरुषांची कमी नव्हती . . . मध्येमध्ये दिसणारी ‘पेज थ्री’ टाईप संभाषणेही नजरेतून सुटत नव्हती . . . मला मोठी गंमत वाटली. एकीकडे ही चमकदमक आणि दुसरीकडे कर्तृत्ववान पण नम्र माणसे . . . दोन्ही एकाच वास्तवाचा भाग . . .

भारतरत्न सचिन तेंडुलकरला भेटण्याची संधी जशी चालून आली त्या दिवशी; तशाच भाग्यवान क्षणी मी डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम, रतन टाटा अशा व्यक्तींनाही ‘वन-टू-वन’ भेटलेलो आहे . . .  त्यांच्यातला साधेपणा मला स्पर्शून गेलाय . . . माझे  महदभाग्य की अनेक क्षेत्रातली कर्तृत्ववान पण नम्र माणसे माझ्या घरातल्यासारखी माझ्या असण्यात विरघरळून गेली आहेत. त्यात अभयदादा (अभय बंग) आणि बाबा (अनिल अवचट) सारखे अनेक आहेत. तसेच ज्यांच्या आता स्मृतीच सोबतीला असे हेमंत करकरे, सदाशिव अमरापूरकर, माझ्या डॉ. शरदिनी डहाणूकर मॅडम, डॉ. सुनंदा अवचट असेही अनेक आहेत . . .

परवाच्या समारंभाच्या निमित्ताने ह्या साऱ्यांमधला एक समान धागा पुढे आला . . . उपनिषदामध्ये ‘श्रेयस’ आणि ‘प्रेयस’ अशा कल्पना सांगितल्या आहेत . . . पैसा, प्रसिद्धी, सत्ता, वलय ह्या साऱ्या गोष्टी ‘प्रेयस’ मध्ये येतात . . .  तुम्ही जे करता, बोलता, जगता, त्यामध्ये तुमच्या असण्याचा हेतु मिसळला गेला की ‘श्रेयस’ कडे जाण्याचा प्रवास सुरु होतो. हळू जगणे अर्थपूर्ण होणे, स्वतःच्या जगण्यातला अर्थ सापडणे, आणि त्या प्रवासामध्ये घडणाऱ्या सर्व कृती-प्रक्रिया अगदी एकजीव आणि अभिन्न होऊन जातात . . . असे झाले की श्रेय मिळायला हवे, कुणीतरी आपल्याला आपण काही केल्याचे ‘श्रेय’ द्यायला हवे हा भाग लोपून जातो . . .  कारण ज्याला आपण बोलीभाषेत ‘श्रेय’ म्हणतो ते  खऱ्या अर्थाने ‘प्रेयस’ असते . . .

त्यामुळे अशी माणसे समरसून जगतात. स्वतःच्या कर्तृत्वाबद्दल बोलण्यापेक्षा कर्तृत्वालाच बोलू देतात . . . ‘मी-मी’ चा पाढा वाचणारी कर्तृत्ववान माणसेही मी पहिली आहेत. प्रचंड यशस्वी पण ‘मी’पणातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्नही न करणारी . . . कसा करणार प्रयत्न? . . . कारण ‘मी’ मध्ये रमणेच किती रमणीय असते. अशा माणसांबरोबर बोलताना (म्हणजे त्यांचे ऐकताना) मी हळूहळू मंदस्मित द्यायला लागतो. समोरच्या तशा व्यक्तीला वाटते की मी त्यांना दाद देत आहे . . . म्हणून ते अजून जोरदार टोलेबाजी करतात . . .

. . . माझ्या त्या (बुद्धासारख्या) मंदस्मिताचा अर्थ असतो . . . अजून नाही मिळालेला ‘श्रेयस’चा रस्ता . . . सध्या ऐकतोय . . . पण प्रेयसकडून श्रेयसकडे जाल तेव्हा संवादाला जास्त मजा येईल.

  • आनंद नाडकर्णी