शुभंकर : पापण्यांमागचे पाणी आणि आभाळाएवढं मन

जगामध्ये रहाणाऱ्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे एक टक्के व्यक्ती ‘स्किझोफ्रेनिया’ ह्या मानसिक आजाराने बाधित असतात असे आकडेवारी सांगते. ०.८​ टक्के असो की १ टक्का, ही संख्या प्रचंड आहे. भारतासारख्या देशामध्ये मानसिक आजारावरच्या उपचार आणि पुनर्वसनाच्या सोयी जरी मर्यादित असल्या तरी आजपर्यंत कुटुंबव्यवस्थेने आमच्या अशा अनेक रुग्णांना आधार दिला . . . अगदी आजपर्यंत.

पण बदलाच्या गतीपासून कोणाला अलिप्त रहाता येते ? आज वयवर्षे चाळीस ते साठ ह्या वयोगटातील असे रुग्ण आणि वयाने त्यांच्यापेक्षा दोन-अडीच दशकांनी मोठे पालक किंवा चार-पाच वर्षाच्या अंतरातले सहचर किंवा सहचरी अशी अनेक कुटुंबे आहेत. घरातील भावंडे पांगली, मुले विखुरली. आता हा रुग्ण (ज्याला आम्ही म्हणतो शुभार्थी) आणि त्याचे एक किंवा दोन कुटुंबीय (ज्यांना शब्द आहे शुभंकर) असे एकत्र रहाताहेत  . . . फक्त महाराष्ट्राचा विचार केला तरी अशी कुटुंबे कित्येक हजाराच्या घरात आहेत.

आधुनिक औषधयोजनेमुळे आज बहुसंख्य शुभार्थींच्या आजाराची लक्षणे ताब्यात रहातात. त्यातले काहीजण नोकरी करू शकतात. काहीजण छोटा व्यवसाय करतात . . . पण कोणतेही अर्थार्जन न करू शकणाऱ्या शुभार्थीचा भार पूर्णपणे ह्या शुभंकरांवरच असतो. ह्यातील काहीजण आर्थिक सुस्थितीत आहेत तर काही शुभंकर वयाच्या सत्तरी मध्येही अर्थार्जन करताहेत . . . आम्हा मनोविकारतज्ञांच्या दवाखान्यांमध्ये नियमित येणाऱ्या अशा शुभंकरांचे पिकलेपण आम्हाला नेहमी जाणवत असतं. . .  एकेकाळी ज्या मुलाकडून, मुलीकडून नॉर्मल जगण्याच्या अपेक्षा होत्या त्या पूर्णपणे कोमेजलेल्या. आजूबाजूच्या जगाला टाकावू वस्तूंप्रमाणेच अशा निरुद्योगी माणसांमध्येही फारसा रस नसतोच. महिन्या-दोन महिन्यानंतर औषधाच्या फॉलोअपला जेव्हा हे शुभंकर येतात तेव्हा त्यांच्या नजरेत नेहमीच एक प्रश्न असतो . . . कधी विचारतात, कधी गिळून टाकतात . . . ‘आमच्यानंतर काय ?’ हा तो प्रश्न.

जगामध्ये आणि भारतामध्येही ह्या प्रश्नावर उत्तरे काढण्याचे प्रयत्न सुरु आहेत. ज्या देशांमध्ये लोकसंख्या मर्यादित आणि सामाजिक सुविधा पोहोचवणारी यंत्रणा कार्यरत आहे तिथे हा प्रश्न आवाक्यात असतो. आपल्याकडे मानसिक आजार असलेल्या व्यक्तींना आयुष्यभर ठेवणारी केंद्रे हाताच्या बोटावर मोजण्याएवढी. खाजगी संस्थांचे शुल्क अनेकांना न परवडणारे. अशा वेळी शुभंकरानी एकत्र येऊन, दोन-तीन शुभार्थींसाठी ‘ग्रीन हाऊस’ तयार केले तर . . . कुटुंबीयांनी एकत्र येऊन एका शुभार्थींची देखभाल क्रमाक्रमाने केली तर. एखादी वस्ती, सोसायटी ह्यांनी एकत्र येऊन आपापल्या भागातील अशा व्यक्तींसाठी काम केले तर? . . . एक लक्षात घेऊ की मी जरी हा मजकूर स्किझोफ्रेनियाच्या संदर्भात लिहित असलो तरी हा प्रश्न व्यापक आहे . ..  मतीमंद, ऑटीझम अर्थात स्वमग्नता, सेरेब्रल पाल्सी आणि अतिवृद्ध ह्या सर्वांच्याच शुभंकरांसमोर हा प्रश्न उभा आहे  ‘आमच्यानंतर काय ?’ म्हणून ह्या संपूर्ण गटासाठी वस्तीपातळी, गावपातळीवरही हा प्रश्न हातात घेणे महत्वाचे आहे.

दिव्यांगांना मिळणाऱ्या सवलती आणि हक्क आता मनोरुग्णांसाठी तसेच स्वमग्नतेच्या व्यक्तींसाठीही मिळू लागले आहेत. पण त्याची योग्य माहिती शुभंकरांना नसते. ‘फॅमिली ट्रस्ट’ कसा काढावा, आर्थिक गुंतवणूक कशी करावी, इच्छापत्रामध्ये शुभंकरांनी नेमके काय लिहावे ह्या गोष्टींबद्दलही माहिती कमी असते.

शुभार्थींच्या कायमस्वरूपी निवासासाठी संपूर्ण देशभरात चालवल्या जाणाऱ्या वेगवेगळ्या प्रयोगांची माहितीसुद्धा शुभंकरांसमोर आणणे गरजेचे आहे. आमच्या आय.पी.एच. संस्थेतर्फे यंदाच्या १ मे ला सकाळी ९:३० ते ६:०० ह्या वेळामध्ये एका शैक्षणिक परिषदेचे आयोजन करण्यात येणार आहे. स्किझोफ्रेनियाचे शुभार्थी आणि शुभंकर ह्यांचे बरोबर गेली अठ्ठावीस वर्षे सातत्याने उपचार-पुनर्वसनाचे काम करणारी ही संस्था.

आमच्या अनेक शुभंकरांची एक अडचण असते. स्वतःच्या शुभार्थींची काळजी घेताघेता त्यांची मनशक्ती क्षीण होऊ लागते. जीवनाकडे ते यंत्रवत पाहू लागतात. ह्या प्रक्रियेला म्हणतात ‘Burn out’. तरीही हे शुभंकर धीर सोडत नाहीत. स्वतःच्या आयुष्याची संध्याकाळ त्यांना दिसत असतेच. आणि चाळीशी-पन्नाशीच्या घरातल्या शुभार्थीच्या जगण्यातला त्यानंतरचा अंधार त्यांना भेडसावतो. आपल्या सभोवती रहाणाऱ्या अशा एखाद्या शुभार्थी-शुभंकर कुटुंबासाठी आपण काय करू शकतो असा विचार त्या इमारतीमध्ये, चाळीमध्ये रहाणाऱ्या अगदी दोन-तीन कुटुंबांनी जरी केला तरी त्यातूनही एक पर्याय निर्माण होऊ शकतो. अनेक गृहनिर्माण संस्थांचे सभासद आपल्या तिथल्याही ‘सत्ता’स्थानांसाठी लढाया खेळतात. ती उर्जा जर अशा कुटुंबांसाठी त्या त्या इमारतीमध्येच एक ‘आधारव्यवस्था’ करण्यासाठी वापरता येईल. भौगोलिक अंतराने लांब राहणारे कुटुंबीय आणि स्थानिक शेजारी एकत्र येऊ शकतील का? . . . मनोविकाराची दिव्यांगता अदृश्य असते . . . पण ती तितकीच विदारक असते . . .

रस्त्यावरच्या निराधार शुभार्थींच्यासाठी आपल्या महाराष्ट्रात नगर जिल्ह्यातले डॉ. धामणे पतीपत्नी, कर्जतमधले डॉ. भरत वाटवानी असे काही प्रकल्प अमाप करुणेने चालवले जात आहेत. पुण्याची ‘सा’ (Schizophrenia Awareness Association) शुभार्थींसाठी दिनसुविधा केंद्र चालवते. डोंबिवलीच्या डॉ. अद्वैत पाध्ये व सहकारीसुद्धा असे केंद्र चालवतात. आय.पी.एच.संस्थेतर्फे शुभार्थी आणि शुभंकर ह्यांची सहकारी तत्वावरची ‘त्रिदल’ ही व्यवसाय पुनर्वसन कार्यशाळा चालवली जाते. महाराष्ट्रातील शुभंकरांसाठी नियमित प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतले जातात. आमच्या नियमित संपर्कामध्ये असणाऱ्या शुभार्थींसाठी एक सहकारी तत्वावरचे ‘ग्रीन हाऊस’ तयार करण्यासाठी कुटुंबांना एकत्र कसे आणता येईल ह्यावर एक योजना तयार होत आहे . . . घराघरातल्या थकलेल्या शुभंकरांना दिलासा देण्यासाठी स्वकेंद्रिततेच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध पोहणाऱ्या, अनेक सुहृदांची गरज आहे.

दिनांक १ मे २०१८ च्या परिषदेसाठी ज्या शुभंकरांना येण्याची इच्छा आहे त्यांनी अधिक माहिती आणि नोंदणीसाठी जरूर संपर्क साधावा. संपर्कासाठी फोन नं. संध्या भास्कर – 9870115693.

Email id – iphthane@gmail.com

Advertisements

अचानक आलेल्या आगंतुक कविता

‘अचानक आलेल्या आगंतुक कविता’ ही गेल्या महिनाभरातली प्रोसेस आहे. त्या त्या क्षणाच्या मूडमधून आलेले शब्द आहेत ते. कविता माणसाला स्वतःच्या सगळ्या भावनांना आपले म्हणायला शिकवते. अगदी काळ्याकुट्ट नकारात्मक भावनांना स्वीकारताना त्यांच्यापासून किंचित विलग होऊन तीच वेदना नेमक्या शब्दात मांडायला शिकवते. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसासमोर अनेकांच्या अनेक भावना उत्कटपणे मांडल्या जातात. कधी कधी मीही त्या भावविश्वाचा भाग बनतो आणि जणु त्या भावना अनुभवतो…. त्यातल्या काही, शब्दांमधून आलेल्या…..

. प्लॅटफॉर्म 

तिला ‘सी ऑफ’ करायला प्लॅटफॉर्मवर आलेला तो

उद्या सकाळपर्यंतच्या ​अनंतकाळची विरहिणी ती.

स्टेशनवरच्या बिनचेहऱ्याच्या डेस्परेट कोलाहलात,

दोघांच्या चेहऱ्यावरचे ओघळतं कोवळेपण !

किती छान ना …

सराईत धूळफेकीच्या, कचकड्याच्या जगण्यात

निरागस कोंबांचं अस्तित्व चक्क टिकून ?

​खरंच किती छान.

. जळण्याची लय 

नाही मिळत तर जावं झुलत

आपल्याच मस्तीत गावं भटकत

बंद दारापुढे बापुडवाण्या चेहऱ्याने बसायची,

किंवा धडका मारून स्वतःचेच डोकं फोडून घ्यायची;

कुणी सक्ती नाही केलेली.

नाही मिळत तरी जावं फुलत

एकाच झाडाच्या आतलं जंगल न शोधता

दाट जंगलातलं नवं झाड शोधत.

नाही मिळत तरीही जावं खुलत

फ्रुस्ट्रेशनवर मस्तपैकी कविता करत

डोके फुटण्यापेक्षा कितीतरी बरं

आतल्या आत रहावं जळत.

जोपर्यंत जमत नाही म्हणायला

नाही मिळत तर गेलात उडत !

3. तुझा डिपी माझे मन

नवा डिपी चढला तुझा

तेव्हापासून मनातून उतरतच नाहीये तो…..

नव्याने नेसलेल्या साडीची

नव्हाळी ल्यालेली एक किशोरी

पहाते आहे उद्याच्या पहाटलेल्या तारूण्याकडे

की….

मीलनोत्सुक तरुणी व्याकुळली विरहात

अन रमली शृंगाराच्या स्वप्नांमध्ये

की…..

भविष्याचा वेग घेणारी प्रौढा….

विचारासोबत मनाला खेचणारी

की….

माझ्या मनावर पाखर घालणारी

माझी ढगात हरवलेली आई

की…..

माझी जीवाभावाची मैत्रीण

जगण्याच्या प्रवाहात गमावलेली

की….

तुझ्यात आहेत ह्या साऱ्याच विरघळलेल्या

आणि Deciding Perspective

तेवढा माझा…!

. श्रद्धांजली 

अर्ध्यामध्ये टाकून तुला, जर जावे लागले मला,

तर आवरशील रडणं,

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

आठवणींच्या रांगोळ्यांची रेखून ठेवीन मी टिंबे.

नक्षीदार रेघांना मग घेशील लयदार गिरवायला.

अर्धवट जमलेल्या सगळ्या चाली,

करशील पूर्ण, तुझ्यातुझ्या सुरावटीत

एवढे सारे केल्यावरती

थकलेल्या तृप्त क्षणी,

समजा आलीच माझी आठवण

तर आवरशील रडणं

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

. बालपुरूष 

रडूनभेकून थकलोय् खरा

पण मी काही हट्टी बाळ नाही.

मनातली आई तुझ्या,

झाली आहे जागी, करतेय् माझे लाड;

शरीरातला पुरूषही माझ्या

झोपून गेलाय् का गाढ ?

६. अर्थासाठी थरथरणाऱ्या हातात 

ओसंडून वहाणारी समृद्ध घागर

नवी बाग शिंपण्यासाठी.

हातालाच रोपे फुटली

तर किती बहार होईल…..

नाहीतर आहेच,

ग्रीनहाऊसमधल्या झाडांचं

बेतलेलं वाढणं….

आखलेलं वागणं.

७. हवेचा हलका झोका, 

डोलणारी समजूतदार पानं….

जाणवलं…. ते बरंच झालं.

थांबलो तरी.

नाहीतर पसरवतच होतो मूठभर माती

त्यावर शेवटचा गुलाब ठेवण्यासाठी.

. कलचांचणी 

क्षमता…. कळूनही न वळणाऱ्या

आवडी…. उत्तरोत्तर बदलणाऱ्या

व्यक्तिमत्व…. अजूनही भेलकांडणारं

आणि बुद्धी…. हवी तेव्हा हरवणारी.

करणार कशी ‘कल-चांचणी’?

विकलतेचे Aptitude Testing.

जगण्याच्या कलत्या काळात ?

. चॅप्टर 

“बंद कर चॅप्टर आणि निघ पुढच्या प्रवासाला…”

 टकटकच्या लयीत तो म्हणाला.

काहीसा खडसावून, भरड आवाजात.

“कळतंय रे…. पण अडचण आहे;

चॅप्टर बंद करताना, पुस्तकच बंद होतं आहे.

पुन्हापुन्हा प्रयत्न करूनही….”

“मग रहा तसाच… “तो पुढे सरकला.

दिसेनासा झाला….

आता ठेवूया चॅप्टर आणि पुस्तकही उघडे

बाइंडिंगची उसवणारी शिवण,

झाकून टाकली की सारं कसं…..

दिसायला नॉर्मल.

 

मानसिक आरोग्याच्या गलबतातील सहप्रवासी

दुपारी चारची वेळ…आय.पी.एच. (इन्स्टिटयूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ) संस्थेच्या केंद्राच्या तळमजल्यावर (जो खरा नववा मजला आहे) वरच्या मजल्या वरून अत्यंत खमंग वास पसरू लागतो…. वैयक्तीक समुपदेशन, मनोविकारतज्ञांकडे तपासणी, संस्थेच्या लायब्ररीला भेट, वीकएण्डच्या एखाद्या वर्कशॉपसाठीची नोंदणी अशा अनेक कारणांनी मंडळी नवव्या आणि दहाव्या मजल्यावर असतात… हा वास कधी रव्याच्या तर कधी बेसनाच्या लाडवाचा तर कधी चिवड्याचा….  काही वेळा एक वेलचीयुक्त वास असतो ‘कॅलप्रो’ नावाच्या ‘ब्रेकफास्ट पॉरीज’ नावाच्या पीठाचा…. त्याचे उगमस्थान असते अकराव्या मजल्यावरची ‘त्रिदल’ कार्यशाळा. स्किझोफ्रेनिया ह्या गंभीर मानसिक आजाराबरोबर सततचा सामना करणारे रुग्ण ( ज्यांना आम्ही म्हणतो शुभार्थी … जसा विद्यार्थी तसा शुभार्थी) आणि त्यांचे कुटुंबीय (त्यांचे नाव शुभंकर) अशी सगळी मंडळी वर उल्लेख केलेले आणि त्याचबरोबर जवळजवळ पंचवीस ‘प्रॉडक्ट्स’ चे उत्पादन करत असतात … त्या हॉलमध्ये आलात तर अगदी गचडीगचडीने बसलेले / उभे असलेले सगळेजण गटागटाने वेगवेगळ्या कामात गुंतलेले असतात…. अन्नाबरोबर काम करणाऱ्यांना टोप्या, ग्लोव्ह्ज, एप्रन असतात….  शिवणकामाच्या यांत्रांवर बटवे बनत असतात…. दिवाळीसाठी ‘तरंगत्या  रांगोळ्या’ आकार घेत असतात.

आश्चर्य  वाटेल पण ह्या साऱ्या मंडळींची वार्षिक उलाढाल बारा-चौदा लाखांवर गेली आहे. तर नवव्या दहाव्या मजल्यावरची मंडळी वासाने आकृष्ट होऊन  येतात …. भरपूर खरेदी करून जातात…  अर्थात या भेटीचे रूपांतर सवयीमध्ये व्हावे यासाठी नवव्या मजल्यावर ‘त्रिदल’ चा कायमस्वरूपी स्टॉल असतोच.

साधारणपणे पंचवीस-तीस शुभार्थी आणि पंधरा शुभंकर असे हे आमचे एक कुटुंबच आहे. शुभंकरांमध्ये काही असे आहेत ज्यांचा स्वतःचा मुलगा, नवरा, मुलगी, बायको शुभार्थी आहेत. वैशिष्ट्य असे की अनेक शुभंकरांच्या स्वतःच्या घरात पेशंट नाही. पण त्यांच्यासाठी त्रिदलमधले शुभार्थी हीच त्यांची मुले… हे आमचे स्वयंसेवक शुभंकर.

भाज्या कापायच्या, चिरायच्या. प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांमद्ये भरून विकायच्या ह्या एका कामापासून हा प्रवास बारा वर्षांपूर्वी सुरु झाला.

सविता आपटे ह्या माझ्या सहकारी सायकॉलॉजिस्टने तिच्या पी.एच.डी.च्या प्रबंधासाठी  विषय निवडला होता, ह्या शुभंकारांच्या मानसिकतेच्या अभ्यासाचा. रुग्णाबरोबर येणारे कुटुंबीय हे आम्हा सायकिअॅट्रिस्ट मंडळींसाठी जणू पेशंटचे एक्सटेन्शन असतात….”गोळ्या घेतोय ना व्यवस्थित ? भास कमी झालेत? ….संशयाचे विचार? … भूक? … झोप?…” आम्ही नातेवाईकांकडून  माहिती घेतो. त्यांना पेशंटवर ‘व्यवस्थित लक्ष’ ठेवायला सांगतो…. आणि…पुढच्या पेशंटकडे वळतो.

सविताच्या संशोधनाला सुरुवात झाली. रुग्णांबरोबर येणाऱ्या नातेवाईकांचे पद्धतशीर प्रशिक्षण सुरु झाले आणि मला शुभंकरांमधला फरक जाणवायला लागला. शुभार्थीच्या सद्यस्थितीची यथातथ्य माहिती प्रश्न न विचारता मिळू लागली. शुभंकरांची  रुग्णावरची माया, निरीक्षणशक्ती ह्यात प्रशिक्षणाची भर पडली आणि ते उपचाराच्या प्रवासातले सहकारी झाले. स्वतःच्या भावना व्यवस्थितपणे सांभाळू लागले.

त्यांच्या भावनिक नियमनाला मदत मिळावी म्हणून आम्ही शुभंकरांचा स्वमदतगट सुरु केला ‘सुह्रद’. गेली दहा वर्षे नियमितपणे शुभंकरांसाठीचे दोन  दिवसांचे वर्ग सुरु झाले. जे शुभार्थी नोकरी करू शकत  नाहीत त्यांच्यासाठी म्हणून ‘त्रिदल’ ची सहकारी पायावरची ही कार्यशाळा सुरु झाली.

एका पी.एच.डी. संशोधनामुळे सुसंगत अशी मालिका सुरु झाली, उपक्रमांची आणि उपचारांची !

हळूहळू ‘त्रिदल‘ची ही अकराव्या मजल्यावरची जागा आम्हाला कमी पडू लागली. त्रिदलमध्ये येऊ इच्छिणाऱ्या शुभार्थींची अक्षरशः प्रतिक्षायादी करावी लागली. दरम्यानच्या काळामध्ये ठाण्याच्या शासकीय मनोरुग्णालयाच्या अखत्यारीतील पण मुख्य रुग्णालयापासून अलग असा एक परिसर आमच्या नजरेसमोर आला. शुभार्थीच्या पुनर्वसनासाठी सहा वर्षांपूर्वी हा परिसर तयार करण्यात आला. उपक्रमातील सातत्याच्या अभावामुळे बंद पडला. सुमारे सव्वादोन वर्षे आमच्या संस्थेने महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाबरोबर सतत पाठपुरावा केला. लेखी योजना सादर केली. राज्याचे मुख्यमंत्री तसेच आरोग्यमंत्री ह्यांच्यापर्यंत स्वाक्षरीसाठी हा प्रकल्प सादर झाला. ह्या प्रयत्नांना यश येऊन त्रिदलचा ह्या नव्या इमारतीमध्ये नेण्याचे ठरले.

सहा वर्षाच्या अज्ञातवासामुळे ह्या परिसरातील इमारतींचे वासे वाळवीने पोखरलेले होते. मोक्याच्या क्षणी आर्थिक मदत देणारे हितचिंतक आता ह्या प्रवासाला जोडले गेले. सगळी जुनी जळमटे टाकून हा परिसर आमच्या शुभंकर – शुभार्थींच्या  स्वागताला सुसज्ज झाला. आता त्रिदलचे काम ह्या नव्या वास्तूमध्ये विराजमान झाले आहे. आमच्या शुभार्थी आणि शुभंकरांचा उत्साह त्यामुळे वाढला आहे. प्रशस्त जागा, अंगणामध्ये फुलझाडे आणि सावली देणारी मोठी झाडे… रोजच्या प्रवासासाठी वीस आसनांची बससुद्धा ! यंदाच्या दिवाळीसाठीची विक्री लाख रुपयांवर गेली. नवी उत्पादने, जुन्या उत्पादनांमध्ये गुणवत्तावृद्धी असे प्रयोग सुरू झाले आहेत.

पुढच्या दोन वर्षांमध्ये पन्नास ते साठ शुभार्थींना नियमित काम आणि मानधन द्यायच्या प्रयत्नामध्ये आता त्रिदलची सारी टीम लागली आहे. शुभंकरांचे प्रशिक्षण, मेळावे, परिषदा आता ह्या परिसरात होणार आहेत.

मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रामध्ये काम करणाऱ्या व्यावसायिकांसाठी खास प्रशिक्षणवर्ग सुरू होणार आहेत.

सविता …. आता डॉ. सविता आपटे. ह्या साऱ्या प्रवासामध्ये तिचा वाटा उचलते आहे. तिच्याकडे अनेक शुभंकर मार्गदर्शनासाठी येतात. तिच्या संशोधन आणि प्रबंधातील तपशील ती दररोज सोपे-सरल करून शुभंकरांसमोर ठेवते…. मासिक सभांमध्ये गटचर्चा होते. हे सारे करत असताना तिने तिचे अनुभव पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध करावे अशी कल्पना आली. ह्याआधी सविताने कधी असे लिखाण केलेले नव्हते. मराठीमध्ये तर कधीच नाही.

तरीही तिने नेटाने हे काम  घेतले. ”तुझ्याकडे प्रत्यक्ष अनुभव आहे, उपयुक्त माहिती आहे … लिखाणाची शैली वगैरेंचा विचार करू नकोस.”  असा भक्कम सल्ला तिला वारंवार द्यावा लागायचा … ह्या सगळ्या अनुभवाबद्दल पुढच्या पुस्तकामध्ये तुम्ही वाचणार आहात.

ह्या पुस्तकाच्या निमित्ताने शुभंकरांच्या स्वमदत चळवळीचे पाऊल पुढे पडणार आहे ही गोष्ट मला महत्वाची वाटते. आपल्या देशामध्ये अजूनही कुटुंबातील शुभार्थींची काळजी घेतली जाते. आयुष्यभरासाठी घेतली जाते. ह्या प्रेमाला आणि ओलाव्याला प्रशिक्षणामधून येणाऱ्या समज-उमजेची जोड मिळाली तर त्याचा संपूर्ण कुटुंबाच्या आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होईल … एक प्रशिक्षित शुभंकर म्हणजे एक मनमिळाऊ, सहकार्य करणारा शुभार्थी ! ….. हे समीकरण माझ्या मनात पक्के झालेले आहे.

आम्ही मनआरोग्य व्यावसायिक, शुभार्थी, शुभंकर, आमचे स्वयंसेवक, देणगीदार, हितचिंतक असे सारेच जण मानसिक आरोग्याच्या ह्या जहाजात बसून विकासाच्या दिशेने प्रवास करायला निघालो आहोत. वेळोवेळी दिशादर्शनाची गरज तर पडणारच आहे … आम्हा सर्वांनाच …. त्यासाठीचे एक नवे साधन म्हणजेच हे पुस्तक, ‘ रोज नवी सुरवात ‘

डॉ. आनंद नाडकर्णी