रिकामी खुर्ची

पाश्चात्य संगीताबरोबर माझी साधी तोंडओळखही नव्हती इतकी वर्षे. माझा मुलगा कबीर गिटार शिकायला लागला आणि पाश्चात्य संगीत आमच्या घरात शिरले. कबीरला इंग्रजी चित्रपटांचीही आवड. त्यामुळे जॉन विलियम्स आणि हॅन्स झिमरच्या रचना कानात गुंजायला लागल्या. तो बीटल्स, एल्टन जॉनपासून रॉकपर्यंत सारेच ऐकतो. गाणे ऐकताना कॉम्पुटरच्या स्क्रीनवर गीताचे शब्द दिसायला लागतात ही सोय झाल्यापासून माझी आस्वादक्षमता वाढायला लागली….  काही दिवसांपूर्वी कबीरने मला स्टिंग ह्या गायकाची Empty Chair, अर्थात रिकामी खुर्ची ही रचना ऐकवली. फक्त गिटारच्या साथीने स्टिंग ही रचना गातो. २६ फेब्रुवारी २०१७ मध्ये ऑस्करच्या सोहळ्यात त्याने ही रचना सादर केली होती.

‘गार्डन मॅथ्यु थॉमस समर’ असे पूर्ण नाव असलेला स्टिंग. तो गायक, गीतकार, संगीतकार आणि अभिनेता आहे. एक डझन ग्रॅमी अवॉर्ड्स मिळवणारा हा कलाकार मानवी हक्कांसंदर्भात जागृत आहे. म्हणूनच की काय, ‘जिम : जेम्स फॉली स्टोरी’ ह्या चित्रपटासाठी संगीतरचना करण्याची संधी त्याच्यासमोर आली. ही अमेरिकन डॉक्युमेंटरी ​आहे एका छायाचित्रपत्रकाराची. जेम्स फॉली हा फोटो जर्नालिस्ट. सिरीयामध्ये आयसिसने त्याला पकडले २०१२ साली…. Thanks Giving Day ह्या सणाच्या दिवशी. दोन वर्षे ‘बेपत्ता’ असलेल्या जेम्सचा शिरच्छेद करण्याचे दृश्य २०१४ सालच्या ऑगस्ट महिन्यामध्ये आयसिसने प्रसृत केले. इराकवर अमेरिकेने केलेल्या हवाई हल्ल्यांची प्रतिक्रिया म्हणून ! … ही कहाणी सांगणारी डॉक्युमेंटरी स्टिंगने पाहिली तेव्हा तो म्हणाला, ” मी नाही गीत बनवू शकणार ह्या चित्रपटासाठी …. जबरदस्त इंटेन्स आहे हा चित्रपट…. “

​जॉन विल्यम्स ह्या संगीतकाराला स्पिलबर्गने ‘शिंडलर्स लिस्ट’ हा चित्रपट दाखवला तेव्हा त्याची प्रतिक्रिया अशीच काहीशी झाली. “दुसऱ्या कुणा संगीतकाराला का नाही देत ही जबाबदारी”​ त्याने स्पिलबर्गला विचारले. “काही नावे आली होती डोळ्यासमोर … पण त्यातला जिवंत असलेला तू एकटाच आहेस” स्पिलबर्ग म्हणाला. आणि मग विल्यम्सने संगीतातले एक खणखणीत नाणे दिले.

चित्रपट पाहून स्टिंग त्या चित्रपटाने प्रथम भारावला. पण त्यानंतर त्याने स्वतःला, पळवून नेलेल्या जिमच्या, त्याच्या कुटुंबाच्या भावस्थितीत उतरवले. खरे तर त्याच्या Creativityचे रहस्यच ते. स्टिंग लहान असताना त्याच्या घरासमोरून जाणारा रस्ता शिपयार्डकडे जायचा. रस्त्यात उभे राहिले तर समोर अजस्रकाय बोटी दिसायच्या. रोज सकाळी शेकडो लोक ह्या रस्त्यावरून जायचे. संध्याकाळी परत यायचे. सुरुवातीला स्टिंग त्यांचे तटस्थ निरीक्षण करायचा. त्यानंतर तो त्यांच्या भावस्थितीत उतरून त्या चेहऱ्यामागच्या कहाण्या शोधायला लागला. त्यातून त्याला स्वतःमधला कवी- गायक सापडला. वयाच्या आठव्या – नवव्या वर्षी त्याच्या हातात एक जुनी गिटार आली आणि त्याचा प्रवास सुरू झाला. Empty Chair हे गाणे असे आहे … थँक्स गिव्हिंग डे च्या सायंकाळी बेपत्ता झालेला जिम कल्पना करतो की त्याचे सारे कुटुंब जेवणासाठी एकत्र बसले आहे. त्याच्या बायकोने टेबलाजवळची खुर्ची रिकामी ठेवली आहे….

If I close my eyes, that my soul can see

There is a place at the table that you saved for me

मिटलेले डोळे तरी आत्मदृष्टी जागी,

नटलेली पंगत, तू राखलेली माझी जागा, अगदी नेहमीच्या जागी.

So many thousand miles over land and sea,

I hope to dare, that you hear my prayer

And somehow I’ll be there

हजारो – मैलांचे अडसर, तुझ्यामाझ्यामधले

मनात तरीही विश्वास, ऐकशील माझी प्रार्थना विराणी.

समुद्र, डोंगर, जंगल, कड्याकपारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, मी असें तुझ्याशेजारी !

Its but a concrete floor where my head will lay.

Though the walls of this prison are as cold as clay.

खडबडीत दगडी जमिनीवर टेकलेलं माझं डोकं

भोवताली तुरुंगाच्या कडेकोट, थंडगार, अमानुष भिंती

But there’s a shaft of light where I count my days

So don’t despair of the empty chair.

And somehow I’ll be there

काळ्याकुट्ट अंधारातही दिसतोय एक प्रकाशझोत

किरणांमध्ये दिसतो त्याच्या, सुटकेच्या दिवसाचा पोत

आज जागा रिकामी म्हणून मन नको करूस ग आजारी

कारण कसा नाही ठाऊक, पण मी असेन तुझ्याशेजारी

Some days I’m strong, some days I’m weak

And days I’m broken, I can barely speak

कधी असतं माझं मन, ताकदवान आणि ठाम

कधी त्याच्या भरकटण्याला नसतोच लगाम

तुटलेल्या दिवसांमध्ये, लुळीपांगळी वाचा

There’s a place in my head where my thoughts still roam

Where somehow I have come home

घुमणाऱ्या विचारांना मी नाही आणत माघारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, एक दिवस नक्की मी असेन तुझ्याशेजारी

And when winter comes & trees lie bare

You just stare out of window in the darkness there.

Well I was always late for every meal you’ll swear

But keep my place & the empty chair

And somehow I’ll be there

And somehow I’ll be there.

कुडकुडणाऱ्या थंडीमध्ये, काटकुळी झाडे धारदार

तुझी नजर चिरत जाईल खिडकीबाहेरचा अंधार

कळतंय ग मला, जेवायच्या वेळी नेहमी मलाच व्हायचा उशीर

पण तरीही ठेवशील राखून माझी एक खुर्ची रिकामी

कारण कसा नाही ठाऊक पण  असेन मी तुझ्याशेजारी

खरंच मलाही नाही ठाऊक पण असेन मी तुझ्याशेजारी

मी गाणे ऐकले. कबीरने शोधून काढलेल्या गाण्याच्या ओळी माझ्या हस्ताक्षरात लिहिताना पुनःपुन्हा गाणे ऐकले आणि हे मराठी रूपांतर तयार केले…. ते करताना Thanks Giving Prayer ची ‘प्रार्थना विराणी’ झाली. ‘ जागी ‘ हा शब्द ​’ जागृत ‘ आणि ‘ स्थळ ‘ अशा दोन्ही अर्थाने आला … शेवटच्या कडव्यामध्ये ‘ नजर चिरत जाणारा अंधार ‘ आपसूकच लिहिला गेला ……..

म्हणजे स्टिंगची आस्था … त्याची दुसऱ्याच्या भावस्थितीमध्ये उतरण्याची करामत गाणे ऐकवताना माझ्यामध्ये सोडून गेला होता का काय तो …. विरहाची वेदना … जवळच्या नात्यांपासूनचे तुटलेपण … दहशतवादाच्या छायेतले निष्फळ आशेचे रसरशीत कोंब.

आता तुम्ही असं करा.. यू- ट्यूबवर जाऊन ह्या गाण्याची व्हिडिओ पहा https://www.youtube.com/watch?v=wciOD56pafE

इंग्रजी आणि मराठी शब्द पुन्हा एकदा पण सलगपणे वाचा … स्वतःचा अनुभव स्वतःच डिझाईन करा.

If I close my eyes, that my soul can see

There is a place at the table that you saved for me

So many thousand miles over land and sea,

I hope to dare, that you hear my prayer

And somehow I’ll be there

Its but a concrete floor where my head will lay.

Though the walls of this prison are as cold as clay.

But there’s a shaft of light where I count my days

So don’t despair of the empty chair.

And somehow I’ll be there

Some days I’m strong, some days I’m weak

And days I’m broken, I can barely speak

There’s a place in my head where my thoughts still roam

Where somehow I have come home

And when winter comes & trees lie bare

You just stare out of window in the darkness there.

Well I was always late for every meal you’ll swear

But keep my place & the empty chair

And somehow I’ll be there

And somehow I’ll be there.

मिटलेले डोळे तरी आत्मदृष्टी जागी,

नटलेली पंगत, तू राखलेली माझी जागा, अगदी नेहमीच्या जागी

हजारो – मैलांचे अडसर, तुझ्यामाझ्यामधले

मनात तरीही विश्वास, ऐकशील माझी प्रार्थना विराणी.

समुद्र, डोंगर, जंगल, कड्याकपारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, मी असें तुझ्याशेजारी !

खडबडीत दगडी जमिनीवर टेकलेलं माझं डोकं

भोवताली तुरुंगाच्या कडेकोट, थंडगार, अमानुष भिंती

काळ्याकुट्ट अंधारातही दिसतोय एक प्रकाशझोत

किरणांमध्ये दिसतो त्याच्या, सुटकेच्या दिवसाचा पोत

आज जागा रिकामी म्हणून मन नको करूस ग आजारी

कारण कसा नाही ठाऊक, पण मी असेन तुझ्याशेजारी

कधी असतं माझं मन, ताकदवान आणि ठाम

कधी त्याच्या भरकटण्याला नसतोच लगाम

तुटलेल्या दिवसांमध्ये, लुळीपांगळी वाचा

घुमणाऱ्या विचारांना मी नाही आणत माघारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, एक दिवस नक्की मी असेन तुझ्याशेजारी

कुडकुडणाऱ्या थंडीमध्ये, काटकुळी झाडे धारदार

तुझी नजर चिरत जाईल खिडकीबाहेरचा अंधार

कळतंय ग मला, जेवायच्या वेळी नेहमी मलाच व्हायचा उशीर

पण तरीही ठेवशील राखून माझी एक खुर्ची रिकामी

कारण कसा नाही ठाऊक पण  असेन मी तुझ्याशेजारी

खरंच मलाही नाही ठाऊक पण असेन मी तुझ्याशेजारी

ही ‘ रिकामी खुर्ची ‘ तुमच्या माझ्या मनातल्या अनेक जागा आस्थेने आणि सह -अनुभूतीने भरून टाकेल एवढे नक्की !

Advertisements

अचानक आलेल्या आगंतुक कविता

‘अचानक आलेल्या आगंतुक कविता’ ही गेल्या महिनाभरातली प्रोसेस आहे. त्या त्या क्षणाच्या मूडमधून आलेले शब्द आहेत ते. कविता माणसाला स्वतःच्या सगळ्या भावनांना आपले म्हणायला शिकवते. अगदी काळ्याकुट्ट नकारात्मक भावनांना स्वीकारताना त्यांच्यापासून किंचित विलग होऊन तीच वेदना नेमक्या शब्दात मांडायला शिकवते. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसासमोर अनेकांच्या अनेक भावना उत्कटपणे मांडल्या जातात. कधी कधी मीही त्या भावविश्वाचा भाग बनतो आणि जणु त्या भावना अनुभवतो…. त्यातल्या काही, शब्दांमधून आलेल्या…..

. प्लॅटफॉर्म 

तिला ‘सी ऑफ’ करायला प्लॅटफॉर्मवर आलेला तो

उद्या सकाळपर्यंतच्या ​अनंतकाळची विरहिणी ती.

स्टेशनवरच्या बिनचेहऱ्याच्या डेस्परेट कोलाहलात,

दोघांच्या चेहऱ्यावरचे ओघळतं कोवळेपण !

किती छान ना …

सराईत धूळफेकीच्या, कचकड्याच्या जगण्यात

निरागस कोंबांचं अस्तित्व चक्क टिकून ?

​खरंच किती छान.

. जळण्याची लय 

नाही मिळत तर जावं झुलत

आपल्याच मस्तीत गावं भटकत

बंद दारापुढे बापुडवाण्या चेहऱ्याने बसायची,

किंवा धडका मारून स्वतःचेच डोकं फोडून घ्यायची;

कुणी सक्ती नाही केलेली.

नाही मिळत तरी जावं फुलत

एकाच झाडाच्या आतलं जंगल न शोधता

दाट जंगलातलं नवं झाड शोधत.

नाही मिळत तरीही जावं खुलत

फ्रुस्ट्रेशनवर मस्तपैकी कविता करत

डोके फुटण्यापेक्षा कितीतरी बरं

आतल्या आत रहावं जळत.

जोपर्यंत जमत नाही म्हणायला

नाही मिळत तर गेलात उडत !

3. तुझा डिपी माझे मन

नवा डिपी चढला तुझा

तेव्हापासून मनातून उतरतच नाहीये तो…..

नव्याने नेसलेल्या साडीची

नव्हाळी ल्यालेली एक किशोरी

पहाते आहे उद्याच्या पहाटलेल्या तारूण्याकडे

की….

मीलनोत्सुक तरुणी व्याकुळली विरहात

अन रमली शृंगाराच्या स्वप्नांमध्ये

की…..

भविष्याचा वेग घेणारी प्रौढा….

विचारासोबत मनाला खेचणारी

की….

माझ्या मनावर पाखर घालणारी

माझी ढगात हरवलेली आई

की…..

माझी जीवाभावाची मैत्रीण

जगण्याच्या प्रवाहात गमावलेली

की….

तुझ्यात आहेत ह्या साऱ्याच विरघळलेल्या

आणि Deciding Perspective

तेवढा माझा…!

. श्रद्धांजली 

अर्ध्यामध्ये टाकून तुला, जर जावे लागले मला,

तर आवरशील रडणं,

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

आठवणींच्या रांगोळ्यांची रेखून ठेवीन मी टिंबे.

नक्षीदार रेघांना मग घेशील लयदार गिरवायला.

अर्धवट जमलेल्या सगळ्या चाली,

करशील पूर्ण, तुझ्यातुझ्या सुरावटीत

एवढे सारे केल्यावरती

थकलेल्या तृप्त क्षणी,

समजा आलीच माझी आठवण

तर आवरशील रडणं

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

. बालपुरूष 

रडूनभेकून थकलोय् खरा

पण मी काही हट्टी बाळ नाही.

मनातली आई तुझ्या,

झाली आहे जागी, करतेय् माझे लाड;

शरीरातला पुरूषही माझ्या

झोपून गेलाय् का गाढ ?

६. अर्थासाठी थरथरणाऱ्या हातात 

ओसंडून वहाणारी समृद्ध घागर

नवी बाग शिंपण्यासाठी.

हातालाच रोपे फुटली

तर किती बहार होईल…..

नाहीतर आहेच,

ग्रीनहाऊसमधल्या झाडांचं

बेतलेलं वाढणं….

आखलेलं वागणं.

७. हवेचा हलका झोका, 

डोलणारी समजूतदार पानं….

जाणवलं…. ते बरंच झालं.

थांबलो तरी.

नाहीतर पसरवतच होतो मूठभर माती

त्यावर शेवटचा गुलाब ठेवण्यासाठी.

. कलचांचणी 

क्षमता…. कळूनही न वळणाऱ्या

आवडी…. उत्तरोत्तर बदलणाऱ्या

व्यक्तिमत्व…. अजूनही भेलकांडणारं

आणि बुद्धी…. हवी तेव्हा हरवणारी.

करणार कशी ‘कल-चांचणी’?

विकलतेचे Aptitude Testing.

जगण्याच्या कलत्या काळात ?

. चॅप्टर 

“बंद कर चॅप्टर आणि निघ पुढच्या प्रवासाला…”

 टकटकच्या लयीत तो म्हणाला.

काहीसा खडसावून, भरड आवाजात.

“कळतंय रे…. पण अडचण आहे;

चॅप्टर बंद करताना, पुस्तकच बंद होतं आहे.

पुन्हापुन्हा प्रयत्न करूनही….”

“मग रहा तसाच… “तो पुढे सरकला.

दिसेनासा झाला….

आता ठेवूया चॅप्टर आणि पुस्तकही उघडे

बाइंडिंगची उसवणारी शिवण,

झाकून टाकली की सारं कसं…..

दिसायला नॉर्मल.

 

भाषेची समृद्धी जपण्याची इंदौरी कोशीश

लेखकाच्या आयुष्यातले, रसिकांनी सुगंधित केलेले सारेच क्षण भारून टाकणारे, नम्र करणारे असतात. इंदौरच्या मध्यप्रदेश मराठी अकादमीमुळे सरत्या वर्षी हा योग माझ्या वाट्याला आला. गेली नऊ वर्षे ही संस्था एक अभिनव वाचक स्पर्धा घेते. ह्या स्पर्धेमध्ये गेली आठ वर्षे निवडलेली पुस्तके होती, अग्निपंख, एक होता कार्व्हर, रारंगढांग, असा मी असा मी, इडली ऑर्किड आणि मी, नर्मदा परिक्रमा, वाईज अँड अदरवाईज आणि मुंबईचा अन्नदाता. यंदाच्या वर्षी मी लिहिलेले ‘हे ही दिवस जातील’ हे पुस्तक त्यांनी निवडले. आधीच्या पुस्तकांच्या रांगेत माझे पुस्तक आले हा मला सन्मानच वाटला. मी आयोजकांना विचारले की हे पुस्तकच का निवडले ? तर ते म्हणाले की ह्यातली भाषा सोपी आणि अनेक वयोगटांना आपली वाटणारी आहे.

खरे तर आता सर्व भाषांना मायबोली, राज्यभाषा, राष्ट्रभाषा अशा बंधनांपासून मुक्त करण्याची वेळ आली आहे. ज्ञानेश्वरांची मराठी तिच्या सशक्त सौन्दर्यासह विश्वबोली बनावी…. आणि विश्वाच्या अंगणात भाषांनी एकत्र फेर धरावा, भेदभिंतींच्या पलीकडे जाऊन एकमेकींचे ऋण फेडावे. इंदौरमधली मराठी वेगळी आहे कारण भाषेला मातीचा वास आणि वाऱ्याचा साज येणे स्वाभाविकच नाही का? कोणत्याही प्रदेशाने आमची मराठी हीच ‘प्रमाणभाषा’ असं का म्हणायचं?…. विविध प्रदेशातल्या लोकजीवनातले शब्द भाषेच्या प्रमुख ओघामध्ये का सामावले जाऊ नयेत? इंग्रजी भाषेच्या प्रदेशात अशी हालचाल दिसू लागली आहे. मराठीसारख्या भाषेने स्वतःच्या ‘जहागिरी’तून बाहेर पडून विविध भूप्रदेशांमधल्या बंधुभगिनीसोबतचे नाते दृढ करायला हवं. मध्यप्रदेशामध्ये मराठी जपणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांची एक परंपराच आहे. ह्या अभिनव वाचक स्पर्धेच्या आयोजनात मध्यप्रदेश मराठी अकादमीला भोपाळची मराठी साहित्य अकादमी मदत करते. इंदौरच्या माझ्या कार्यक्रमाला सानंद न्यास, मुक्तसंवाद अशा सांस्कृतिक संस्थांचे प्रतिनिधीसुद्धा अगत्याने उपस्थित होते.

हा उपक्रम नेमका कसा आयोजित केला जातो ते आता सांगतो. इंदौर, देवास, उज्जैन, धार, भोपाळ, बऱ्हाणपूर, छिंदवाडा आणि अहमदाबाद अशी केंद्रे आहेत. यंदा इंग्लंड आणि अमेरिकेहूनही, तिथे आता स्थायिक झालेल्या मध्यप्रदेशी मंडळींनी भाग घेतला त्यात. तर ह्या सर्व केंद्रांमध्ये भाग घेणाऱ्यांच्या संख्येप्रमाणे पुस्तकाच्या प्रती घरोघर पोहोचवल्या जातात. स्पर्धेचे प्रवेश शुल्क आहे रुपये ५० फक्त त्यामध्येच ह्या पुस्तकाची प्रतही घरपोच मिळते. एका कुटुंबातील एकापेक्षा जास्त सदस्य एका प्रतीवर भाग घेऊ शकतात. अशाप्रकारे ह्या वर्षी ९००च्या जवळपास एवढी संख्या सर्व केंद्रांमधून झाली. हिमांशू ढवळीकर हा चतुर माणूस आहे. त्याने ‘हे ही दिवस जातील’ पुस्तकावर शंभर गुणांची एक प्रश्नपत्रिका तयार केली. सगळे प्रश्न ‘Multiple Choice!’ एक तासात सोडवायचे. प्रश्नपत्रिका तयार करणे हीच एक परीक्षा. पण हिमांशुने ज्या कल्पकतेने प्रश्न काढले त्याला तोड नाही. पुस्तकातील तपशील, त्यातला भावार्थ, व्यक्तिरेखा, घटना असा वेध घेणारे प्रश्न!

सर्व केंद्रांमध्ये नोव्हेंबर महिन्यामध्ये रीतसर परीक्षा घेण्यात आली. गुणांकन करण्यात आले. पहिल्या क्रमांकावर होते चारजण (९५ गुण ), दुसऱ्या क्रमांकावर दोन (९३ गुण ) तिसऱ्यावर तर पाच (९१ गुण ). ह्या साऱ्यांना बक्षिसे असतात ती मूळ पुस्तकाच्या लेखकाच्या हस्ते. जिथे हे शक्य नसते तिथे प्रतिथयश साहित्यिकाला बोलावतात. शिवाय प्रत्येक केंद्रामधल्या विजेत्यांना पुरस्कार असतो. या वर्षी सर्वात लहान स्पर्धक होती आठ वर्षांची निष्ठा. आठ ते पंचवीस वयोगटातील साऱ्या मुलांना अजून एक पुस्तक भेट दिले जाते. रोख बक्षिसाची रक्कम उल्लेखनीय असते. आणि विजेत्यांमध्ये ती विभागली जात नाही. म्हणजे तृतीय क्रमांकावर पाच स्पर्धक असले तर हजार रुपयांची पाच बक्षिसे !

तर ज्यांनी माझे पुस्तक माझ्यापेक्षाही बारकाईने वाचले होते अशा आठ ते साठ वयोगटातील शेकडो मंडळींबरोबर थेट गप्पा मारायची संधी मला मिळाली …  हा तो सुयोग.

वाचनाची सवय लागावी, मराठीची गोडी टिकावी आणि रुजावी ह्यासाठी सलगपणे काम करणाऱ्या अनेक कार्यकर्त्यांच्या प्रेमाश्रमाचे फळ असा हा कार्यक्रम होता. माझे हे छोटेखानी पुस्तक म्हणजे लहान मुलांच्या रुग्णालयाच्या पटावर घडणाऱ्या घटना आणि त्यातल्या व्यक्ती ह्यांची चित्रपटाच्या शैलीत सांगितलेली गोष्ट आहे. अगदी पाच -सहा वर्षांची छोटी मुलेसुद्धा हे पुस्तक रस घेऊन ऐकतात.

माणुसकीचा संस्कार देणारी ही एकविसाव्या शतकातली गोष्ट आहे. गेल्या शतकातल्या ‘श्यामची आई’ ह्या पुस्तकाला अर्पण केलेली. त्यामधली एक मुख्य व्यक्तिरेखा (इंदौरच्या मराठीमध्ये ‘प्रधान व्यक्तिरेखा’)आहे मोहन नावाच्या कुमारवयीन मुलाची. माझ्या हातून बक्षीस घेताना एक विजेता म्हणाला, “पुस्तक छानच आहे … पण मोहनमध्ये खलनायकाची छटा जरासुद्धा कशी नाही ? … “

माझ्या मनोगतामध्ये मी ह्या प्रश्नावरच बोललों. एकतर मोहन हा मुलगा मला जसा सापडला, दिसला तसा मी लिहिला. ह्या कादंबरीतील सगळी पात्रे माझ्यासमोर एन्ट्री घेत आली. मी त्यांना अजिबात ‘ घडवलं ‘ नाही. दुसरे असे की ह्या गोष्टीमध्ये वाईट वागणारे लोक आहेत, तिरसटपणा आहे, तटस्थपणा आहे, ‘माझ्याच वाट्याला का हा भोग?’ असे प्रश्न आहेत …  पण ही गोष्ट आहे  सदभावनेच्या उत्सवाची. तीही अगदी सामान्य माणसांच्या सदभावाची. दैव आणि नियती नावाच्या गोष्टींचा सामना करणारी, जगताना मरणारी आणि मरताना जगणारी माणसे … खास करून छोटी मुले … त्याचे परिपक्व होणे, कोलमडणे, सावरणे, धीर देणे ह्या सगळ्याची ही सरळ गोष्ट आहे… बालपणातला बनेलपणा नाही तर तरल निरागसपणा सेलिब्रेट करणारी! दोष, अवगुण, हिणकसपणा हा आपल्या सगळ्यांच्यामध्ये आहेच. पण उजाळा देण्याची गरज आहे ती चांगुलपणाला ….

आता ही मांडणी अनेकांना चक्क भाबडेपणाची वाटेल आणि आजच्या काळाला ती धरून नाही असेही वाटेल. म्हणून मी प्रस्तावनेमध्ये ह्यामागच्या शास्त्रीय भूमिकेलाही स्पर्श केला आहे. (ती समजून घेण्यात ज्यांना रस आहे त्यांनी U-Tube वरचे माझे ‘रहस्य माणुसकीचे’ हे सादरीकरण पहावे.)

मी ज्या हेतुने पुस्तक लिहिले तो हेतु विशेषकरून आठ ते वीस वयोगटाला भिडल्याचा अनुभव मला इंदौरच्या कार्यक्रमाने दिला. ‘एका बैठकीत पुस्तक वाचून काढलं’ म्हणणारे वाचक भेटले. ‘तुमची पात्रे,घटना डोळ्यासमोर येतात आणि रहातात ‘अशी प्रतिक्रिया आली. खरे तर ह्या गोष्टींमध्ये चित्रथरारकता नाही, हिरोगिरी नाही… कदाचित साधेपणा हेच तिचे वैशिष्ट्य असेल. मी ती खास अश्या कोणत्या वयोगटासाठी लिहिली नाही. पण सर्व वयोगटातील मंडळी कादंबरीच्या गोष्टीत रमली होती. अनेकांच्या घरात ह्या पुस्तकाच्या ‘वाचना’चे कार्यक्रम झाले.

पारितोषिक वितरणाचा समारंभ संपल्यावर सारे वाचक मला भरभरून भेटत होते. अनेकांच्या हातात पुस्तकाच्या प्रती होत्या. बहुतेकवेळा वाचक कोऱ्या प्रतींवर स्वाक्षऱ्या घेतात. छानपैकी वापरलेल्या, वाचलेल्या, हाताळलेल्या प्रतींवर प्रेमाने सही करताना मला आणि वाचकांनाही खूप मस्त वाटत होत…. जुळलेल्या नात्यावर शिक्कामोर्तब व्हावे तसे.

:’हे ही दिवस जातील’ लेखक : डॉ. आनंद नाडकर्णी (मनोविकास प्रकाशन) पृष्ठसंख्या : १३० मूल्य : १०० रुपये फक्त (आवृत्ती चौथी )

मला माझ्या कामाचा कंटाळा का येत नसावा ?

मनोविकारशास्त्र ह्या शाखेमध्ये शिकाऊ डॉक्टर म्हणून प्रवेश केला त्याला आता छत्तीस वर्षे झाली. एम. डी. पास केल्यावर ‘कन्सल्टंट’ हे बिरुद लागले त्याला बत्तीस वर्षे झाली. खाजगी व्यवसाय सुरु केला १९८६ साली आणि बंद केला पाच वर्षांपूर्वी. ह्याचा अर्थ मी पेशंटस पहात नाही असे नाही. जे प्रायव्हेट क्लीनिक होते त्याचे काम सहकाऱ्याला सुपूर्द केले. मी फक्त आय. पी. एच. मानसिक आरोग्य संस्थेमध्ये आणि त्या संस्थेसाठीच काम करतो. सल्ल्यासाठी येणाऱ्या सर्वांना तिथेच भेटतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane II.JPG

स्वतःच्याबाबतीतले माझे निरीक्षण असे की मला आजवर एखादा दिवसही माझ्या कामाचा जबरदस्त कंटाळा आल्याचे जाणवलेले नाही. मला स्वतःलाही ते ‘अॅबनॉर्मल’ वाटले म्हणून मी ठरवले की आपण स्वतःच्या कामाची एक पहाणी करूया..

अनेक गोष्टी एकाचवेळी करण्याच्या सवयीमुळे माझा कालक्रम तसा आखीव असतो. दर महिन्याच्या पहिल्या तारखेस पुढच्या संपूर्ण महिन्याचे कॅलेन्डर तयार असते. त्याच्या प्रती संबंधितांना म्हणजे पत्नी, सहकारी, ते ड्राइवरपर्यंत दिल्या जातात. त्यापुढच्या दोन महिन्यांच्या कार्यक्रमाचा आराखडा आजच ऐंशी टक्के तरी ठरलेला असतो. त्यापुढच्या दोन महिन्यांमधली जागा अर्ध्याहून जास्त भरलेली असते. ह्याचा उघडउघड तोटा असा की मला ‘ आयत्या वेळी इच्छा झाली म्हणून’ अचानकपणे माझा दिनक्रम बदलता येत नाही. म्हणजेच कार्यक्षमतेसाठीही काही निगेटिव्ह किंमत द्यायला लागते हे मी मनोमन मान्य केले आहे. कधी एखादा उत्तम सांस्कृतिक कार्यक्रम चुकतो, कधी मित्रांबरोबरची मैफल तर कधी एखादा कौटुंबिक सोहळा. त्याची रुखरुख राहते पण मी त्याबद्दल कुरकुर करत नाही. त्यामुळे कामाबद्दलची नकारात्मक भावना ताब्यात येते.

कंटाळा यायचा नसेल तर नकारात्मक भावनांचा निचरा पहिल्यांदा व्हायला हवा. मी ज्यावेळी सायकीअॅट्रीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याचा पर्याय निवडला तो माझ्या आयुष्यातला ‘मी घेतलेला’ पहिला महत्वाचा निर्णय. अजूनही मी तो वारंवार मनात घोळवतो. माझे दैनंदिन काम म्हणजे ह्या निर्णयाची रोजची नवी उजळणी आहे. माझे काम मी निवडलेले असणे ह्यातील समाधान और आहे. असे ज्यांना मिळत नाही त्यांना कामातील ‘ममत्व’ निर्माण करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. मला त्या ‘ममत्वा’चा रियाज करायचा असतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane I

दिवसातील अनेक कामे करताना म्हणजे पेशंटस् तपासणे, गटउपचार घेणे, कार्यशाळा घेणे, भाषण देणे, प्रशिक्षण देणे… ह्यातील कोणतीही गोष्ट योजताना, तयारी करताना आणि प्रत्यक्षात आणताना मी माझा व्यावहारिक लाभ विचारातही आणत नाही हि सवय मी स्वतःला लावली आहे. करत असलेल्या कामाचे आवर्तन संपल्यावर पाहू काय व्यावहारिक लाभ होणार ते… त्यामुळे काम करण्यातला प्रत्येक क्षण जिवंत होतो.

व्यावहारिक लाभात येतात पैसे आणि प्रसिद्धी. मला मिळणाऱ्या पैशातील अर्ध्याहून अधिक भाग (कधीकधी पूर्ण भाग) हा माझ्या संस्थेला जातो. कारण माझ्यासाठी पैसा ही गोष्ट पुस्तके घेण्यासाठी, प्रवास करण्यासाठी आणि उत्तम खाण्यासाठी जरुरी आहे. विनोबा म्हणतात तसे आयुष्याची होडी पैशाच्या पाण्यावर चालवायची असते पण होडीमध्ये पाणी साठवायचे नसते.. तुम्ही म्हणाल पैसे हा तर समाधानाचा मार्ग. परंतु पाणी होडीत शिरले की सारे काम पैशाभोवती फिरते. त्यातला ताल हरवतो. असुरक्षितता येते. एकसुरीपणा येतो आणि मग कंटाळा येतो.

प्रसिध्दीचेही तसेच… माझी ‘व्यक्ती म्हणूनची’ प्रसिद्धी आणि माझ्या ‘ज्ञानशाखेतील विचारांची’ प्रसिद्धी हा विवेक मला ठेवायचा. उत्तम विचार इतरांपर्यंत पोहोचविण्याचे मी एक माध्यम आहे असे डोक्यात ठेवले की मन आपोआप ताजेतवाने होते. आपण जे जे काही करतो त्यातून मजा आली पाहिजे, गंमत आली पाहिजे आणि ह्या भावना मलाच माझ्या प्रोसेसमधून निर्माण करायच्या आहेत… होतं असं की एखादा विषय शिकवताना एखादे उदाहरण रिपीट होऊन येते. माझी मुलगी सुखदा म्हणते (ती सहकारी सुद्धा आहे),” बाबा तुला कंटाळा नाही येत तेच उदाहरण द्यायला…” त्यावर माझे म्हणणे असे असते की प्रत्येकवेळी मी नवीन,ऐकणारे नवीन, शब्दांमागची ऊर्जा नवीन ….अशावेळी त्या उदाहरणांमधल्या नव्या जागा सापडतात… कधी नवेच उदाहरण समोर येते… आपल्या अभ्यास-वाचन-विचारांद्वारे आपल्या मनाचे कोठार जितके भरू तितकी योग्य माहिती योग्यवेळी बाहेर पडते. स्मृतीसाठी सायास लागणे हे मनःपूर्वक अभ्यासाचे लक्षण नव्हे. मिलनोत्सुक सखीसारखी स्मृती तयार हवी जाणीवेच्या दरामध्ये … मग कंटाळा फिरकतही नाही आसपास. वीसवर्षांच्या गॅपनंतर समोर उभ्या राहिलेल्या पेशंटचे सारे संदर्भ अचानक आठवतात. कधीकाळी पाहिलेल्या सिनेमाची दृश्ये, वाचलेल्या कवितेच्या ओळी तोंडात येतात…स्वतःलाच कळत नाही हे कुठे साठून राहिले होते… गेल्या आठवड्यात दमणमध्ये एका प्रशिक्षण कार्यक्रमात साऱ्या भारतातून आलेले कर्मचारी होते. एका होता मध्यप्रदेशातील नेपानगरचा… त्याने नाव घेताक्षणीच मला तिथल्या कागद कारखान्याचा इतिहास, उभारणी त्यातील पंडित नेहरूंच्या संदर्भासहित कशी आठवली कुणास ठाऊक … त्या मुलाला फारच छान वाटले ! अर्थात मलाही.

अनुभवामध्ये आत्मीयता आली, वेगळे थ्रील निर्माण झाले की कंटाळा जातो. पण प्रत्येक कार्यक्षम माणसाने आराम, विरंगुळा आणि शुद्ध आळस ह्याकडेही पुरेसं लक्ष द्यायला हवं. भारतभर फिरताना प्रवासाचा आनंद घेणे हे फार महत्वाचे आहे माझ्यासाठी. लखनौच्या चौकामध्ये चाट खाणे आणि तिथल्या मार्केटमध्ये खास कापडाची खरेदी करणे हे हवेच. त्याशिवाय तिकडच्या प्रशिक्षणवर्गाचा शिणवटा कसा जाणार. सिक्कीममध्ये कारखान्याच्या मॅनॅजर्सचे ट्रेनींग घेतल्यावर गंगटोकच्या गांधी रस्त्यावर फिरून खास सिक्कीमी जेवण जेवायला हवे. होशियारपूरच्या प्लांटला जाताना पंजाबी ढाब्यावर पनीर आणि लस्सी नाही खाल्ली तर खेप फुकट आणि आंध्रमधल्या काकीनाडा शहरातून परत येताना वायझॅग शहराचे विहंगम दृश्य पहायला तिथल्या पहाडांच्या शिखरावर जायलाच हवं.

हा झाला सफरी दरम्यानचा विरंगुळा. प्रवासामध्ये पुस्तकांचा साथ जवळ ठेवायचा. रात्रीच्यावेळी लॅपटॉपवर उत्तम चित्रपट पहायचे. त्याचबरोबर भरगच्च कामाच्या दिवसांनंतर एक दिवस घरी आणि कुटुंबाबरोबर असा आखायचा की घड्याळाची पाबंदी झुगारायची. अकरा वाजेपर्यंत अंथरुणात लोळायचं. स्वयंपाकघरात लुडबुड करून एखादा पदार्थ तयार करायचा. जसा प्रवास एन्जॉय करायचा तसाच हा दिवस  पण करायचा. आमचे चारजणांचे कुटुंब आहे. आम्ही नियमतपणे बाहेर फिरायला, खायला जातो. आमचे पार्टी-बिर्टीला जाणे फारसे होत नाही. पण जवळच्या मित्रांचा सहवास आणि गप्पा ह्याला प्राधान्य असते.

दिनांक १ जानेवारी २०१७ ते ३१ मार्च २०१७ ह्या कालावधीतील माझ्या कामाची मी तपशीलवार छाननी करायची ठरवली. इतक्या वर्षामध्ये हा विचार कधी आला नव्हता. ‘आला दिवस की गेला दिवस’ असाच माझा शिरस्ता राहिला आहे. माझ्याकडे प्रत्येक दिवसाच्या प्रत्येक तासाचा Data लिहिलेला असतो. एक Disclaimer द्यायला हवे की मला आत्मप्रौढीचा संदेश अजिबात द्यायचा नाही. कामामधील विविधता कंटाळ्याला कशी काबूत ठेवते हे दाखवायचे आहे. आपल्याला व्यवसायामध्ये लपलेल्या अनेक शक्यता आपण पडताळून पहिल्या तर आपण निरंतन शिकत राहतो. शिकण्याची प्रक्रिया रसपूर्ण असेल तर शीणवटा कमी येतो.

ह्या कालावधीमध्ये एकूण दिवस होते ८९. त्यातील ३७ दिवस होते आय. पी. एच.मध्ये. दिवसाला किमान आठ तास काम करून ओपीडीमध्ये सल्लामार्गदर्शन करायचे. दिवसाला सरासरी ३५ अपॉइंटमेंटस या नात्याने एकूण सत्रे झाली किमान १२९५. एकूण ३२ अन्य कार्यक्रम झाले आणि त्यासाठी दिले ४३ दिवस. म्हणजे कामाचे दिवस झाले ८०. सुट्टीचे दिवस झाले नऊ. म्हणजे साधारण दहा दिवसांनंतर एक सुट्टी.

दिल्लीपासून चेन्नईपर्यंत दक्षिणोत्तर आणि लखनौपासून जामनगर आणि दमणपर्यंत असा महाराष्ट्राबाहेरचा प्रवास झाला. कोकणामध्ये पेण, नागोठणे, दापोली, वसई ही शहरे, मराठवाड्यातील लातूर, औरंगाबाद तसेच पुणे, नाशिक, वाई, सांगली अशी उर्वरित शहरे पकडली तर मुंबई धरून अकरा शहरांचा प्रवास होतो. औद्योगिकक्षेत्रातील  सहा कंपन्यांसाठी एकूण १८ दिवसाचे प्रशिक्षण कार्यक्रम झाले . लोकांसाठीची एकूण व्याख्याने झाली दहा. शाळांसाठीचे कार्यक्रम तीन. व्यसनमुक्तीचे तीन. साहित्यक्षेत्राशी निगडित कार्यक्रम तीन. डॉक्टरांसाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी चार कार्यक्रम. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये दिवसभर प्रशिक्षणवर्ग घेण्याचे एकूण पाच दिवस.

आता संख्यात्मक भाग बाजूला ठेऊ. कार्यक्रमांमधली लज्जतदार विविधता पाहूया.

एक जानेवारीचे नवीन वर्ष सुरु झाले तेच कल्याणच्या वेध संमेलनाच्या मुहूर्तावर  ( त्या कार्यक्रमाचा ब्लॉग: ‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!) त्यानंतर ८ जानेवारी औरंगाबाद, १४ जानेवारी पेण, आणि २२ जानेवारी लातूर इथे शेकडो विद्यार्थी – पालकांसमोर त्या त्या शहरातले वेध संपन्न झाले. (अधिक माहितीसाठी पहावे www.vedhiph.com किंवा FB-VEDH पान). आजवर एकूण सत्तर वेधच्या माध्यमातून मी सुमारे साडेसहाशे मुलाखती घेतल्या आहेत. फेब्रुवारीच्या १८ आणि १९ तारखेला महाराष्ट्रातील एकूण अकरा शहरातील कार्यकर्त्यांचे दोन दिवसांचे संमेलन नाशिकला आयोजित केले होते. दोन्ही दिवसाला सरासरी सात तासांची विचारमंथन सत्रे होती. एका संध्याकाळी माझ्याबरोबरच्या मुक्त गप्पांची मैफलही झाली.

जानेवारी महिन्याच्या १५ तारखेला पुण्याच्या बालगंधर्व नाट्यगृहामध्ये, ‘पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना’ या सूत्रावर डॉ.अभय बंग, डॉ. अनिल अवचट आणि मी अश्या तिघांबरोबर विवेक सावंत ह्यांनी दीर्घ संवाद साधला (पहा यू-ट्यूब link – पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना.) ह्या कार्यक्रमावर आधारित पुस्तकही साधना प्रकाशनाने प्रसिध्द केले आहे. १२ मार्चला पुणे वेधतर्फे ‘संपूर्ण शारदा’ ह्या कार्यक्रमामध्ये मी सुमारे अडीच तासाच्या ऐसपैस गप्पा केल्या प्रतिभा रानडे, वीणा गवाणकर आणि उमा कुलकर्णी ह्या तीन जेष्ठ मराठी लेखिकांसोबत. त्यानिमित्ताने ह्या लेखिकांबद्दलचे लिहून आलेले बरेच काही वाचले. काही पुस्तके पुन्हा वाचली. (ह्या कार्यक्रमाचा वृत्तान्त पहा ..

Part 1 –

Part 2 –

२७ जानेवारीला वसंत लिमये ह्या मित्राच्या ‘विश्र्वस्त’ ह्या कादंबरीबद्दल प्रकाशन समारंभात मी बोललो. (वृत्तांत यूट्यूब उपलब्ध) आणि ११ फेब्रुवारीला डॉ. संज्योत देशपांडे ह्या मैत्रिणीच्या पुस्तक प्रकाशनामध्ये ‘वियोगातून सावरताना’ ह्या परिसंवादात भाग घेतला.

दिनांक १२ फेब्रुवारीच्या सकाळी मी मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या ‘संघर्ष-सन्मान पुरस्कार’ सोहळ्याचे संयोजन केले. ह्या संयोजनाची माझे विसावे वर्ष अध्यक्ष होत्या डॉ. राणी बंग सामाजिक कार्यकर्त्या सुनीती सु.र. आणि अॅसीडपीडित मुलींसाठी काम करणारी लक्ष्मी सा ह्या दोघींबरोबर मी गप्पा मारल्या. ११ फेब्रुवारीला मुक्तांगणमध्ये ‘सहचरी’ मेळाव्यामध्ये मी सोनाली कुलकर्णीबरोबर संवाद साधला. आणि त्यानंतर दीड तास व्यसनाधीन मित्राच्या सुमारे सव्वाशे पत्नी-आयांबरोबर शंकासमाधान करत गप्पा मारल्या. सात जानेवारीला संध्याकाळी औरंगाबादला मी मुक्तांगण मित्रांचा पाठपुरवठा मेळावा घेतला.

औरंगाबादच्या गायकवाड ग्लोबल स्कूलच्या पालकांसाठी संत तुकाराम नाट्यगृहामध्ये ‘ह्या मुलांशी वागावे तरी कसं’ ह्या विषयावर संवाद झाला. २३ जानेवारीला लातूरच्या ज्ञानप्रकाश शाळेत विद्यार्थ्यांबरोबर दीड तासाचे प्रश्नोत्तर आणि गाणी शिकवण्याचे सत्र झाले. त्या सत्राचे छायाचित्र सोबत आहे. वयम् मासिकाच्या एप्रिल महिन्याच्या अंकांमध्ये वृत्तांतही आहे. आणि मार्चच्या अखेरीस कोकणातल्या दापोलीजवळच्या चिलखलगावी राजा दांडेकर आणि रेणू दांडेकर ह्यांच्या शाळेत शिक्षकांसाठी दोन दिवसांची कार्यशाळा झाली.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये माझे शिकवण्याचे कामही सुरु असते. ४ आणि ५ फेब्रुवारी तसेच ४-५ मार्च असे चार दिवस रोजचे सात तास, विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धतीचा वर्ग घेतला चाळीस व्यावसायिकांसाठी. माझी मुलगी डॉ. सुखदा ह्याच पद्धतीच्या प्रशिक्षणाचे काम करते. तिच्या दहा इंटर्न विद्यार्थ्यांसाठी मी ‘REBT & Spirituality’ तसेच ‘History of treatment in Mental Health’ अशी दोन दीर्घ सत्रे घेतली. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये चालणाऱ्या कौन्सिलिंग स्किल्स कार्यशाळेत मी ‘पालकांसाठीचे समुपदेशन’ ह्या विषयावर सत्र घेतले.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये मैत्र ही दूरध्वनी सेवा चालवणाऱ्या कार्यकर्त्यांचे शिबीर घेतले, तरुण जिमनॅस्टस् बरोबरचे क्रीडामानसशास्त्र प्रशिक्षण घेतले आणि मुक्तांगणच्या कार्यकर्त्यांबरोबरही चर्चासत्र घेतले.

या तीन महिन्यांमध्ये विविधस्तरावरील डॉक्टरांचे प्रशिक्षण घेण्याचाही योग आला. दिल्लीमधल्या इंद्रप्रस्थ अपोलो आणि मेदान्त ह्या मोठ्या रुग्णालयातील ICU Teams साठी मी आणि सुखदाने एकेक दिवसाची दोन सत्रे घेतली ‘रुग्णाच्या कुटुंबीयांशी सुसंवाद’ या विषयावर. मुंबईच्या पश्र्चिम उपनगरातील जनरल प्रॅक्टिशनर्ससाठी मी व्यसनमुक्ती उपचारांवर सत्र घेतले. तर जी.एस.मेडिकल म्हणजे माझ्या कॉलेजमध्ये प्रथम वर्ष एम.बी.बी.एस.च्या मुलांबरोबर संवाद साधला ‘CCD’ ह्या विषयावर… College Campus Discoveries.

सात फेब्रुवारीचा संपूर्ण दिवस जवळजवळ नऊ तास मी होतो डिझाइन क्षेत्रातील ‘सेलिका’ नावाच्या कंपनीच्या नेतृत्व करणाऱ्या संघासोबत. प्रभावी नेतृत्वसंबंधातील चर्चा करत होतो. जानेवारी महिन्यात नागोठण्यामध्ये तरुण अभियंत्यांना Behavioral Safety वर प्रशिक्षण देत होतो. मार्च महिन्यात जामनगरमध्ये ह्याच विषयावर कार्यशाळा तर घेतलीच पण रिलायन्स कर्मचाऱ्यांच्या जवळजवळ चारशे पत्नींसाठी महिला दिनाचा कार्यक्रमही केला भावनिक साक्षरतेवर. इंडोकोमधल्या उभरत्या नेतृत्वासाठीच्या GEMच्या ह्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Values in 21st Century’  तर सीमेन्समधल्या पुण्याच्या तरुणांसाठी दोन दिवसांच्या कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Me to We’ ह्याच सूत्राभोवतीच्या एकूण तीन बॅचेस घेतल्या अल्केम कंपनीच्या दमण प्लॅन्टमधल्या फार्मसी क्षेत्रातील तरुण अधिकाऱ्यांसाठी. उत्तरप्रदेशात ऐन निवडणुकीच्या काळात होतो बाराबंकीला.तिथल्या रिलायन्स प्लॅन्टमध्ये दोन दिवसांचे विविध कार्यक्रम घेत… पण त्यातही लखनौच्या भातखंडे संगीत विद्यापीठात एक संध्याकाळ घालवली. श्रुतीताई सडोलीकरांबरोबरच्या चवदार गप्पा आणि भोजनासमवेत. असे अठरा दिवस होते रिलायन्स, सीमेन्स, इंडोको, सॅनोफी, सेलीका आणि अल्केम ह्या कंपन्यांसाठी दिलेले.

विनोबांच्या जीवनविचारांवर आधारीत एक दीर्घ सादरीकरण मी करतो. वीस जानेवारीला त्याचा प्रयोग झाला वाईमध्ये तर तेवीस जानेवारीला लातूरमध्ये. (त्या संदर्भात सविस्तर लवकरच) सहा फेब्रुवारीला मुलुंडच्या वझे-केळकर महाविद्यालयात स्मृतिव्याख्यान होते ‘Magic of Empathy’ ह्या विषयावर. नाशिकच्या वाघ मेमोरियल व्याख्यानात बोललो ‘मन वढाय वढाय’ ह्या विषयावर तर विरारजवळच्या नंदारवाल इथे फादर डिब्रीटो आणि सातशे रसिकांसमोर उलघडले ‘शरीर मनाचे नाते’. सांगलीमध्ये तुडुंब भरलेल्या भावे नाट्यगृहामध्ये डॉ. कुलकर्णी स्मृती व्याख्यान झाले ‘रहस्य माणुसकीचे भविष्य माणुसकीचे’ ह्याविषयावर; तर दापोलीला झाल्या ‘बहुरंगी गप्पा’. औरंगाबादला पालकत्वावर बोललो तर पुण्याला MKCLच्या कार्यालयात झालेल्या शिबिरामध्ये ‘अॅप्टीट्युड टेस्टींग’ या विषयावर.

हा आढावा घेताना अनेक गोष्टी लक्षात आल्या. संवादाची शैली, विषयांची विविधता, प्रेक्षकांची विविधता ह्यातले वेगळेपण जितके जास्त तितका कंटाळा कमी. संवादाची स्थळे आणि वातावरण ह्यातली विविधताही महत्वाची. म्हणजे कशातही रुटीनपणा नाही. प्रत्येक नवा विषय, नवा संवाद मला अधिक अंतर्मुख करतो… नवीन विचार शोधण्याची प्रेरणा देतो. विचार नेहमीचा असला तरी मांडणी वेगळी करण्यासाठी प्रवृत्त करतो.

कंटाळा टाळायचा तर प्रत्येक क्षण ‘Here & Now’ ह्या न्यायाने अनुभवायला हवा. म्हणजेच त्या क्षणाबरोबरची तन्मयता, एकाग्रता जितकी जास्त तितका कंटाळा कमी. मग ते ओपीडीतले कन्सल्टे शन असो की जाहीर भाषण. असे असले तर आपली उत्कटता समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचत असावी. रांगेने सहा भाषणांमध्ये असा अनुभव आला की माझा शेवटचा शब्द वातावरणात विरल्यावर निमिषार्धाची शांतता होती. आणि टाळ्या वाजवताना समोरचा समुदाय उभा राहिला आणि प्रतिसाद देऊ लागला.. त्यातील उस्फुर्तता ‘ह्या हृदयीचे ते हृदयी घातले’ अशा जातकुळीची असली पाहिजे.

प्रत्येक ज्ञानशाखेच्या पोटामध्ये अनंत शक्यता दडलेल्या असतात. त्या त्या शाखेतील व्यावसायिकाने रूढीने बनवलेल्या चौकटीपासून स्वतःची मुक्तता करून घेणे खूप महत्वाचे आहे. मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रातील रंगछटा शोधताना माझा प्रवास तर रंगतदार झाला आहेच पण कंटाळाही दूर पळाला आहे…….

विनोबांची साथसंगत…..

(ह्या लेखाची पार्श्वभूमी कळण्यासाठी ‘विनोबांचे दर्शन’ हा लेख वाचावा. त्याची  link आहे.  https://manogati.wordpress.com/2016/09/20/दर्शन-विनोबांचे )

म्हणता म्हणता विनोबांचा संवादाच्या तिसऱ्या सादरीकरणाची वेळ आली. एम. के. सी. एल. ने आयोजित केलेला हा कार्यक्रम झाला पुण्याच्या टिळक स्मारक सभागृहामध्ये.  सर्व वयोगटातील मंडळींनी नाट्यगृह भरुन ओसंडत होते. अध्यक्षस्थानी होते डॉ. राम ताकवले आणि मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. संजय देशमुख. समाजाच्या प्रत्येक क्षेत्रातील जाणते श्रोते उपस्थित होते. विनोबांबद्दल बोलताना नेहमीसारखीच तंद्री लागली. तीन तासाचा कार्यक्रम संपन्न झाला. बाबाने (अनिल अवचटांनी) फेसबुकवर पोस्ट टाकली. त्यात तो लिहितो, “काल आनंद नाडकर्णीचे विनोबा या विषयावर व्याख्यान झाले. केवळ अप्रतिम. त्याचा थक्क करणारा अभ्यास, त्याने केलेली त्या विषयाची आधुनिक मानस शास्त्राशी जोडणी, त्याने छोट्या गोष्टींची अधून मधून केलेली पोषक पखरण… वा वा, तृप्त झालो, पण तृप्ती नंतर तुस्त न होता तल्लख झालो ! मागच्या पिढीतील अनेक उत्तम वक्त्यांनी भाषणे ऐकलेली. पण या भाषणाची जातकुळीच वेगळी. – बाबा “

अॅड. असीम सरोदेच्या बाबांचे यवतमाळहून पत्र आले. बाबासाहेब सरोदे लिहितात, ” आपले सर्वांगसुंदर, अभ्यासपूर्ण ऐकण्याचा योग घडून आला. आनंद अनुभवला. वयाच्या ९व्या वर्षी चौथ्या वर्गात असताना विनोबांचे प्रथम दर्शन घडले. आमच्या वडिलांनी १९५४ साली विनोबांच्या भूदान यज्ञामध्ये ६० एकर जमीन दिली. दहा आदिवासी परिवार (आजही) उत्तम प्रकारे उदरनिर्वाह करत आहेत. “

विनोबांचे अभ्यासक डॉ. मिलींद बोकील हजर होते त्यांनी कळवले, “कालचा ‘विनोबा संकीर्तनाचा’ कार्यक्रम बहारदार झाला. प्राचीन परंपरेला तुमचे आधुनिक योगदान”

प्रा.सुरेन्द्र ग्रामोपाध्ये लिहितात, “विनोबांना अपेक्षित असं कर्म, विचार, भाव यांचं आचरण तुमच्याकडून घडत असल्याने माझ्यासारख्या ‘जड’ माणसाला विनोबा ‘भेटले’. “

पुणे वेधचे संयोजक दीपक पळशीकर सरांची प्रतिक्रिया, “विनोबाजींनी भेटल्याचा प्रत्यय आला. मी दहा वर्षाचा होतो. विनोबा आमच्या घरी आले होते. आम्ही बडोद्याला होतो. माझे वडील आणि विनोबाजी धुळ्याच्या जेलमध्ये एकत्र होते.”

अनुरूप विवाह संस्थेच्या गौरी कानिटकरने लिहिले, “सर कालचा विनोबांवरचा कार्यक्रम अप्रतिम झाला. सत्य, ब्रह्मचर्य, तन्मयता हे सगळं भावलं आणि माझ्यात बदल घडवून आणण्याची इच्छा निर्माण झाली.”

असे खूप एसएमएस, मेल्स आले. रेणुताई गावस्करांना एसएमएस असा होता, “डॉक्टर, आपल्या कालच्या भाषणाच्या संदर्भात पुण्यात हलचल माजली आहे.” अनेक तरुण श्रोत्यांनी फेसबुकवर प्रतिक्रिया दिल्या. मी ह्या सादरीकरणाचे पुस्तक करावे अशा सूचना आल्या.

त्या दिवशी कार्यक्रमाला हजर होते वाईचे फडणीस सर. त्यांनी माझ्याशी संपर्क साधला. २१ जानेवारी २०१७ ला विनोबांची वाईमध्ये येऊन १०० वर्षे पूर्ण होणार. त्याच्या पूर्वसंध्येला वाईमध्ये हे सादरीकरण करायचे. मी अर्थात होकार दिला. वाईचा कालखंड विनोबांच्या घडणीतला अत्यंत महत्वाचा.

वाईच्या कार्यक्रमाला पवनार आश्रमाच्या कालिंदीताई, विनोबांचे चरित्रकार विजय दिवाण, भूदान अभ्यासक पराग चोळकर अशी महनीय माणसे उपस्थित होती. माझी जेष्ठ मैत्रीण चित्रपट दिग्दर्शक सुमित्रा भावे खास पुण्याहून वाईला आली होती. पुन्हा सभागृह भरगच्च. आजची समाधी काही वेगळीच. वाईच्या संदर्भात जरा जास्त तपशीलात बोललो. डॉ. दत्तप्रसाद दाभोळकर साताऱ्याहून आले होते ऐकायला. माझी पाठ थोपटत म्हणाले, “तू महाराष्ट्रातला आजघडीचा सर्वोत्तम प्रवचनकार आहेस.” (गंमत म्हणजे नेमकी अशीच शाबासकी मला वसईच्या फादर फ्रॅन्सीस डिब्रीटोंनी दिली. असो.) कालिंदीताई गहिवरून म्हणाल्या, ” माझा बाबा भेटला रे मला…”

सुमित्रा आणि मी तर रात्रीसुद्धा गप्पा मारत राहिलो. तिला बनवायचा आहे विनोबांवरचा चित्रपट. हे तिचे, माझे तसेच बाबाचे आणि अभयदादाचे (डॉ. अभय बंग ) समान स्वप्न आहे. पैसे देणाऱ्या निर्मात्याचा शोध  सुरु आहे. वाईहून परतलो आणि दोन दिवसातच पोहोचलो लातूरला. लातूरच्या आमच्या वेधच्या कार्यकर्त्यांनी, ‘ विनोबा स्वचे विसर्जन’ हा कार्यक्रम तिकिटे लावून ठेवला होता. आणि आठशे लोक तिकिटे घेऊन आले होते. पुन्हा एकदा तोच अनुभव… मराठी म्हणवणाऱ्यांना, भारतीय म्हणवणाऱ्यांना विनोबा किती कमी ठाऊक आहेत. आचार्य अत्र्यांनी लिहिलेला ‘विनोबा कि वानरोबा’ हा संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीतला लेख ठाऊक आहे काहींना पण त्यानंतर काही वर्षांनी अत्रे साश्रु डोळ्यांनी विनोबांना भेटल्याचे ठाऊक नाही. त्या क्षमेचा क्षणाच्या साक्षीदार होत्या कालिंदीताई. वसंत साठ्यांनी विनोबांनी लिहिलेले ‘अनुशासन पर्व’ हे शब्द देशभर प्रसिद्ध केले पण त्यानंतर विनोबांनी काढलेले ‘?’ असे प्रश्नचिन्ह मात्र स्वतःकडेच गोठवले… आणि विनोबा तर प्रथमपासूनच समजगैरसमजांच्या पलीकडे. त्यांना जे योग्य – अयोग्य वाटायचे ते मांडायला ते कचरले नाहीत. पितास्थानी असलेल्या गांधीजींच्या उत्तर आयुष्यातल्या ब्रम्हचर्यविषयक प्रयोगांबद्दलची नापसंती विनोबांनी स्पष्ट शब्दात नोंदवली आहे. विनोबांचा अभ्यास करताना त्यामागची संगती स्पष्ट होते. विनोबांच्या मते ब्रम्हचर्य हे ‘शरीरसुखाचा निग्रहपूर्वक त्याग’ एवढयापुरते सीमित नव्हतेच. याचा उहापोह माझ्या सादरीकरणामध्ये आहे.

विनोबा म्हणतात की माझ्याकडे स्वतःचे असे ज्ञान नाही. मी फक्त इतर सर्वांनी निर्माण केलेल्या ज्ञानधनाचा ‘फुटकळ विक्रेता’ आहे. ह्या न्यायाने माझी भूमिका फेरीवाला किंवा रस्त्याच्याकडेला बसलेल्या सर्वात फुटकळ विक्रेत्याबरोबरच करायला हवी. विनोबांचे विविध विषयांवरचे विचार मांडताना मी त्यात तल्लीन होतो आणि प्रत्येक सादरीकरण वेगळे होते हे मात्र खरं.

पहिल्या कार्यक्रमाला वर्ष व्हायच्या आतच पाच शहरांमध्ये पाच भरगच्च कार्यक्रम झाले. त्यानिमित्ताने वारंवार विनोबांच्या अधिकाधिक जवळ जायला मिळत आहे. त्यांचा आशीर्वाद घेऊन मी ‘कबीर कालातीत’ ह्या अभ्यासाला सुरुवात केली आहे. चोवीस जूनच्या संध्याकाळी पुण्यात होणाऱ्या ह्या कार्यक्रमातील निरूपणाचे शब्द माझ्याकडून येतील पण कबीराचा भाव स्वरातून उमटणार आहे महेश काळेच्या गळ्यातून… कबीर आणि विनोबा.. खरेतर एकाच माळेचे मणी.. एकेका मण्याला समजून घेतले तर माळेचा प्रवाह समजून घेताना आनंद वाढतो…समजलेले इतरांना सांगताना ते समाधान दशगुणित होते… स्वतःकडून जगाकडे. विनोबांच्या शब्दात, ‘जय जगत!’

  • एम. के. सी. एल. आयोजित कार्यक्रमाची चित्रफीत पाहता येईल https://youtu.be/2BmxGSasMIE ह्या लिंकवर. रंगमंचावरून दाखवलेले पॉवरपॉइंट फार स्पष्टपणे दिसत नाही आणि ध्वनीची गुणवत्ताही फार दाणेदार नाही. त्यामुळे आस्वादात व्यत्यय येण्याची शक्यता आहे. त्याबद्दल क्षमा करावी. पण हा कार्यक्रम अंशतः तरी अनुभवता यावा ह्यासाठी हा दृश्य दस्तावेज उपयुक्त ठरावा.

 

‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!

नव्या वर्षाची सुरुवात माझ्यासाठी फारच आगळी झाली . . . १/१/२०१७. दुपारी चार ते रात्री दहा असे सहा तास ‘ME TO WE’ अर्थात ‘मी ते आम्ही’ या सूत्राभोवती गुंफलेली ‘वेध’ परिषदेची शोधयात्रा  . . . त्या गलबताचा व्यासपीठावरचा सुकाणू माझ्या हाती . . . समोर बसलेले शेकडो ‘WE’ म्हणजे विद्यार्थी आणि पालक. स्थळ होते, अत्रे रंगमंदिर, कल्याण!

iph-kalyan-vedh-1कल्याणच्या टीमने रंगमंचाची नेटकी सजावट केलेली. अनेक हातांचा आकृतिबंध दाखवणारा बॅकड्रॉप . . . त्यातील केंद्रस्थानी असलेल्या हाताची वळलेली मूठ . . . मानवाच्या उत्क्रांतीमध्ये जेव्हा ‘अंगठा’ वेगळा निघाला पंजाच्या इतर बोटांपासून तेव्हाच मूठ ‘वळली’ जाऊ लागली . . . मोठाच टप्पा होता हा . . . ‘अंगठा’ मोकळा झाला, त्याच्या फिरण्यामुळे (Rotation) अनेक तऱ्हेच्या पकडी (Grips) वापरता येऊ लागल्या. आणि मानवाने हत्यारे, साधने, उपकरणे बनवायच्या प्रवासाला सुरुवात केली . . . असे म्हणता येईल की त्यामुळे ‘तंत्रज्ञान’ ही शाखा तयार झाली. साधने हाती येऊ लागली तसा वापरणाऱ्याचा आत्मविश्वास उंचावला. ‘मी’ च्या प्रेरणेला एक नवा आयाम मिळाला.

‘वानराचा’ ‘नर’ बनण्याआधीसुद्धा ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ हे दोन परस्परावलंबी प्रवाह माणसामध्ये होते. निसर्गाच्या समोर त्या वानराचे साधनविरहित जगणे खूप कठीण होते. जगण्याची शाश्वती वाढवायची तर एकत्र रहाणे, टोळी करून रहाणे गरजेचे होते. म्हणजे एका ‘मी’च्या असमर्थतेतून ‘आम्ही’चा प्रवाह अपरिहार्य बनत होता. साधने बनवण्याच्या प्रक्रियेने पुढच्या काळात भरारी घेतली तरी ‘गॅजेट्स’चा जन्म झाला गेल्या चार शतकांमध्ये . . . आज फळ तर प्रत्येक व्यक्तीचा म्हणजे ‘मी’ चा दिनक्रम असंख्य ‘व्यक्तीगत’ गॅजेट्सभोवती फिरतो आहे . . . ही सगळी साधने-उपकरणे-सुखयुक्त यंत्रे कोण चालवतो? . . . अर्थात ‘मी’ . . . चालक ‘मी’ . . . मालक ‘मी’ . . .  माझ्याकडे असावीत ‘सर्वात आधुनिक साधने’ . . . कारण त्यातच आहे ‘माझ्या’ सामर्थ्याचा प्रत्यय!

‘माझे’ अस्तित्व अधिक ठसठशीत करायचे ही उर्मि तर आदीम काळापासून होतीच. पण माझ्याबरोबर इतरांचे हित पहाणे ही अपरिहार्यताही तितकीच खोलपणे उमटली जायची. वाढणारी कार्यशक्ती, साधनसुलभता यामुळे एकविसाव्या शतकात हा दुवा काहीसा खिळखिळा होऊ लागला आहे.

पारंपरिक शहाणपणाचे उदाहरण देताना ‘वेध’च्या पहिल्या सत्रात गप्पा मारणारे दीपक घैसास म्हणाले, “आदिवासी समाजामध्ये फिरताना एक गोष्ट कळली . . . बासरी करण्यासाठी बांबू तोडायचा तर ज्या तिथीच्या शेवटी ‘मी’ येतो तेव्हा आम्ही तोडत नाही . . . पंचमी, सप्तमी, नवमी . . . एक माणूस म्हणाला . . . कारण त्या दिवशी तोडलेल्या बांबूमध्ये ‘मी . . .मी’ जास्त भरलेला असतो . . . सूर नीट लागत नाही” कदाचित बांबूची वारेमाप तोड होऊ नये ह्यासाठी घातलेले पथ्य असेल . . . पण त्यातला विचार पहा . . . वाद्यसुद्धा होते समूहाबरोबरच्या अभिव्यक्तीसाठी . . . जरी वाजवणारी होती ती व्यक्ती!

‘स्वतःची अक्कल’ आणि ‘सर्वांची अक्कल’ ही बेरीज नसून गुणाकार आहे हे समजून घेतल्याशिवाय ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोघांनाही एकमेकाचे महत्व कळणार नाही.  दीपक सांगत होता. त्याने गणपती आणि कार्तिकेयाची गोष्ट सांगितली . . . पृथ्वीप्रदक्षिणेची. तो म्हणाला की, कार्तिकेयाने पहिले ते वास्तवातले जग . . . The Real Word . . . गणपतीने पहिले . . . माझे जग . . . My world . . . आपण सर्वानी जर आपापली वैयक्तीक विश्वे समजून घेतली तर वास्तवातल्या जगाचा सामना करणे किती सोपे होईल.

हे ‘समजून घेणे’ . . . ही आस्था . . . Empathy हाच पूल आहे ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोहोंमधला. दुसऱ्या सत्रामध्ये आलेल्या श्रमिकसंघटक मुक्ताताई मनोहर सांगत होत्या. पुणे महानगरपालिकेतल्या सफाई कामगारांच्या संघटनेतील स्त्री-पुरुष कार्यकर्ते त्यांच्याबरोबर होते. वैशाली ही संडास साफ करणारी मेहतर . . . आपल्या कामाचे वर्णन करताना तिचा घसा दाटला . . . पाणी ओघळू लागले डोळ्यातून . . . त्या घाणेरड्या वासामध्ये आठआठ तास काम करणे . . . किती भयानक! . . . आणि मैला वाहणाऱ्या व्यक्तीला लोक बहिष्क्रुत करणार. खरे तर त्या मैल्याची मालकी कोणाची? “माझ्या संघटनेमुळे मला वाचा फुटली” वैशाली म्हणाली. आज ती कॉम्प्युटर शिकली आहे. संघटनेचे काम करते. ‘उंच माझा झोका’ पुरस्कार मिळाला तिला. ह्या गटामध्ये एम.ए. आणि एम.एस.डब्ल्यू झालेला ‘झाडूवाला’ कार्यकर्ता होता. पतीनिधनानंतर रस्ते साफ करण्याच्या कामावर लागलेली अर्चना ग्रॅज्युएशनच्या उंबरठ्यावर होती . . . ‘आम्ही’च्या साथीने ‘मी’ची प्रगती होत होती. ह्या सर्वानी म्हटली विंदा करंदीकरांची कविता.

‘मी’ च्या वेलांटीचा। सुटो सुटो फांस

वेढा क्षितीजास । नको त्याचा,

ही कविता याआधी मी वाचली होती. पण त्या क्षणी कविता जिवंत झाली होती. श्रमिकांच्या तोंडातून येत होती.

समष्टीविचारे । ‘केले’ पण गळे

सृजनाचे कळे । परंगुह्य

निर्मितीच्या प्रक्रियेचे सर्वकालीक तत्व आहे ‘परंगुह्य’ म्हणजे दुसऱ्याचे गूढ समजून घेणे . . . गुपित आपलेसे करणे . . . दुसऱ्याच्या मनाच्या गुहेत डोकावून त्याच्या भावना समजून घेणे . . . ह्या आस्थेमधूनच; Empathy मधूनच ‘स्वातंत्र्या’चा खरा अर्थ गवसेल . . . समष्टीचा विचार आला की कर्त्याचा ‘मी मी’ पणा, त्याचा अहंकार गळून जातो. आणि अहंकार गेला की विराट सृष्टीमधल्या, ‘विश्वाकार’ मीबरोबरचा संवाद सुरु होतो.

iph-kalyan-vedh-3कोकणात रहाणारे दिलीपदादा कुलकर्णी निसर्गाबरोबर जगतात. त्यांच्या कृतीमतीमध्ये पर्यावरणाची सजगता आहे. ते आणि त्यांचे कुटुंब गेली चोवीस वर्षे जीवनशैलीचे प्रयोग करते. ”संयमित उपभोगातून रसिकता जिवंत ठेवत जगण्याचा प्रयोग” हे दिलीपदादांचे शब्द. दहा वर्षांपूर्वी त्यांनी घरातला गॅस सिलींडर परत दिला. वीजेचे बील दरमहा दोन युनीट . . . त्यांच्यामते ‘कचरा’ म्हणजे ‘विघटन करण्यासाठी थांबलेला पदार्थ’ . . . त्यातही ते संसाधन म्हणजे Resource पहातात. बसच्या तिकिटाचीही पाठची बाजू लिखाणाला वापरतात. सायकलशिवायचे वाहन स्थानिक फिरण्यासाठी वापरत नाहीत. ‘अप्रमाण पर्यावरणीय किंमत’ असल्याने त्यांनी विमानातून फिरण्याचेही थांबवले अनेक वर्षांपूर्वी . . . त्यांच्या ह्या ‘वेडे’पणाचा स्पर्श जरी आमच्या काही सवयीना झाला तर आम्ही संकुचित ‘मी’ मधून बाहेर पडू शकू.

ह्या सत्रानंतर गप्पा मारायला आले नाशिकचे डॉ. भरत केळकर. नाशिकमध्ये अस्थिरोगतज्ञ् म्हणून छान प्रॅक्टिस . . . उत्तम हॉस्पीटल . . . प्रेमळ कुटुंब . . . १९९९ सालचे नोबेल शांती पारितोषिक मिळालेल्या ‘डॉक्टर्स विदाऊट बॉर्डर्स’ ह्या संघटनेची माहिती भरतला कळली. ही संस्था जगामधल्या मानवनिर्मित आणि निसर्गातल्या आपत्तींशी लढण्यासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत देते. जेथे रेडक्रॉस आणि यूनोसुद्धा पोहोचत नाहीत अशा यादवीसदृश परिस्थितीतही काम करते. डॉ. भरतने गेल्या दोन वर्षांमध्ये सिरीया आणि येमेनच्या युद्धभूमीवर जाऊन अक्षरश: बॉम्ब हल्ल्याच्या छायेखाली काम केले . . . अर्थातच संपूर्णपणे निःशुल्क . . . भरत हा माझा मेडीकल कॉलेजातला जिवलग तर दीपक घैसास माझा शाळेतला वर्गमित्र . . . वेधच्या व्यासपीठावरून मित्रांशी गप्पा . . . “ज्या व्यक्तीला आपण आयुष्यात कधी भेटणारही नाही त्या व्यक्तीच्या जगण्याला योग्य वेळी योग्य मदत केल्याचे समाधान खूप वेगळे असते” शांत स्वरात भरत त्याची परंगुहय ओळखण्याची पद्धत सांगत होता. . . अनेक गैरसोयींमध्ये, स्वतःच्या जिवाच्या भीतीवर मात करत सुरुंगांची शिकार झालेल्या कोवळ्या मुलांवर शस्त्रक्रिया करायच्या . . . घुसलेल्या गोळ्यांच्या भयानक जखमा ट्रिट करायच्या . . . “ही माणसे कोणत्या पक्षाची . . . सरकारी की आयसिसची. . .  त्या क्षणी तो फक्त जगू पहाणारा माणूस . . . कधी समोर असायची निष्पाप मुले . . . कधी वृद्ध . . . कधी स्त्रिया . . .” भरत बोलत होता आणि दाखवत होता त्याच्या प्रवासाची छायाचित्रे आणि चित्रफिती . . . सारे प्रेक्षागृह विलक्षण शांत . . .

कुणी निर्माण केले हे सारे भेद? . . . ह्या सरहद्दी . . . ह्या रक्तरंजीत सीमारेषा . . .  ह्या पृथ्वीचे हे असे तुकडे . . . भेदांनी व्यापलेले . . . भेगांनी रक्ताळलेले . . . ” आओ लकिरे मिटा दे . . . ” रंगमंचावरून विनय-चारुलचे भेदक सूर भरतने सांगितलेल्या अनुभवावरची त्यांची प्रतिक्रिया गाण्यातून देत होते . . .

विनय-चारुल हे अहमदाबादचे जोडपे. विनय इंजिनीयर तर चारूल आर्किटेक्ट . . . आयआयएम अहमदाबाद ह्या संस्थेत भेटले. . . त्यातून तयार झाली एक शोधयात्रा . . . The University of Invisible India चा अभ्यासक्रम. तुमच्यामाझ्या रुटीन आयुष्यात ज्यांची गणती नाही अशा अनेक मानवसमूहांचा अभ्यास ह्या दोघांनी केला. धनगर, उंटांचे कळप राखणारे, पारंपारीक मीठागर कामगार असे अनेक गट . . . जातीय दंगलीनंतर ह्या दोघांना वाटले की परिवर्तनाचा आवाज संगीतातून उठवायला हवा . . . त्यातून जन्म झाला गीतांच्या कार्यक्रमाचा . . . दोघेही व्यावसायिक गायक नाहीत . . . पण जबरदस्त आवाज . . . विनयच्या हातात डफ आणि चारूलच्या हातात घुंगरू . . . दोघे जण उभे राहून सुरु करतात . . . भारतभरच्या ‘आम्ही’ना संबोधतात . . . असे शेकडो ‘stand up shows’ करत खेडोपाडी जातात. गुजराथमधल्या प्राथमिक शिक्षकाला जे वेतन मिळते त्या रकमेमध्ये घर चालवण्याची जीवनशैली त्यांनी जाणीवपूर्वक स्वीकारली आहे. त्यांच्या संवादातून त्यांच्या कार्याचे स्वरूप स्पष्ट झाल्यावर ह्या ‘वेध’ परिषदेची सांगता त्यांच्या ‘इन्सान है हम . . . न हिंदु न मुसलमान’ ह्या गीताच्या समूहगाण्याने झाली. सारे प्रेक्षक त्यात सहभागी झाले. (लोकनाद ह्या साईटवर जाऊन ही गाणी जरूर ऐका अथवा यू-ट्यूबवर पहा)iph-kalyan-vedh-3-1

‘असमर्थांच्या असहाय्यतेमधून’ एकेकाळी ‘आम्ही’ची प्रेरणा अपरिहार्य होती खरी. पण आज ‘समर्थांचे सहकार्य’ ही प्रेरणा असली पाहिजे ‘आम्ही’च्या तत्वामागे. ‘समर्थ’ मधले सामर्थ्य भौतिक आणि तांत्रिक नव्हे तर स्वतःबरोबरच् दुसऱ्याच्या भावना आदरपूर्वक समजून घेण्याचे . . . स्वतःच्या ज्ञानाचा अभिमान असावा तसेच विस्तारणाऱ्या ज्ञानसंभाराला पेलायचे तर दुसऱ्या ज्ञानशाखांच्या सहकार्याचा Multidisciplinary approach हवा ह्याची अनेक उदाहरणे देता येतील. व्यक्तीचे वैशिष्ट्य टिकले पाहिजे पण त्याच्या क्षमतांचे मीलन इतर अनेकांच्या क्षमतांबरोबर झाले पाहिजे.

दहशतवाद असो, चंगळवाद असो की संकुचित गटाचे कट्टरपंथी विचार असोत आज सदभावनेवर एकत्रीत होऊन ‘आम्ही’ला विधायक (Constructive) आणि निर्धारपूर्ण (Assertive) होण्याची गरज आहे . . . सदभावना म्हटली की ती लेचीपेची आणि मिळमिळीत असायला हवी हा आपला गैरसमज आहे.

कल्याणच्या वेध व्यवसायपरिषदेच्या ‘Me to We’ सूत्रामागचा आशय ह्या पाच संवादसत्रांनी असा जिवंत केला. माझी निरीक्षणे रंगमंचावरून नोंदवताना मी विद्यार्थी-पालकांना म्हणालो, आपल्या शिक्षणपद्धतीमध्ये भर असतो वैयक्तीक गुणवत्तेवर. स्पर्धापरीक्षेतल्या क्रमांकांची यादी वर्तमानपत्रांपासून, बसेसच्या पाठीवरच्या जाहिरातींपर्यंत झळकत असते . . . बक्षीसेही अधिकतर वैयक्तीक . . . मेरीट लिस्ट, टक्केवारी, ऍडमिशन्स . . . सगळीकडे मी-मी . . . आणि करीयरमध्ये आलात की कॉर्पोरेट मॅनेजमेंट शिबीरे घेतात ‘Team – Building’ ह्या विषयावर. मोठे पैसे खर्च करून मॅनेजर्स जातात ‘outbound courses’ करण्यासाठी. एकत्र रहाण्याचे ‘प्रशिक्षण’ घेण्यासाठी! . . . ते सोडा, घरातले सर्व सदस्य दिवसातील किती मिनीटे एकमेकांना ‘आम्ही’चे फिलिंग देतात . . . आणि समाजामध्ये सुद्धा आणीबाणीचे आव्हान येईपर्यंत ‘आम्ही एकशेपाच’ ही महाभारतातली भावना कुठे लपून असते? . . . असे प्रश्न आणि त्यावरच्या उत्तराच्या दिशा शोधण्यासाठीच ‘वेध’ सारखी व्यासपीठे मदत करत असतात.

 

 

UNDERSTANDING EXCELLENCE – PART V (ELOCUTION AND VISION)

I was a ninth standard student that time. It was my first year in a Thane school, the city where we had moved in recently. I was picked up soon as a member of our team that was going to represent our school in a prestigious debating competition at Pune. We had four months of presentations ahead of us. Before that, for any such competition I had prepared my speech in a week’s time. Hence, four months looked a very long time. My friend and I were introduced to a teacher who had also joined the school recently. His name was Murlidhar Gode. On the top of all his handwritten letters, he used to write “स्वयमेव मृगेन्द्रता”, part of a Sanskrit verse that focuses on finding the real strength within self.

‘Gode Sir’ as we started calling him was quite sweet to talk to, as the literal translation of his surname meant. He unfolded his plan before us. There were five topics for the debating competition and we had to prepare for one of them. But that was only the first round of the competition. In another round participants would get a topic at the venue, ten minutes in advance and then they would have to give a five minutes speech on that topic. That was tough. But sir had a plan. He started giving us a topic every day. He would start the timer. After ten minutes, we had to deliver the speech. After our performance, he used to discuss the content and style with us. The same evening, we had to write down the text of the speech, which was then read by him. Again then he commented on it. Every week we started preparing four topics. In two months, both of us had prepared more than thirty speeches. We discovered a vital aspect of ourselves; we could really do it.

Gode sir accelerated the speed. We were preparing a topic every day. He was consciously increasing the complexity of topics. In our first week, we had topics such as a ‘picnic to the seashore’ or ‘visit to the market’. Slowly we ‘graduated’ to, ‘The meaning of independence’ or ‘messages from the life of Vivekanand’ or ‘merits and demerits of democracy’. And by Jove, I was enjoying the process!

Now phase II started as per sir’s plan. Whenever in the school, if any class had a free period, sir, would take us there, give a topic, then within minutes in front of the class, and F..I..R..E!  We used to deliver the speech. Generally the students were appreciative, but sir was a difficult person to please. He used to discuss threadbare our performances with a reassuring smile on his face. Then came the next phase. Sir started getting together, three or four classes at, a time. We had to first deliver our prepared speech for debate and then the ‘Instant topic’.

In four months, he made us prepare NINTY such topics. Looking back, I am indebted to him for helping me develop a ‘Thinking pattern’ of preparing contents and their presentation. Now no topics seemed impossible. To this date, this pattern helps me to organize my thoughts. Many people tell me today that my communication style is friendly, spontaneous and filled with a persuasive energy. The credit for all such compliments rests squarely on Gode-sir only.

Once after a addressed all divisions of the Tenth class during this period, Gode-sir took me aside, “While relating to the audience you need to maintain constant eye contact with ‘a’ section of the audience all the time… you need to shift your eyes in a rhythmic manner… sometimes circular, sometimes in straight lines… The lines could be vertical, horizontal … make it wavelike sometimes… But your eyes must meet their eyes all the time”

“Sir… Why”?…

“Because then, many… almost all members of audience feel, you are directly talking to them. It increases their concentration and attentiveness…” Gode sir continued.

“But doing THIS and talking at the same time?…” my question.

“Yes… Consider your eyes as an extension of your breathing. You breathe ALL the time, isn’t it” Sir said with his characteristic sweet smile.

I started applying the ‘technique’ and started getting results. All the divisions of ninth class that day were sitting in two columns. On my left were boys and on my right were girls. Now ‘Ninth’ was my class. Therefore, the girls were ‘special’ for me, as they are for any teenager. All the same, in our times, one rarely looked at girls ‘officially’. So, all throughout my speech I used sir’s technique on my left, not looking (or not daring to look) at the right side.

After I ended my speech, all my classmates clapped with great enthusiasm. Even the girls clapped. Even the ones that mattered for me clapped. Even THAT girl clapped. So I was overjoyed.

“During the delivery of your speech, why did you block half the audience?” sir asked (with that same smile).

Oh God… He had noticed even that; I thought. If he notices my ‘not looking’ at girls, he must be noticing my ‘looking’ as well. That was more frightening.

Fortunately, sir was on a different tangent that day. “Look boy… Audience is one … It has many faces… It has one face… And it has no face. You have to look at all three levels”.  I could not understand; especially how to look at no face.

“When you are looking at the audience, the way I have told you… you are looking at many faces. Then you focus on their eyes… As you go on, their eyes should give you similar emotions… and at that point, it becomes one face. Go on and on. At one Point, you will perceive no face but just a collective existence, right there in front of you. You will discover it not when you will speak but when you will pause…” Sir was explaining and a powerful insight was unfolding within my mind. That was the first time in my life, when a Guru, taught ‘meaning of meditation’ to his disciple.                                                                          …Thank you Gode Sir for providing me Vision.

Dr. Anand Nadkarni.