रिकामी खुर्ची

पाश्चात्य संगीताबरोबर माझी साधी तोंडओळखही नव्हती इतकी वर्षे. माझा मुलगा कबीर गिटार शिकायला लागला आणि पाश्चात्य संगीत आमच्या घरात शिरले. कबीरला इंग्रजी चित्रपटांचीही आवड. त्यामुळे जॉन विलियम्स आणि हॅन्स झिमरच्या रचना कानात गुंजायला लागल्या. तो बीटल्स, एल्टन जॉनपासून रॉकपर्यंत सारेच ऐकतो. गाणे ऐकताना कॉम्पुटरच्या स्क्रीनवर गीताचे शब्द दिसायला लागतात ही सोय झाल्यापासून माझी आस्वादक्षमता वाढायला लागली….  काही दिवसांपूर्वी कबीरने मला स्टिंग ह्या गायकाची Empty Chair, अर्थात रिकामी खुर्ची ही रचना ऐकवली. फक्त गिटारच्या साथीने स्टिंग ही रचना गातो. २६ फेब्रुवारी २०१७ मध्ये ऑस्करच्या सोहळ्यात त्याने ही रचना सादर केली होती.

‘गार्डन मॅथ्यु थॉमस समर’ असे पूर्ण नाव असलेला स्टिंग. तो गायक, गीतकार, संगीतकार आणि अभिनेता आहे. एक डझन ग्रॅमी अवॉर्ड्स मिळवणारा हा कलाकार मानवी हक्कांसंदर्भात जागृत आहे. म्हणूनच की काय, ‘जिम : जेम्स फॉली स्टोरी’ ह्या चित्रपटासाठी संगीतरचना करण्याची संधी त्याच्यासमोर आली. ही अमेरिकन डॉक्युमेंटरी ​आहे एका छायाचित्रपत्रकाराची. जेम्स फॉली हा फोटो जर्नालिस्ट. सिरीयामध्ये आयसिसने त्याला पकडले २०१२ साली…. Thanks Giving Day ह्या सणाच्या दिवशी. दोन वर्षे ‘बेपत्ता’ असलेल्या जेम्सचा शिरच्छेद करण्याचे दृश्य २०१४ सालच्या ऑगस्ट महिन्यामध्ये आयसिसने प्रसृत केले. इराकवर अमेरिकेने केलेल्या हवाई हल्ल्यांची प्रतिक्रिया म्हणून ! … ही कहाणी सांगणारी डॉक्युमेंटरी स्टिंगने पाहिली तेव्हा तो म्हणाला, ” मी नाही गीत बनवू शकणार ह्या चित्रपटासाठी …. जबरदस्त इंटेन्स आहे हा चित्रपट…. “

​जॉन विल्यम्स ह्या संगीतकाराला स्पिलबर्गने ‘शिंडलर्स लिस्ट’ हा चित्रपट दाखवला तेव्हा त्याची प्रतिक्रिया अशीच काहीशी झाली. “दुसऱ्या कुणा संगीतकाराला का नाही देत ही जबाबदारी”​ त्याने स्पिलबर्गला विचारले. “काही नावे आली होती डोळ्यासमोर … पण त्यातला जिवंत असलेला तू एकटाच आहेस” स्पिलबर्ग म्हणाला. आणि मग विल्यम्सने संगीतातले एक खणखणीत नाणे दिले.

चित्रपट पाहून स्टिंग त्या चित्रपटाने प्रथम भारावला. पण त्यानंतर त्याने स्वतःला, पळवून नेलेल्या जिमच्या, त्याच्या कुटुंबाच्या भावस्थितीत उतरवले. खरे तर त्याच्या Creativityचे रहस्यच ते. स्टिंग लहान असताना त्याच्या घरासमोरून जाणारा रस्ता शिपयार्डकडे जायचा. रस्त्यात उभे राहिले तर समोर अजस्रकाय बोटी दिसायच्या. रोज सकाळी शेकडो लोक ह्या रस्त्यावरून जायचे. संध्याकाळी परत यायचे. सुरुवातीला स्टिंग त्यांचे तटस्थ निरीक्षण करायचा. त्यानंतर तो त्यांच्या भावस्थितीत उतरून त्या चेहऱ्यामागच्या कहाण्या शोधायला लागला. त्यातून त्याला स्वतःमधला कवी- गायक सापडला. वयाच्या आठव्या – नवव्या वर्षी त्याच्या हातात एक जुनी गिटार आली आणि त्याचा प्रवास सुरू झाला. Empty Chair हे गाणे असे आहे … थँक्स गिव्हिंग डे च्या सायंकाळी बेपत्ता झालेला जिम कल्पना करतो की त्याचे सारे कुटुंब जेवणासाठी एकत्र बसले आहे. त्याच्या बायकोने टेबलाजवळची खुर्ची रिकामी ठेवली आहे….

If I close my eyes, that my soul can see

There is a place at the table that you saved for me

मिटलेले डोळे तरी आत्मदृष्टी जागी,

नटलेली पंगत, तू राखलेली माझी जागा, अगदी नेहमीच्या जागी.

So many thousand miles over land and sea,

I hope to dare, that you hear my prayer

And somehow I’ll be there

हजारो – मैलांचे अडसर, तुझ्यामाझ्यामधले

मनात तरीही विश्वास, ऐकशील माझी प्रार्थना विराणी.

समुद्र, डोंगर, जंगल, कड्याकपारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, मी असें तुझ्याशेजारी !

Its but a concrete floor where my head will lay.

Though the walls of this prison are as cold as clay.

खडबडीत दगडी जमिनीवर टेकलेलं माझं डोकं

भोवताली तुरुंगाच्या कडेकोट, थंडगार, अमानुष भिंती

But there’s a shaft of light where I count my days

So don’t despair of the empty chair.

And somehow I’ll be there

काळ्याकुट्ट अंधारातही दिसतोय एक प्रकाशझोत

किरणांमध्ये दिसतो त्याच्या, सुटकेच्या दिवसाचा पोत

आज जागा रिकामी म्हणून मन नको करूस ग आजारी

कारण कसा नाही ठाऊक, पण मी असेन तुझ्याशेजारी

Some days I’m strong, some days I’m weak

And days I’m broken, I can barely speak

कधी असतं माझं मन, ताकदवान आणि ठाम

कधी त्याच्या भरकटण्याला नसतोच लगाम

तुटलेल्या दिवसांमध्ये, लुळीपांगळी वाचा

There’s a place in my head where my thoughts still roam

Where somehow I have come home

घुमणाऱ्या विचारांना मी नाही आणत माघारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, एक दिवस नक्की मी असेन तुझ्याशेजारी

And when winter comes & trees lie bare

You just stare out of window in the darkness there.

Well I was always late for every meal you’ll swear

But keep my place & the empty chair

And somehow I’ll be there

And somehow I’ll be there.

कुडकुडणाऱ्या थंडीमध्ये, काटकुळी झाडे धारदार

तुझी नजर चिरत जाईल खिडकीबाहेरचा अंधार

कळतंय ग मला, जेवायच्या वेळी नेहमी मलाच व्हायचा उशीर

पण तरीही ठेवशील राखून माझी एक खुर्ची रिकामी

कारण कसा नाही ठाऊक पण  असेन मी तुझ्याशेजारी

खरंच मलाही नाही ठाऊक पण असेन मी तुझ्याशेजारी

मी गाणे ऐकले. कबीरने शोधून काढलेल्या गाण्याच्या ओळी माझ्या हस्ताक्षरात लिहिताना पुनःपुन्हा गाणे ऐकले आणि हे मराठी रूपांतर तयार केले…. ते करताना Thanks Giving Prayer ची ‘प्रार्थना विराणी’ झाली. ‘ जागी ‘ हा शब्द ​’ जागृत ‘ आणि ‘ स्थळ ‘ अशा दोन्ही अर्थाने आला … शेवटच्या कडव्यामध्ये ‘ नजर चिरत जाणारा अंधार ‘ आपसूकच लिहिला गेला ……..

म्हणजे स्टिंगची आस्था … त्याची दुसऱ्याच्या भावस्थितीमध्ये उतरण्याची करामत गाणे ऐकवताना माझ्यामध्ये सोडून गेला होता का काय तो …. विरहाची वेदना … जवळच्या नात्यांपासूनचे तुटलेपण … दहशतवादाच्या छायेतले निष्फळ आशेचे रसरशीत कोंब.

आता तुम्ही असं करा.. यू- ट्यूबवर जाऊन ह्या गाण्याची व्हिडिओ पहा https://www.youtube.com/watch?v=wciOD56pafE

इंग्रजी आणि मराठी शब्द पुन्हा एकदा पण सलगपणे वाचा … स्वतःचा अनुभव स्वतःच डिझाईन करा.

If I close my eyes, that my soul can see

There is a place at the table that you saved for me

So many thousand miles over land and sea,

I hope to dare, that you hear my prayer

And somehow I’ll be there

Its but a concrete floor where my head will lay.

Though the walls of this prison are as cold as clay.

But there’s a shaft of light where I count my days

So don’t despair of the empty chair.

And somehow I’ll be there

Some days I’m strong, some days I’m weak

And days I’m broken, I can barely speak

There’s a place in my head where my thoughts still roam

Where somehow I have come home

And when winter comes & trees lie bare

You just stare out of window in the darkness there.

Well I was always late for every meal you’ll swear

But keep my place & the empty chair

And somehow I’ll be there

And somehow I’ll be there.

मिटलेले डोळे तरी आत्मदृष्टी जागी,

नटलेली पंगत, तू राखलेली माझी जागा, अगदी नेहमीच्या जागी

हजारो – मैलांचे अडसर, तुझ्यामाझ्यामधले

मनात तरीही विश्वास, ऐकशील माझी प्रार्थना विराणी.

समुद्र, डोंगर, जंगल, कड्याकपारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, मी असें तुझ्याशेजारी !

खडबडीत दगडी जमिनीवर टेकलेलं माझं डोकं

भोवताली तुरुंगाच्या कडेकोट, थंडगार, अमानुष भिंती

काळ्याकुट्ट अंधारातही दिसतोय एक प्रकाशझोत

किरणांमध्ये दिसतो त्याच्या, सुटकेच्या दिवसाचा पोत

आज जागा रिकामी म्हणून मन नको करूस ग आजारी

कारण कसा नाही ठाऊक, पण मी असेन तुझ्याशेजारी

कधी असतं माझं मन, ताकदवान आणि ठाम

कधी त्याच्या भरकटण्याला नसतोच लगाम

तुटलेल्या दिवसांमध्ये, लुळीपांगळी वाचा

घुमणाऱ्या विचारांना मी नाही आणत माघारी

तरीही कसा नाही ठाऊक, एक दिवस नक्की मी असेन तुझ्याशेजारी

कुडकुडणाऱ्या थंडीमध्ये, काटकुळी झाडे धारदार

तुझी नजर चिरत जाईल खिडकीबाहेरचा अंधार

कळतंय ग मला, जेवायच्या वेळी नेहमी मलाच व्हायचा उशीर

पण तरीही ठेवशील राखून माझी एक खुर्ची रिकामी

कारण कसा नाही ठाऊक पण  असेन मी तुझ्याशेजारी

खरंच मलाही नाही ठाऊक पण असेन मी तुझ्याशेजारी

ही ‘ रिकामी खुर्ची ‘ तुमच्या माझ्या मनातल्या अनेक जागा आस्थेने आणि सह -अनुभूतीने भरून टाकेल एवढे नक्की !

Advertisements

अचानक आलेल्या आगंतुक कविता

‘अचानक आलेल्या आगंतुक कविता’ ही गेल्या महिनाभरातली प्रोसेस आहे. त्या त्या क्षणाच्या मूडमधून आलेले शब्द आहेत ते. कविता माणसाला स्वतःच्या सगळ्या भावनांना आपले म्हणायला शिकवते. अगदी काळ्याकुट्ट नकारात्मक भावनांना स्वीकारताना त्यांच्यापासून किंचित विलग होऊन तीच वेदना नेमक्या शब्दात मांडायला शिकवते. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसासमोर अनेकांच्या अनेक भावना उत्कटपणे मांडल्या जातात. कधी कधी मीही त्या भावविश्वाचा भाग बनतो आणि जणु त्या भावना अनुभवतो…. त्यातल्या काही, शब्दांमधून आलेल्या…..

. प्लॅटफॉर्म 

तिला ‘सी ऑफ’ करायला प्लॅटफॉर्मवर आलेला तो

उद्या सकाळपर्यंतच्या ​अनंतकाळची विरहिणी ती.

स्टेशनवरच्या बिनचेहऱ्याच्या डेस्परेट कोलाहलात,

दोघांच्या चेहऱ्यावरचे ओघळतं कोवळेपण !

किती छान ना …

सराईत धूळफेकीच्या, कचकड्याच्या जगण्यात

निरागस कोंबांचं अस्तित्व चक्क टिकून ?

​खरंच किती छान.

. जळण्याची लय 

नाही मिळत तर जावं झुलत

आपल्याच मस्तीत गावं भटकत

बंद दारापुढे बापुडवाण्या चेहऱ्याने बसायची,

किंवा धडका मारून स्वतःचेच डोकं फोडून घ्यायची;

कुणी सक्ती नाही केलेली.

नाही मिळत तरी जावं फुलत

एकाच झाडाच्या आतलं जंगल न शोधता

दाट जंगलातलं नवं झाड शोधत.

नाही मिळत तरीही जावं खुलत

फ्रुस्ट्रेशनवर मस्तपैकी कविता करत

डोके फुटण्यापेक्षा कितीतरी बरं

आतल्या आत रहावं जळत.

जोपर्यंत जमत नाही म्हणायला

नाही मिळत तर गेलात उडत !

3. तुझा डिपी माझे मन

नवा डिपी चढला तुझा

तेव्हापासून मनातून उतरतच नाहीये तो…..

नव्याने नेसलेल्या साडीची

नव्हाळी ल्यालेली एक किशोरी

पहाते आहे उद्याच्या पहाटलेल्या तारूण्याकडे

की….

मीलनोत्सुक तरुणी व्याकुळली विरहात

अन रमली शृंगाराच्या स्वप्नांमध्ये

की…..

भविष्याचा वेग घेणारी प्रौढा….

विचारासोबत मनाला खेचणारी

की….

माझ्या मनावर पाखर घालणारी

माझी ढगात हरवलेली आई

की…..

माझी जीवाभावाची मैत्रीण

जगण्याच्या प्रवाहात गमावलेली

की….

तुझ्यात आहेत ह्या साऱ्याच विरघळलेल्या

आणि Deciding Perspective

तेवढा माझा…!

. श्रद्धांजली 

अर्ध्यामध्ये टाकून तुला, जर जावे लागले मला,

तर आवरशील रडणं,

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

आठवणींच्या रांगोळ्यांची रेखून ठेवीन मी टिंबे.

नक्षीदार रेघांना मग घेशील लयदार गिरवायला.

अर्धवट जमलेल्या सगळ्या चाली,

करशील पूर्ण, तुझ्यातुझ्या सुरावटीत

एवढे सारे केल्यावरती

थकलेल्या तृप्त क्षणी,

समजा आलीच माझी आठवण

तर आवरशील रडणं

अन् लागशील पुन्हा कामाला.

. बालपुरूष 

रडूनभेकून थकलोय् खरा

पण मी काही हट्टी बाळ नाही.

मनातली आई तुझ्या,

झाली आहे जागी, करतेय् माझे लाड;

शरीरातला पुरूषही माझ्या

झोपून गेलाय् का गाढ ?

६. अर्थासाठी थरथरणाऱ्या हातात 

ओसंडून वहाणारी समृद्ध घागर

नवी बाग शिंपण्यासाठी.

हातालाच रोपे फुटली

तर किती बहार होईल…..

नाहीतर आहेच,

ग्रीनहाऊसमधल्या झाडांचं

बेतलेलं वाढणं….

आखलेलं वागणं.

७. हवेचा हलका झोका, 

डोलणारी समजूतदार पानं….

जाणवलं…. ते बरंच झालं.

थांबलो तरी.

नाहीतर पसरवतच होतो मूठभर माती

त्यावर शेवटचा गुलाब ठेवण्यासाठी.

. कलचांचणी 

क्षमता…. कळूनही न वळणाऱ्या

आवडी…. उत्तरोत्तर बदलणाऱ्या

व्यक्तिमत्व…. अजूनही भेलकांडणारं

आणि बुद्धी…. हवी तेव्हा हरवणारी.

करणार कशी ‘कल-चांचणी’?

विकलतेचे Aptitude Testing.

जगण्याच्या कलत्या काळात ?

. चॅप्टर 

“बंद कर चॅप्टर आणि निघ पुढच्या प्रवासाला…”

 टकटकच्या लयीत तो म्हणाला.

काहीसा खडसावून, भरड आवाजात.

“कळतंय रे…. पण अडचण आहे;

चॅप्टर बंद करताना, पुस्तकच बंद होतं आहे.

पुन्हापुन्हा प्रयत्न करूनही….”

“मग रहा तसाच… “तो पुढे सरकला.

दिसेनासा झाला….

आता ठेवूया चॅप्टर आणि पुस्तकही उघडे

बाइंडिंगची उसवणारी शिवण,

झाकून टाकली की सारं कसं…..

दिसायला नॉर्मल.

 

भाषेची समृद्धी जपण्याची इंदौरी कोशीश

लेखकाच्या आयुष्यातले, रसिकांनी सुगंधित केलेले सारेच क्षण भारून टाकणारे, नम्र करणारे असतात. इंदौरच्या मध्यप्रदेश मराठी अकादमीमुळे सरत्या वर्षी हा योग माझ्या वाट्याला आला. गेली नऊ वर्षे ही संस्था एक अभिनव वाचक स्पर्धा घेते. ह्या स्पर्धेमध्ये गेली आठ वर्षे निवडलेली पुस्तके होती, अग्निपंख, एक होता कार्व्हर, रारंगढांग, असा मी असा मी, इडली ऑर्किड आणि मी, नर्मदा परिक्रमा, वाईज अँड अदरवाईज आणि मुंबईचा अन्नदाता. यंदाच्या वर्षी मी लिहिलेले ‘हे ही दिवस जातील’ हे पुस्तक त्यांनी निवडले. आधीच्या पुस्तकांच्या रांगेत माझे पुस्तक आले हा मला सन्मानच वाटला. मी आयोजकांना विचारले की हे पुस्तकच का निवडले ? तर ते म्हणाले की ह्यातली भाषा सोपी आणि अनेक वयोगटांना आपली वाटणारी आहे.

खरे तर आता सर्व भाषांना मायबोली, राज्यभाषा, राष्ट्रभाषा अशा बंधनांपासून मुक्त करण्याची वेळ आली आहे. ज्ञानेश्वरांची मराठी तिच्या सशक्त सौन्दर्यासह विश्वबोली बनावी…. आणि विश्वाच्या अंगणात भाषांनी एकत्र फेर धरावा, भेदभिंतींच्या पलीकडे जाऊन एकमेकींचे ऋण फेडावे. इंदौरमधली मराठी वेगळी आहे कारण भाषेला मातीचा वास आणि वाऱ्याचा साज येणे स्वाभाविकच नाही का? कोणत्याही प्रदेशाने आमची मराठी हीच ‘प्रमाणभाषा’ असं का म्हणायचं?…. विविध प्रदेशातल्या लोकजीवनातले शब्द भाषेच्या प्रमुख ओघामध्ये का सामावले जाऊ नयेत? इंग्रजी भाषेच्या प्रदेशात अशी हालचाल दिसू लागली आहे. मराठीसारख्या भाषेने स्वतःच्या ‘जहागिरी’तून बाहेर पडून विविध भूप्रदेशांमधल्या बंधुभगिनीसोबतचे नाते दृढ करायला हवं. मध्यप्रदेशामध्ये मराठी जपणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांची एक परंपराच आहे. ह्या अभिनव वाचक स्पर्धेच्या आयोजनात मध्यप्रदेश मराठी अकादमीला भोपाळची मराठी साहित्य अकादमी मदत करते. इंदौरच्या माझ्या कार्यक्रमाला सानंद न्यास, मुक्तसंवाद अशा सांस्कृतिक संस्थांचे प्रतिनिधीसुद्धा अगत्याने उपस्थित होते.

हा उपक्रम नेमका कसा आयोजित केला जातो ते आता सांगतो. इंदौर, देवास, उज्जैन, धार, भोपाळ, बऱ्हाणपूर, छिंदवाडा आणि अहमदाबाद अशी केंद्रे आहेत. यंदा इंग्लंड आणि अमेरिकेहूनही, तिथे आता स्थायिक झालेल्या मध्यप्रदेशी मंडळींनी भाग घेतला त्यात. तर ह्या सर्व केंद्रांमध्ये भाग घेणाऱ्यांच्या संख्येप्रमाणे पुस्तकाच्या प्रती घरोघर पोहोचवल्या जातात. स्पर्धेचे प्रवेश शुल्क आहे रुपये ५० फक्त त्यामध्येच ह्या पुस्तकाची प्रतही घरपोच मिळते. एका कुटुंबातील एकापेक्षा जास्त सदस्य एका प्रतीवर भाग घेऊ शकतात. अशाप्रकारे ह्या वर्षी ९००च्या जवळपास एवढी संख्या सर्व केंद्रांमधून झाली. हिमांशू ढवळीकर हा चतुर माणूस आहे. त्याने ‘हे ही दिवस जातील’ पुस्तकावर शंभर गुणांची एक प्रश्नपत्रिका तयार केली. सगळे प्रश्न ‘Multiple Choice!’ एक तासात सोडवायचे. प्रश्नपत्रिका तयार करणे हीच एक परीक्षा. पण हिमांशुने ज्या कल्पकतेने प्रश्न काढले त्याला तोड नाही. पुस्तकातील तपशील, त्यातला भावार्थ, व्यक्तिरेखा, घटना असा वेध घेणारे प्रश्न!

सर्व केंद्रांमध्ये नोव्हेंबर महिन्यामध्ये रीतसर परीक्षा घेण्यात आली. गुणांकन करण्यात आले. पहिल्या क्रमांकावर होते चारजण (९५ गुण ), दुसऱ्या क्रमांकावर दोन (९३ गुण ) तिसऱ्यावर तर पाच (९१ गुण ). ह्या साऱ्यांना बक्षिसे असतात ती मूळ पुस्तकाच्या लेखकाच्या हस्ते. जिथे हे शक्य नसते तिथे प्रतिथयश साहित्यिकाला बोलावतात. शिवाय प्रत्येक केंद्रामधल्या विजेत्यांना पुरस्कार असतो. या वर्षी सर्वात लहान स्पर्धक होती आठ वर्षांची निष्ठा. आठ ते पंचवीस वयोगटातील साऱ्या मुलांना अजून एक पुस्तक भेट दिले जाते. रोख बक्षिसाची रक्कम उल्लेखनीय असते. आणि विजेत्यांमध्ये ती विभागली जात नाही. म्हणजे तृतीय क्रमांकावर पाच स्पर्धक असले तर हजार रुपयांची पाच बक्षिसे !

तर ज्यांनी माझे पुस्तक माझ्यापेक्षाही बारकाईने वाचले होते अशा आठ ते साठ वयोगटातील शेकडो मंडळींबरोबर थेट गप्पा मारायची संधी मला मिळाली …  हा तो सुयोग.

वाचनाची सवय लागावी, मराठीची गोडी टिकावी आणि रुजावी ह्यासाठी सलगपणे काम करणाऱ्या अनेक कार्यकर्त्यांच्या प्रेमाश्रमाचे फळ असा हा कार्यक्रम होता. माझे हे छोटेखानी पुस्तक म्हणजे लहान मुलांच्या रुग्णालयाच्या पटावर घडणाऱ्या घटना आणि त्यातल्या व्यक्ती ह्यांची चित्रपटाच्या शैलीत सांगितलेली गोष्ट आहे. अगदी पाच -सहा वर्षांची छोटी मुलेसुद्धा हे पुस्तक रस घेऊन ऐकतात.

माणुसकीचा संस्कार देणारी ही एकविसाव्या शतकातली गोष्ट आहे. गेल्या शतकातल्या ‘श्यामची आई’ ह्या पुस्तकाला अर्पण केलेली. त्यामधली एक मुख्य व्यक्तिरेखा (इंदौरच्या मराठीमध्ये ‘प्रधान व्यक्तिरेखा’)आहे मोहन नावाच्या कुमारवयीन मुलाची. माझ्या हातून बक्षीस घेताना एक विजेता म्हणाला, “पुस्तक छानच आहे … पण मोहनमध्ये खलनायकाची छटा जरासुद्धा कशी नाही ? … “

माझ्या मनोगतामध्ये मी ह्या प्रश्नावरच बोललों. एकतर मोहन हा मुलगा मला जसा सापडला, दिसला तसा मी लिहिला. ह्या कादंबरीतील सगळी पात्रे माझ्यासमोर एन्ट्री घेत आली. मी त्यांना अजिबात ‘ घडवलं ‘ नाही. दुसरे असे की ह्या गोष्टीमध्ये वाईट वागणारे लोक आहेत, तिरसटपणा आहे, तटस्थपणा आहे, ‘माझ्याच वाट्याला का हा भोग?’ असे प्रश्न आहेत …  पण ही गोष्ट आहे  सदभावनेच्या उत्सवाची. तीही अगदी सामान्य माणसांच्या सदभावाची. दैव आणि नियती नावाच्या गोष्टींचा सामना करणारी, जगताना मरणारी आणि मरताना जगणारी माणसे … खास करून छोटी मुले … त्याचे परिपक्व होणे, कोलमडणे, सावरणे, धीर देणे ह्या सगळ्याची ही सरळ गोष्ट आहे… बालपणातला बनेलपणा नाही तर तरल निरागसपणा सेलिब्रेट करणारी! दोष, अवगुण, हिणकसपणा हा आपल्या सगळ्यांच्यामध्ये आहेच. पण उजाळा देण्याची गरज आहे ती चांगुलपणाला ….

आता ही मांडणी अनेकांना चक्क भाबडेपणाची वाटेल आणि आजच्या काळाला ती धरून नाही असेही वाटेल. म्हणून मी प्रस्तावनेमध्ये ह्यामागच्या शास्त्रीय भूमिकेलाही स्पर्श केला आहे. (ती समजून घेण्यात ज्यांना रस आहे त्यांनी U-Tube वरचे माझे ‘रहस्य माणुसकीचे’ हे सादरीकरण पहावे.)

मी ज्या हेतुने पुस्तक लिहिले तो हेतु विशेषकरून आठ ते वीस वयोगटाला भिडल्याचा अनुभव मला इंदौरच्या कार्यक्रमाने दिला. ‘एका बैठकीत पुस्तक वाचून काढलं’ म्हणणारे वाचक भेटले. ‘तुमची पात्रे,घटना डोळ्यासमोर येतात आणि रहातात ‘अशी प्रतिक्रिया आली. खरे तर ह्या गोष्टींमध्ये चित्रथरारकता नाही, हिरोगिरी नाही… कदाचित साधेपणा हेच तिचे वैशिष्ट्य असेल. मी ती खास अश्या कोणत्या वयोगटासाठी लिहिली नाही. पण सर्व वयोगटातील मंडळी कादंबरीच्या गोष्टीत रमली होती. अनेकांच्या घरात ह्या पुस्तकाच्या ‘वाचना’चे कार्यक्रम झाले.

पारितोषिक वितरणाचा समारंभ संपल्यावर सारे वाचक मला भरभरून भेटत होते. अनेकांच्या हातात पुस्तकाच्या प्रती होत्या. बहुतेकवेळा वाचक कोऱ्या प्रतींवर स्वाक्षऱ्या घेतात. छानपैकी वापरलेल्या, वाचलेल्या, हाताळलेल्या प्रतींवर प्रेमाने सही करताना मला आणि वाचकांनाही खूप मस्त वाटत होत…. जुळलेल्या नात्यावर शिक्कामोर्तब व्हावे तसे.

:’हे ही दिवस जातील’ लेखक : डॉ. आनंद नाडकर्णी (मनोविकास प्रकाशन) पृष्ठसंख्या : १३० मूल्य : १०० रुपये फक्त (आवृत्ती चौथी )

मानसिक आरोग्याच्या गलबतातील सहप्रवासी

दुपारी चारची वेळ…आय.पी.एच. (इन्स्टिटयूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ) संस्थेच्या केंद्राच्या तळमजल्यावर (जो खरा नववा मजला आहे) वरच्या मजल्या वरून अत्यंत खमंग वास पसरू लागतो…. वैयक्तीक समुपदेशन, मनोविकारतज्ञांकडे तपासणी, संस्थेच्या लायब्ररीला भेट, वीकएण्डच्या एखाद्या वर्कशॉपसाठीची नोंदणी अशा अनेक कारणांनी मंडळी नवव्या आणि दहाव्या मजल्यावर असतात… हा वास कधी रव्याच्या तर कधी बेसनाच्या लाडवाचा तर कधी चिवड्याचा….  काही वेळा एक वेलचीयुक्त वास असतो ‘कॅलप्रो’ नावाच्या ‘ब्रेकफास्ट पॉरीज’ नावाच्या पीठाचा…. त्याचे उगमस्थान असते अकराव्या मजल्यावरची ‘त्रिदल’ कार्यशाळा. स्किझोफ्रेनिया ह्या गंभीर मानसिक आजाराबरोबर सततचा सामना करणारे रुग्ण ( ज्यांना आम्ही म्हणतो शुभार्थी … जसा विद्यार्थी तसा शुभार्थी) आणि त्यांचे कुटुंबीय (त्यांचे नाव शुभंकर) अशी सगळी मंडळी वर उल्लेख केलेले आणि त्याचबरोबर जवळजवळ पंचवीस ‘प्रॉडक्ट्स’ चे उत्पादन करत असतात … त्या हॉलमध्ये आलात तर अगदी गचडीगचडीने बसलेले / उभे असलेले सगळेजण गटागटाने वेगवेगळ्या कामात गुंतलेले असतात…. अन्नाबरोबर काम करणाऱ्यांना टोप्या, ग्लोव्ह्ज, एप्रन असतात….  शिवणकामाच्या यांत्रांवर बटवे बनत असतात…. दिवाळीसाठी ‘तरंगत्या  रांगोळ्या’ आकार घेत असतात.

आश्चर्य  वाटेल पण ह्या साऱ्या मंडळींची वार्षिक उलाढाल बारा-चौदा लाखांवर गेली आहे. तर नवव्या दहाव्या मजल्यावरची मंडळी वासाने आकृष्ट होऊन  येतात …. भरपूर खरेदी करून जातात…  अर्थात या भेटीचे रूपांतर सवयीमध्ये व्हावे यासाठी नवव्या मजल्यावर ‘त्रिदल’ चा कायमस्वरूपी स्टॉल असतोच.

साधारणपणे पंचवीस-तीस शुभार्थी आणि पंधरा शुभंकर असे हे आमचे एक कुटुंबच आहे. शुभंकरांमध्ये काही असे आहेत ज्यांचा स्वतःचा मुलगा, नवरा, मुलगी, बायको शुभार्थी आहेत. वैशिष्ट्य असे की अनेक शुभंकरांच्या स्वतःच्या घरात पेशंट नाही. पण त्यांच्यासाठी त्रिदलमधले शुभार्थी हीच त्यांची मुले… हे आमचे स्वयंसेवक शुभंकर.

भाज्या कापायच्या, चिरायच्या. प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांमद्ये भरून विकायच्या ह्या एका कामापासून हा प्रवास बारा वर्षांपूर्वी सुरु झाला.

सविता आपटे ह्या माझ्या सहकारी सायकॉलॉजिस्टने तिच्या पी.एच.डी.च्या प्रबंधासाठी  विषय निवडला होता, ह्या शुभंकारांच्या मानसिकतेच्या अभ्यासाचा. रुग्णाबरोबर येणारे कुटुंबीय हे आम्हा सायकिअॅट्रिस्ट मंडळींसाठी जणू पेशंटचे एक्सटेन्शन असतात….”गोळ्या घेतोय ना व्यवस्थित ? भास कमी झालेत? ….संशयाचे विचार? … भूक? … झोप?…” आम्ही नातेवाईकांकडून  माहिती घेतो. त्यांना पेशंटवर ‘व्यवस्थित लक्ष’ ठेवायला सांगतो…. आणि…पुढच्या पेशंटकडे वळतो.

सविताच्या संशोधनाला सुरुवात झाली. रुग्णांबरोबर येणाऱ्या नातेवाईकांचे पद्धतशीर प्रशिक्षण सुरु झाले आणि मला शुभंकरांमधला फरक जाणवायला लागला. शुभार्थीच्या सद्यस्थितीची यथातथ्य माहिती प्रश्न न विचारता मिळू लागली. शुभंकरांची  रुग्णावरची माया, निरीक्षणशक्ती ह्यात प्रशिक्षणाची भर पडली आणि ते उपचाराच्या प्रवासातले सहकारी झाले. स्वतःच्या भावना व्यवस्थितपणे सांभाळू लागले.

त्यांच्या भावनिक नियमनाला मदत मिळावी म्हणून आम्ही शुभंकरांचा स्वमदतगट सुरु केला ‘सुह्रद’. गेली दहा वर्षे नियमितपणे शुभंकरांसाठीचे दोन  दिवसांचे वर्ग सुरु झाले. जे शुभार्थी नोकरी करू शकत  नाहीत त्यांच्यासाठी म्हणून ‘त्रिदल’ ची सहकारी पायावरची ही कार्यशाळा सुरु झाली.

एका पी.एच.डी. संशोधनामुळे सुसंगत अशी मालिका सुरु झाली, उपक्रमांची आणि उपचारांची !

हळूहळू ‘त्रिदल‘ची ही अकराव्या मजल्यावरची जागा आम्हाला कमी पडू लागली. त्रिदलमध्ये येऊ इच्छिणाऱ्या शुभार्थींची अक्षरशः प्रतिक्षायादी करावी लागली. दरम्यानच्या काळामध्ये ठाण्याच्या शासकीय मनोरुग्णालयाच्या अखत्यारीतील पण मुख्य रुग्णालयापासून अलग असा एक परिसर आमच्या नजरेसमोर आला. शुभार्थीच्या पुनर्वसनासाठी सहा वर्षांपूर्वी हा परिसर तयार करण्यात आला. उपक्रमातील सातत्याच्या अभावामुळे बंद पडला. सुमारे सव्वादोन वर्षे आमच्या संस्थेने महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाबरोबर सतत पाठपुरावा केला. लेखी योजना सादर केली. राज्याचे मुख्यमंत्री तसेच आरोग्यमंत्री ह्यांच्यापर्यंत स्वाक्षरीसाठी हा प्रकल्प सादर झाला. ह्या प्रयत्नांना यश येऊन त्रिदलचा ह्या नव्या इमारतीमध्ये नेण्याचे ठरले.

सहा वर्षाच्या अज्ञातवासामुळे ह्या परिसरातील इमारतींचे वासे वाळवीने पोखरलेले होते. मोक्याच्या क्षणी आर्थिक मदत देणारे हितचिंतक आता ह्या प्रवासाला जोडले गेले. सगळी जुनी जळमटे टाकून हा परिसर आमच्या शुभंकर – शुभार्थींच्या  स्वागताला सुसज्ज झाला. आता त्रिदलचे काम ह्या नव्या वास्तूमध्ये विराजमान झाले आहे. आमच्या शुभार्थी आणि शुभंकरांचा उत्साह त्यामुळे वाढला आहे. प्रशस्त जागा, अंगणामध्ये फुलझाडे आणि सावली देणारी मोठी झाडे… रोजच्या प्रवासासाठी वीस आसनांची बससुद्धा ! यंदाच्या दिवाळीसाठीची विक्री लाख रुपयांवर गेली. नवी उत्पादने, जुन्या उत्पादनांमध्ये गुणवत्तावृद्धी असे प्रयोग सुरू झाले आहेत.

पुढच्या दोन वर्षांमध्ये पन्नास ते साठ शुभार्थींना नियमित काम आणि मानधन द्यायच्या प्रयत्नामध्ये आता त्रिदलची सारी टीम लागली आहे. शुभंकरांचे प्रशिक्षण, मेळावे, परिषदा आता ह्या परिसरात होणार आहेत.

मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रामध्ये काम करणाऱ्या व्यावसायिकांसाठी खास प्रशिक्षणवर्ग सुरू होणार आहेत.

सविता …. आता डॉ. सविता आपटे. ह्या साऱ्या प्रवासामध्ये तिचा वाटा उचलते आहे. तिच्याकडे अनेक शुभंकर मार्गदर्शनासाठी येतात. तिच्या संशोधन आणि प्रबंधातील तपशील ती दररोज सोपे-सरल करून शुभंकरांसमोर ठेवते…. मासिक सभांमध्ये गटचर्चा होते. हे सारे करत असताना तिने तिचे अनुभव पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध करावे अशी कल्पना आली. ह्याआधी सविताने कधी असे लिखाण केलेले नव्हते. मराठीमध्ये तर कधीच नाही.

तरीही तिने नेटाने हे काम  घेतले. ”तुझ्याकडे प्रत्यक्ष अनुभव आहे, उपयुक्त माहिती आहे … लिखाणाची शैली वगैरेंचा विचार करू नकोस.”  असा भक्कम सल्ला तिला वारंवार द्यावा लागायचा … ह्या सगळ्या अनुभवाबद्दल पुढच्या पुस्तकामध्ये तुम्ही वाचणार आहात.

ह्या पुस्तकाच्या निमित्ताने शुभंकरांच्या स्वमदत चळवळीचे पाऊल पुढे पडणार आहे ही गोष्ट मला महत्वाची वाटते. आपल्या देशामध्ये अजूनही कुटुंबातील शुभार्थींची काळजी घेतली जाते. आयुष्यभरासाठी घेतली जाते. ह्या प्रेमाला आणि ओलाव्याला प्रशिक्षणामधून येणाऱ्या समज-उमजेची जोड मिळाली तर त्याचा संपूर्ण कुटुंबाच्या आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होईल … एक प्रशिक्षित शुभंकर म्हणजे एक मनमिळाऊ, सहकार्य करणारा शुभार्थी ! ….. हे समीकरण माझ्या मनात पक्के झालेले आहे.

आम्ही मनआरोग्य व्यावसायिक, शुभार्थी, शुभंकर, आमचे स्वयंसेवक, देणगीदार, हितचिंतक असे सारेच जण मानसिक आरोग्याच्या ह्या जहाजात बसून विकासाच्या दिशेने प्रवास करायला निघालो आहोत. वेळोवेळी दिशादर्शनाची गरज तर पडणारच आहे … आम्हा सर्वांनाच …. त्यासाठीचे एक नवे साधन म्हणजेच हे पुस्तक, ‘ रोज नवी सुरवात ‘

डॉ. आनंद नाडकर्णी

MIND FE(A)ST चा खरा फंडा

गेल्या वर्षीचा म्हणजे २०१६ चा डिसेंबर महिना. दुसरा रविवार. रात्री नऊ-साडेनऊची वेळ. आय.पी.एच.च्या वेध व्यवसाय प्रबोधन परिषदेच्या रौप्यमहोत्सवी वर्षाची सांगता करणारा क्षण . . .  समोर हजारोंचा समुदाय . . . गेले तीन दिवस, एकूण पंधरा तास तन्मयतेने वेधचा अनुभव enjoy करणारा.

“पंचवीस वर्षांच्या या वाटचालीत वेधची संकल्पना, हा उपक्रम महाराष्ट्राच्या एकूण ११ शहरांमध्ये पोहोचला. ठाणे शहराच्या सांस्कृतिक पटलावर त्याचा ठसा उमटला . . . आय.पी.एच. मनआरोग्य संस्थेचा FLAGSHIP कार्यक्रम म्हणजे वेध . . . आय.पी.एच.म्हणजे वेध! वेध म्हणजे आय.पी.एच.. . . लोकमान्यतेच्या शिखरावर असतानाच आम्ही सर्व कार्यकर्त्यांनी एक निर्णय घेतला आहे”

बोलताबोलता मी थांबलो.

हजारो श्वास पळभर थबकले आहेत हा अनुभव मी घेतला त्या वेळी.

“यापुढे वेध आपल्या भेटीला येईल एक वर्ष आड करून . . . म्हणजे डिसेंबर २०१८ मध्ये . . . त्याचे सूत्र असेल ‘FLOP TO  TOP’ . . .” मी पुन्हा थांबलो. तशीच फोकसड शांतता.

“वेधचा आकृतिबंध तयार झाला तो गेल्या शतकात, विसाव्या शतकात . . . तो विकसित होतहोत नव्या शतकात आला . . . आता गरज आहे एकविसाव्या शतकाला साजेसे असे नवे मॉडेल, नवा इव्हेंट तयार करण्याची . . . पुढच्या वर्षी आम्ही घेऊन येणार मनआरोग्य क्षेत्रातली एक ताजीतवाणी नवीन Event . . . “

टाळ्या वाजल्या. पण त्यामध्ये साशंकता होती. आणि का नसावी? . . . दमदार आवाजात ही घोषणा करताना माझ्याकडे पुढच्या वर्षी आपण ‘काय’ करणार ह्याची कणभरही कल्पना नव्हती.

पण नवीन असे काहीतरी ‘का?’ करायला हवे ह्याची रूपरेखा होती. वेधच्या व्यासपीठाचे शक्तीस्थान आहे ‘थेट संवाद’. ह्या संवादाला पूरक असा दृकश्राव्य भाग असतोच . . . आजच्या ‘सोशल मिडिया’च्या जगात हा ठेका सोडायचा नाही. एकदा झालेला थेट-संवाद नंतर येऊदे इंटरनेटवर आणि पसरू दे जगात . . . पण तो जिवंतपणा, ती उत्स्फुर्तता आणि त्यामागची योजकता . . . हे सारे जपायचे.

बदलायचा फक्त कॅनव्हास . . . वेधचे व्यासपीठ विद्यार्थी-पालक ह्यांचे समोर अनुकरणीय व्यक्ती, त्यांचे जीवनपट आणि कर्तृत्व अशी मांडणी करतो . . . ‘जीवनप्रवास -व्यवसाय-कर्तृत्व-जीवनमूल्य’ असा हा कॅनव्हास आहे. आपण ‘विद्यार्थी-पालक’ ह्यांचे जागी संपूर्ण कुटुंब  डोळ्यासमोर आणले तर . . . तीन पिढ्यांनी  एकत्र येऊन घ्यायचा एकविसाव्या शतकातला अनुभव . . . त्याची theme घेऊया . . . कसे जगावे आनंदाने! . . . शारीरिक आरोग्याचे पैलू आपण वाचतो, अभ्यासतो, चर्चा करतो. मानसिक आरोग्याचे पैलू हाच ह्या इव्हेंटचा गाभा ठेवला तर . . . ‘द्विज पुरस्कार’ हा आमचा असा उपक्रम आहे जो विकाराकडून विकासाची वाट दाखवतो. वेधमधून आपण व्यवसाय आणि व्यक्तीत्व विकास ह्यांची सांगड घालतो . . . पण ‘मनाचा विकास’ म्हणजे नेमके काय? . . . त्याचे घटक कोणते हे सांगणारा उपक्रम का नको?

रौप्यमहोत्सवी वेध नंतर मी माझ्या विस्कळीत विचारांना एकत्र आणून पाऊण तासाचे एक पॉवर पॉइंट सादरीकरण तयार केले. आमची सारी टिम, वेधच्या इतर सेंटर्सचे समन्वयक, हितचिंतक ह्यांचेसोबत सहा-सात महिन्यांपूर्वी दोन-अडीज तासाची Brain storming बैठक झाली. ह्या उपक्रमासाठी आम्हा सात-आठ जणांचा Core group तयार झाला. आम्ही नियमित भेटू लागलो . . .

प्रथम निश्चित झालं ते शीर्षक . . . MIND FE(A)ST २०१७.  उत्सव समृद्ध मनांचा! . . .  ही टॅगलाइन. सचिन गावकरने लोगोची डिझाईन्स केली . . . त्यावर चर्चा . . . दरम्यान आम्ही कोणत्या व्यक्तींना बोलवायचे आणि त्याद्वारे मानसिक आरोग्याचा कोणता पैलु समोर आणायचा यावर चर्चा सुरु केली.

 

आमच्या संस्थेच्या जवळजवळ तीन दशकाच्या प्रवासात आम्ही सतत नवीननवीन अर्थ शोधले आमच्या विषयामधले. हेतू एकच . . . मनस्वास्थ्याचा संदेश सर्वदूर पोहोचवायचा . . . अनेक माध्यमांमधून . . . आय.पी.एच. ही प्रयोगशाळा आहे . . .  आमचे काही प्रयोग फसले देखील . . . आम्ही काळाच्या खूपच पुढे गेलो होतो काही प्रयोगांमध्ये . . .  कधीकधी आमच्या प्रयोगांच्या शीडामध्ये वारे भरायला चार चार वर्षे गेली . . .  एकाही यशस्वी प्रयोगाच्या प्रकाशात आम्ही सुखावलो नाही . . .  ऊर्जा घेऊन पुढे चालत राहिलो . . .  ह्याचे कारण असे की नव्या प्रयोगाची प्रक्रिया आम्ही जाम एन्जॉय करतो . . .  यशाचे कोंदण मिळेल न मिळेल, प्रयत्नांना मनःपूर्वकतेची झळाळी द्यायची.

मानसिक आरोग्याचे पैलू आणि ते प्रकाशात आणणाऱ्या व्यक्ती ह्या शोधामध्ये आम्ही ठरवले की शक्य तिथे ह्या माणसांचे ‘वातावरण’ उभे करायचे. म्हणून ह्या उपक्रमामध्ये, दृक्श्राव्य माध्यमांचा खूप वापर केला आहे. काही शॉर्टफिल्म्स आम्ही तयार केल्या आहेत. एका प्रमुख व्यक्तीबरोबर, काही सत्रांमध्ये संबंधितांचा सारा गट सामोरा येणार आहे. कधी कधी प्रहसन, कधी मैफल, कधी अनेकांबरोबर गप्पा तर कधी पॉवरपॉईंट-फिल्म्सबरोबरची  ​सफर अशी विविधता आहे.

येणाऱ्या पाहुण्या व्यक्ती-त्यांचे वयोगट – ह्यात विविधता आहेच. आसाम, छत्तीसगड अशी राज्ये, दिल्ली-वाराणसीसारखी शहरे ह्यातील पाहुणे आपल्या उत्सवात सहभागी होणार आहेत. प्रत्येकाबरोबर संपर्क, चर्चा, प्रवासनियोजन ह्यामध्ये आम्ही सवयीने बऱ्यापैकी कुशल झालो आहोत.

आखणी करताना असे लक्षात आले की आपण मानसिक आरोग्याच्या काही मूलभूत तत्वांना सादर करणार आहोत.

  • ‘सामान्य’ माणसाने स्वतःच्या विचार-भावना-वर्तनाची जबाबदारी उचलली तर ‘असामान्य’ काहीतरी घडते.
  • ‘स्वयंकेंद्रित’ आयुष्य निर्माण करते सुबत्तेची गुंगी. स्वतःच्या मर्यादित वर्तुळाच्या बाहेर पाहिल्याशिवाय विचार-भावनेच्या कक्षा व्यापक बनत नाहीत.
  • विचारांमधली लवचिकता महत्वाची.  समतोल शोधावा. असमतोल वाढवू नये.
  • सर्व तऱ्हेचे विचारप्रवाह स्वीकारावे, ऐकून घ्यावे.  ‘पूर्वग्रह’ आड आले की विवेकी विचार दूर जातात.
  • विविधता आणि विषमता ह्यात फरक आहे. निसर्गाने विविधता दिली माणसाने विषमता निर्माण केली.
  • स्त्री-पुरुष विषमता असो की उपासनाधर्मांमधली उच्चनीचता असो… समत्व गेले की मानसिक-कौटुंबिक-सामाजिक आरोग्य गेले.
  • व्यक्तीच्या विकासाला पोषक असे वातावरणही व्यक्तीलाच तयार करावे लागेल. ह्या वातावरणात एकमेकांचा विनाअट स्वीकार असेल तरच निर्माण होतील ‘विकासलहरी’.
  • सौंदर्य म्हणजे त्वचेइतकी उथळ कल्पना नाही. शरीर आहे आत्मशोधाचे साधन. स्वतःची शरीरप्रतिमा प्रत्येकाने आरोग्यपूर्ण करायला हवी.
  • आपला वेश, राहणी, जीवनशैली ह्यांचे थेट नाते आहे आपल्या विचार-भावनांच्या सुदृढतेबरोबर! कपड्यांसारखी गरजही माणसाच्या ‘वस्त्रजाणीवा’ विकसित करते.
  • दुसऱ्याच्या भावनांमध्ये स्वतःला ठेवणे आणि त्यातून त्या व्यक्तीच्या जीवनात अर्थपूर्ण सहभाग देणे म्हणजे Empathy अर्थात आस्था. स्वतःबरोबरच दुसऱ्याचे मन समृद्ध करण्याचा मार्ग.
  • आपल्या सर्वांच्यामध्ये दडला आहे एक ‘सुपरमॅन’. अवतार येईल आणि आपल्याला तारेल अशा समजामध्ये राहू नये. स्वतःच्या क्षमता वाढवण्याचा प्रयत्न आणि स्वतःच्या ‘माणूस’ पणाचे भान असेल तर हातून भरीव घडेल.
  • आयुष्याकडे खेळकरपणे पाहावे हि मनस्वास्थ्याची एक गुरुकिल्ली. हास्य नावाची एक माणसे जोडणारी भावना निसर्गाने आपल्याला दिली आहे. त्याचा पुरेपूर आणि विधायक वापर करूया.

Untitled-1

दहा सत्रांमधल्या साऱ्या खास पाहुण्यांबरोबरचा संवाद ऐकताना हे सारे मुद्दे डोक्यात कसे ठेवायचे?

म्हणूनच आम्ही सर्व प्रेक्षकांना देणार एक पुस्तिका. तिचे नाव ‘MIND FE(A)ST फंडाज’ अर्थात समृद्ध मनाचे WORKBOOK. ह्या पुस्तिकेमध्ये प्रत्येक संवादसत्राचे सार कवितेमध्ये आणि गद्य स्वरूपात लिहिले आहे. आणि सत्र अनुभवताना आणि रात्री घरी गेल्यावर प्रत्येकाने आपापल्या विचारलहरी नोंदवाय च्या आहेत. असे करणाऱ्यांसाठी कोणतीही स्पर्धा नाही, बक्षीसे नाहीत. आपण घेतलेला अनुभव काळाबरोबर विसरून जाऊ नये तर मनात जिरून घ्यावा ह्यासाठी हा प्रयोग.

दिनांक २६ जानेवारी २०१८ पर्यंत MIND FE(A)ST ची सारी सत्रे; यू-ट्यूबवर  AVAHAN-IPH ह्या चॅनेलवर आपल्याला पूर्ण:प्रत्ययाचा  आनंद देणार आहेतच. तेव्हा हे WORKBOOK सोबत असेल तर मनोविकासाच्या अभ्यासाला नव्याने चालना मिळेल.

आय.पी.एच्. प्रयोगशाळेचे ध्येयवाक्य आहे ‘सुदृढ मन सर्वांसाठी’ . . .   Mental Health For All. मनआरोग्यवृद्धीच्या ह्या नव्या सामूहिक प्रयोगामध्ये तुम्हा सर्वांचे मनःपूर्वक स्वागत आहे.

मग येतायना ह्या उत्सवी मेजवानीसाठी?

लक्षात ठेवा नऊ आणि दहा डिसेंबर.

मुक्काम श्रीस्थानक ठाणे!

पैसा किती मोठ्ठा? (लेखांक चौथा) : ‘मौल्यवान’ अनुभव कशाला म्हणायचं?

2

माझ्या ओळखीच्या एका कुटुंबाने काही वर्षापूर्वी ‘मराठी’ लग्नसोहोळा साजरा केला. नऊवारी साड्या, नथी इत्यादी परंपरागत दागीने ह्यावर जोरदार खर्च केलाच पण ‘हत्तीवरून साखर वाटणे’ ह्यासारख्या गोष्टी, एक नव्हे तर चार हत्ती झुलत ठेवून केल्या . . . पुरुषमंडळींचे वेश तर पेशवाई होतेच पण कट्यार-तलवारीपासून शस्त्रेही होती . . . आमच्यासारखे काही पाहुणे, बापुड्या एकविसाव्या शतकातले कपडे घालून हा सोहळा ‘अनुभवत’ होते . . . वधुवरांवर सोने-चांदीच्या फुलांचा वर्षाव झाला . . . अस्सल मराठमोळ्या पकवान्नाचे जेवण झाले . . . हा सारा थाटमाट जमवण्यासाठी काय बरं बजेट लागले असेल, ह्याबद्दल आमचे (गेल्या शतकातले) मध्यमवर्गीय हिशोब कधीचेच तोटके पडलेले. कार्य संपन्न झाल्यावर वरमाय म्हणाली, “ज्याज्या कुणी हे लग्न अनुभवलं . . . विसरणार नाही कधी आयुष्यात . . .”

“पण पैशाची केवढी उधळपट्टी” एक दबला सूर आला . . . “

“हे बघा . . . Exclusive आणि Rich अनुभव घ्यायचा तर तो पैसे मोजल्याशिवाय येतो का? . . . आणि अनुभवासाठी पैसा खर्च झाला तर तो कारणी लागला . . .  करायचा काय त्याला साठवून ठेवून” खाल्ल्या मेजवानीला जागून तो दबका सूर शांत झाला.

लग्न कसे साजरे करावे आणि त्यासाठी किती पैसे खर्च करावे ह्या ‘खाजगी’ प्रश्नात न जाता मला त्या वरमाईने केलेल्या विधानाकडे यायचे आहे . . . पैसे मोजल्याशिवाय खास, संपन्न, सौदर्यपूर्ण अनुभव येतच नाही ही विचारधारा अनेकांच्या मनात असते.

पैशाचे वैभव जिथे जिथे प्रकर्षाने दिसते ते अनुभव लक्षात रहातात हे खरं परंतु पैसे खर्च केल्यामुळेच तो अनुभव मौल्यवान झाला हा हेका आणि ठेका कितपत वास्तववादी?

माझ्या मोठ्या भावाचे लग्न झाले तो अनुभव अजून माझ्या स्मरणात ताजा आहे. आमच्या घरी लग्नाची तयारी आणि लगबग सुरु होतच होती तर बातमी आली की माझ्या भावी वहिनीच्या वडलांना हार्ट अटॅक आला आहे आणि ते अतिदक्षता विभागात आहेत. उत्साहाची जागा चिंतेने घेतली. दोन दिवस उलटले. त्यांची परिस्थिती स्थिर पण जोखमीची होती . . . भाऊ रहायचा अमेरिकेत. तो रजा घेऊन आलेला . . . समजा काही वाईट घटना घडली तर लागलीच विवाहसोहळा कसा करता येईल? . . .  दोन्ही बाजूच्या लोकांनी निर्णय घेतला की पुढच्या छत्तीस तासामध्ये छोट्याशा समारंभात लग्न करायचे. माझ्या वडिलांनी तयारीचा भार उचलला . . .  त्या वेळी बृह्दकुटुंबातील विविध पिढ्यांची मंडळी सहकार्याला तयार झाली. एका आत्याच्या ऎसपैस दिवाणखान्याचा आम्ही ‘लग्नाचा हॉल’ केला . . .  सर्व भावंडानीच सजावट केली . . . कुटुंबातल्या प्रत्येक चुलत-आते-मामे भावंडानी आणि त्यांच्या आईवडलांनी ह्या लग्नात  आपापला सहभाग दिला . . . “एकंदर परिस्थिती गंभीर असली तरी प्रत्यक्ष समारंभावर त्याचे सावट न पाडण्याचा आपण प्रयत्न करू . . . ” माझे वडील म्हणाले. आणि झालेही तसेच . . . संपूर्ण बृहतकुटुंबाने अत्यंत आनंदाने तो ‘घरगुती’ समारंभ संपन्न केला . . . . नुसता ‘पार पाडला’ असे नाही. त्यानंतरच्या काळात वहिनीच्या वडिलांची प्रकृती सुधारली हा बोनसच मिळाला.

हा लग्नसमारंभसुध्दा ‘मौल्यवान’ म्हणून माझ्या लक्षात राहिला आहे. खरे तर त्यात थाटमाट आणि खर्च तुलनेने शून्य होता . . . म्हणजेच अनुभवाचे मोल करावे कसे?

कल्पना करा . . . लडाखमधली हिमालयाच्या कुशीतली एक रात्र. आकाश असे ताऱ्यांच्या गुच्छांनी फुललेले . . . वाटतंय की हात उंच करावे आणि तारे खुडावे . . . जगाच्या गच्चीत पहुडलो आहोत आपण असा अनुभव . . . शांततेचा अनाहत स्वर . . .

हा अनुभव घेणाऱ्या दोन व्यक्ती . . . एक आहे पंचतारांकित टेन्ट हॉलीडे रिझॉर्टमध्ये  . . . दुसरा आहे एक बायकर . . . तो खेड्यामध्ये एका घरी उतरला आहे . . .  स्लिपींग बॅग उघडत आहे.

सुविधा आणि आरामाच्या दृष्टीने विचार केला तर पहिला अनुभव अधिक ‘रॉयल’ असेल . . . पण अनुभव ग्रहण करण्याची व्यक्तीची क्षमता अधिक महत्वाची की भोवतालची राजेशाही सोय? . . .

थोडा विचार केला तर जाणवेल की अनुभव ग्रहण करण्याची संवेदनशीलता आणि अनुभवाची संख्या, व्याप्ती, विविधता ह्यांचा परस्परसंबंध आहे . . . केल्याने देशाटन, पंडितमैत्री, सभेत संचार . . . ह्यामुळे मनुजांची ग्रहणशक्ती वाढावी . . . त्यातूनच ‘शहाणपण’ येते असे म्हणतात . . . अनुभवामध्ये असलेले शहाणपण शोधण्यासाठी ग्रहणशक्ती विकसित करावी लागते . . . कलांच्या संदर्भात आपण ह्या कौशल्याला ‘दर्दी रसिकता’ म्हणतो. ह्या मानसिक प्रक्रियेचा आणि आपण किती पैसे खर्च केले (हा अनुभव घेण्यास) ह्याचे नाते बेताचेच आहे.

परंतु ‘मार्केट’ वाली संस्कृती आपल्याला सांगते की जितका महागडा अनुभव तितका तो जास्त ग्रेट . . . नव्या हाऊसिंग स्कीमच्या जाहिराती बघा . . . ते अनुभव विकतात . . . चारचाकीचे नवे मॉडेल्ही ‘अनुभव’ देते . . . सूटिंग-शर्टींगही complete man झाल्याचा ‘अनुभव’ देते. हॉस्पीटल्सही (जाहिरातीमध्ये) आरामदायक उपचारांचा ‘अनुभव’ देतात.

पूर्वी ‘मालकी’ ह्या भावनेला प्राधान्य होते. अलीकडे तो मागे पडत चालले आहे. चलती होत आहे ‘अनुभव’ विकण्याची . . . शहरातल्या उपहारगृहांमधली अंतर्गत रचना म्हणजे ‘Ambience’ पहा . . . पैसे फक्त खाण्याचे नसतात तर अनुभवण्याचे असतात. उपयुक्तता मागे पडली तरी चालेल पण ‘Divine Shopping experience of this decade’ अनुभवायला हवा.

‘जितके पैसे जास्त तितका अनुभव श्रेष्ठ’ ही विचारधारा रुजू लागली की, ‘अरे, इतके स्वस्त कसं मिळतंय . . .  दर्जा तर बरा आहे ना . . . ‘ असा संशय येऊ लागतो . . .

होताहोता आपण साऱ्यांनी अनुभव कसा आणि कोणत्या पध्दतीने घ्यायचा हे सुध्दा अनुभव विकणारे अनुभवी विक्रेतेच सांगायला लागतात . . . ह्यापलीकडे दुसरा अनुभव असणारच नाही असा दावा करत हळूच किंमतीची चिठी वाढवून ठेवतात.

काही विक्रेते ‘वेगळा अनुभव’ म्हणून विकतात. काही जण आपल्याला आनंददायक अनुभवाची आसक्ती निर्माण करून पुनपुन्हा यायला लावतात . . . दोन्हीकडे पैसे मोजणारे आपण . . . अनुभवाला सामोरे जाऊन त्यातील पदर, छटा शोधण्याचे आपले स्वातंत्र्य तर आपण संकुचित करत नाही आहोत?

सिंधुदुर्गमधल्या एका परंपरागत खानावळीत बसून मासळीचे ताट समोर आले आहे आणि पंचतारांकित ‘कोकण कॅफे’ मध्ये आपण मत्स्यास्वाद घेत आहोत . . . मी ‘अनुभव’ म्हणून दोन्ही enjoy करेन पण . . . दोन्ही अनुभवांची प्रतवारी करणार नाही. उच्चनीचता जोखणार नाही . . . मुख्य म्हणजे असे करताना पैसे हा निकष लावणार नाही. . .

‘कसली ती खेडवळ, भिकारडी खानावळ’ असे म्हणणे आणि ‘फक्त पैशाचा चुराडा हो . . . मासे काय शेवटी सगळीकडे तसेच’ असे विधान . . . दोन्ही Judgemental statements.

अनुभवांवर लेबले न लावता ते अनुभवावे . . .  किंमतीचे लेबल हे त्यातले एक.

शहाणपणाच्या व्याख्या काळाप्रमाणे बदलतात. प्राचीन काळी ज्या लोकांचे धर्मग्रंथ पाठ असायचे ते ज्ञानी होते. पुढे ज्यांच्याकडे माहितीचे भांडार जास्त तो शहाणा म्हटला जाऊ लागला. आताच्या काळात ‘अनुभवाची समृध्दी’ हे शहाणपणाचे सूत्र मानले जाऊ लागले . . . ह्या सूत्राभोवती पैशाची बंधने घट्ट करत हाच एक ‘प्रॉडक्ट आहे आणि आमच्यासारखा विक्रेता तुम्हाला मिळणारच नाही असा दावा लोक करू लागले आहेत.

आपलेच पैसे मोजून अनुभव विकत घेताना . . . तो बोथट तर होत नाही ना हा विचार आपण करायचा.

अनुभवाचे सौंदर्य नेमके कशात आहे आणि तो ग्रहण करणारी संवेदनशीलता कशी वाढवायची ह्यावर आपण स्वतःचे प्रशिक्षण करणार असू तर पैशाचा वापरही विवेकाने होईल. . . . आणि मुख्य म्हणजे ‘मखर आणि मुर्ती’ ह्यात गल्लत होणार नाही.

 

बहुरंगी बहर – हरहुन्नरी मुलांचा शोध-प्रकल्प !

अनेक विषयांत रुची असणाऱ्या, बहुअंगाने बहरत असलेल्या हरहुन्नरी मुलांचा शोध-प्रकल्प यंदाही सुरू झालाय. डॉ. आनंद नाडकर्णी यांची IPH आणि वयम् मासिक यांचा हा संयुक्त प्रकल्प आहे. ही निव्वळ स्पर्धा नाही, तर हा एक अनुभव आहे. मुलांना स्वतःच्या मनात डोकावण्याची, स्वतःचे विचार मांडण्याची ही अपूर्व संधी आहे. कोणत्याही माध्यमाच्या शाळेतील ७वी ते ९वीची मुले यांत सहभागी होऊ शकतात. यशस्वी मुलांना अनेक मान्यवरांना भेटण्याची संधी मिळते, त्यांच्यासाठी व्यक्तिमत्त्व विकास शिबिर आयोजित केले जाते. गेल्यावर्षीच्या जबरदस्त यशानंतर यंदाही या स्पर्धेला भरघोस प्रतिसाद मिळेल, अशी अपेक्षा आहे. 

अधिक माहितीसाठी खालील जोडणी (Attachment) वाचा.

शरपंजरी

काल आबांना भेटून आलो. आबा म्हणजे डॉ. विजय आजगावकर. मुंबईमध्ये गेली अनेक दशके कार्यरत असे रसिक वाचक. मी एम.बी.बी.एस.ला होतो तेव्हापासूनचा त्यांचा आणि माझा स्नेहबंध. अक्षर या वार्षिकाच्या २०१४ च्या दिवाळी अंकामध्ये मी त्यांचे शब्दचित्र रेखाटले होते. माझ्यासारख्या अनेक विद्यार्थ्यांवर पुत्रवत प्रेम करणारे आबा… माझ्या वडीलांच्या जागी मी ज्यांना पहात आलो असे माझे आबा… तीन महिन्यापूर्वीच आमची भेट झाली तेव्हा ते उत्साहीत होते. ज्या बालमधुमेही मुलांसोबत पस्तीस वर्षांपूर्वी आम्ही आधारगट सुरु केला त्या पहिल्या बॅचेसमधील जवळजवळ वीस मुलेमुली ह्या रियुनियनला आली होती. त्यांच्या सहचर, मुलांना घेऊन. आम्ही खूप गप्पा केल्या. फोटो काढले.प्रसन्न आबांना पाहून आम्ही सर्व सुखावलो.

पण त्यावेळीसुद्धा पोटातला कॅन्सर आपले प्रताप दाखवायला लागला होता. तरीही आबा आठवड्यातून तीन सकाळी क्लिनीकला जाऊन चार तास करून यायचे. काही काळापूर्वी वाहिनी गेल्यापासून आबा दुःखी होते. पण त्या दुःखाचा बाऊ न करता त्यांचे वाचन, लिखाण आणि प्रवासही सुरु होता.

म्हणूनच दहा-बारा दिवसांपूर्वी त्यांचा फोन आला तेव्हा त्यातला स्वर मला कापला आणि दुःखी वाटला. “लवकरात लवकर मला भेटायाला येऊन जा…माझी संपत्ती वाटायची आहे… सगळ्या वारसांमध्ये” संपत्ती म्हणजे पुस्तके. आबांचा वारस होणे अहोभागह्याचे. व्रतस्थ वैद्यकजीवन जगलेला ऋषीच हा. मधल्या सहा दिवसांमध्ये त्यांची केमोथेरपी सुरु झाली. दोन दिवसांचे हॉस्पीटलायझेशन झाले.

कालच्या रविवारी मी, माझी पत्नी सविता आणि मुलगा कबीर असे तिघे त्यांना भेटायला गेलो. आबा खोलीत आले तेव्हाच थकलेले दिसले. हातात एक डायरी. अंगात खादीची बंडी. अगदी माझे वडील घालायचे तशी. मी त्यांच्या शेजारी बसलो. अगदी चिकटूनच म्हणा ना आणि का कोण जाणे… मी माझ्या आयुष्यातला पहिला सेल्फी आबांसोबत काढला.

आबांच्या डायरीमध्ये पुस्तकांची यादी होती. काही पुस्तकांसमोर ‘वारसांची’ नावे लिहिली होती. मी माझी पसंती संगत गेलो आणि तितक्या वेळा आता माझे नाव त्या यादीमध्ये लिहित होते. “आता मी तुझी पुस्तके छान पॅक करुन ठेवतो. तुला कळवतो. मग तू पाठव कुणाला तरी आणायला.” ते म्हणाले क्षणभराच्या शांततेनंतर म्हणाले, “माझी पुस्तके माझ्यानंतर रस्त्यावर यायला नकोत रे मला… त्यांना योग्य घरे मिळू देत.”

पुस्तकांच्या यादीसोबतच त्यांनी कपड्यांची यादी केली होती. त्यांना मी अंशू गुप्ताच्या ‘गूंज’चे नाव सुचवले. आबा तसे व्यवस्थित टेक्नोसॅव्ही असल्याने एव्हाना त्यांची साईट शोधून संवाद सुरूही झाला असेल. अशाप्रकारे एका डायरीचे काम संपल्यावर त्यांनी दुसरी डायरी काढली. त्यात त्यांनी लिहिलेल्या कविता होत्या. काही कविता त्यांनी मेलवर शेअर केल्या होत्या. ” मी वाचतो ना आबा ….”, मी म्हणालो. “नाही … ऐक…. कवीच्या तोंडून परत ऐकायला नाही मिळणार तुला…”, ते म्हणाले. मी चमकलो. हा आबांचा मिश्कीलपणा म्हणायचा कि भविष्याची चाहूल ? कि दोन्ही ?
ते अगदी हलक्या स्वरांमध्ये मला कविता वाचून दाखवत होते. पानाच्या कोपऱ्यामध्ये तारीख आणि वेळ लिहिलेली असायची बहुधा मध्यरात्रीची किंवा पहाटेची. फेब्रुवारीच्या मध्यापर्यंतच्याच कविता होत्या… विविध भावस्थिती रेखाटणाऱ्या. अफाट ज्ञानसागरातील शिंपले वेचायला आता वेळ उरला नाही अशी रुखरुख त्यात होती. राहिलेले क्षण मनस्वीपणे जगण्याची उर्मी व्यक्त होत होती. मी सामान्य आयुष्य जगलो कारण अनेकांच्या सुखदुःखाचा मी केवळ साक्षीदार होतो, ते दुःख मिटवू शकलो नाही ह्याची खंत होती. कधी मृत्यूला मित्र म्हणूनची हाक होती तर कधी अर्थपूर्ण क्षण जगण्याची आंस होती.

“आता मी वाचतो आबा पुढच्या कविता”, असे म्हणत मी ती वही माझ्या हातात घेतली. कारण आबांच्या आवाजातल्या कविता ऐकताना मी जास्तच हळवा व्हायला लागलो होतो. मी माझ्या दांच्या कुशीत बसल्यासारख्या आबांना चिकटून होतो. तिथेच बसून चहा घेतला. कबीरच्या जन्मापासून तो आबांचा लाडका. ‘कबीरराजे’ हे त्यांचे खास नाव. “हे औषध आणत जा रे भेटायला वारंवार”, ते कबीरकडे बोट दाखवत मला म्हणाले. ” आबा तुम्हाला भेटायला तो नेहमी तयार असतो”, सविता म्हणाली. “आबा जून महिन्यातल्या माझ्या संत कबीरावरच्या कार्यक्रमाला तुम्ही नक्की येणार… पहा.”, मी आशेचे वातावरण निर्माण करण्यासाठी म्हणालो. आबा फक्त हसले. मग मला मेडीकलच्या भाषेमध्ये त्यांनी स्वतःच्या पोटातला कॅन्सर समजाऊन सांगितला. त्यावर आता खूप Aggressive उपचार करायला त्यांचा ठाम नकार का आहे ते सांगितले. आणि आश्चर्यकारकपणे त्यांनी मला खूप पूर्वी माझ्या बोलण्यात-लिहिण्यात आलेला एक संदर्भ दिला. त्यांच्यापुढे असलेला आणि त्यांनी नाकारलेला पर्याय आहे ‘कोलेस्टॅामीचा’. म्हणजे मल (आणि आबांच्या संदर्भात मूत्रदेखील) पोटावरच्या पिशवीत साठवायचे.आजाराकडे पाहण्याचा रुग्णाचा दृष्टिकोन सकारात्मक असला तर या ऑपरेशनकडेसुद्धा तो ‘सोय’ म्हणून कसा पहातो त्याची उदाहरणे मी द्यायचो. उदाहरणार्थ ‘प्रवासात घाईची लागण्यापासूनच मुक्तता’ किंवा ‘चित्रपट, नाटक, मॅच बघताना अजिबात न उठण्याची चैन’ …. आबांच्या हे सारे लक्षात होते. ते मला म्हणाले …. “पैलतीर दिसायला लागलाय तर त्याला टाळायचे कशाला आता.”

“आबा…तुम्ही दमलात बोलून. चला आराम करा”, मी म्हणालो. “काही खायची इच्छा नाही रे. बळेच खातो. शिक्षा असल्यासारखा. पाणी पितो. प्रोटीनशेक घेतो.” आबा म्हणाले. संथपणे त्यांच्या खोलीकडे गेले. शरपंजरी भीष्मांनाही हा पैलतीर असाच दिसला असेल का ? शर म्हणजे बाण कि शर म्हणजे गवताची एक जात यावर महाभारताच्या अर्थामध्ये विवाद आहे. पण भीष्मांच्या त्या टप्प्यावर बाण काय आणि गवत काय … सुखदुःखाची सीमारेषा ओलांडल्यावर फक्त एकचित्र होऊन वाट पहायची.

महाभारतात भीष्मांच्या अर्जुन, कृष्णभेटीचे संदर्भ आहेत. ते मला आबांचे घर सोडताना आठवत होते. ह्या घरी पहिल्यांदा आलो तेव्हा वैद्यकीय विद्यार्थी होतो. त्यानंतर माझ्या जगण्यातला प्रत्येक सुखदुःखाच्या क्षणी इथे आलो. ह्या घरातल्या प्रत्येक कडुगोड क्षणीही इथे आलो.

आबा राहतात दुसऱ्या मजल्यावर. खालच्या दोन मजल्यांवर बँकेची शाखा आहे. तिथे जोरदार नूतनीकरण सुरु होते. काही दिवसात ती बँक कात टाकण्याच्या तयारीत आहे….
आणि आबा सुद्धा….मनातला हुंदका किती काळ विरलाच नाही.

ता.क. हा मजकूर लिहिला त्यानंतर मधल्या काळामध्ये आबांचा वाढदिवस झाला. केमोथेरपीचे अजून एक सायकल झाले. त्यांच्या वाढदिवसाला मी फोन केला तेव्हा आवाज फ्रेश वाटला. भूक वाढली आहे. असे म्हणाले. माझा अस्वस्थपणा तात्पुरता तरी कमी झाला आहे.

आजगावकर सर : माझे ‘गोड’ गुरु

त्या काळामध्ये एमबीबीएस डिग्रीसाठीच्या अभ्यासक्रमात दीड वर्षाच्या काळाला ‘वर्ष’ म्हणायचे. म्हणजे प्रथम ‘वर्षा’चा विद्यार्थी ‘दिड वर्षा’नंतर व्दितीय एमबीबीएसला जायचा. हा महत्वाचा टप्पाबदल. कारण तोवरचे शिक्षण तसे पुस्तकाधिष्ठीत असायचे. अॅनेटाॅमीच्या डिसेक्शनचा तेवढा काय तो प्रत्यक्ष अनुभव … व्दितीय एमबीबीएसला गेला विद्यार्थी कि सकाळी एप्रन घालून, स्टेथॅस्कोपचा दागीना मिरवत ‘वाॅर्ड-टर्मस्’ सुरु व्हायच्या. रुग्णाबरोबरच्या अनुभवाधिष्ठीत शिक्षणाला सुरवात. माझ्या आयुष्यात हा टप्पा आला गेल्या शतकातल्या सत्तरीच्या दशकामध्ये …. त्या काळी बहुतेक वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये ‘ऑनररी सिस्टीम’ असायची. शहरातले प्रथितयश डॉक्टर्स सकाळचे चार-पाच तास सर्वसाधारण रुग्ण आणि वैद्यकीय विद्यार्थी यांचेसाठी द्यायचे… जवळजवळ विनामूल्य ! त्या काळातले अनेक ऑनररी आजच्या अनेक ‘फूल टाईम’ प्राध्यापकांपेक्षा जास्त प्रामाणिकपणे आणि समरसतेने काम करायचे. मुंबई महानगरपालिकेच्या केईएम आणि नायर रुग्णालयांमध्ये अशा डॉक्टरांची परंपरा होती. सायनचे वैद्यकीय महाविद्यालय तेव्हा तसे बाल्यावस्थेत होते.

आम्ही विद्यार्थ्यांसाठी, ‘इन्फेक्शस डिसीजेस’ ह्या गटातल्या आजारांच्या शिक्षणासाठी साधारणपणे महिना-दिड महिन्याची एक ‘टर्म’ असायची. सर्व संसर्गजन्य आजारांवरचे खास रुग्णालय होते ‘कस्तुरबा हॉस्पीटल’ ह्या नावाचे. आर्थर रोड जेलच्या बरोबर समोर ह्या रुग्णालयाची हद्द सांगणारी भिंत सुरु व्हायची. संसर्ग झालेला रुग्ण म्हणजे सुद्धा कैदीच ! इतरांपासून त्याला दूर ठेवायचा. बाहेरच्या उंच भिंतींमुळे बंदीस्त वाटणारे हॉस्पीटल आत गेल्यावर बऱ्यापैकी प्रशस्त होते. कौलारु इमारती होत्या. डिप्थेरिया, टिबी, यकृताचे आजार असे अनेक विभाग आणि त्यासाठीचे वॉर्ड होते. मुंबईतल्या तमाम वैद्यकीय कॉलेजांमधल्या विद्यार्थ्यांना ह्या टर्मसाठी इथे यायला लागायचं. प्रशासकीय दृष्टीने हे रुग्णालय नायर रुग्णालयाला  जोडलेले होते. आम्ही केईएमचे विद्यार्थी असलो तरी हि ‘टर्म’ कस्तुरबामध्येच करायला लागायची.

माझ्या आयुष्यातला हा काळ ‘नाटक’ नावाच्या गारुडाने भरून टाकलेला होता. आंतरमहाविद्यालयीन स्पर्धांमध्ये मी लिहिलेल्या एकांकिका गाजायला लागल्या होत्या. अर्थातच हॉस्टेलच्या दिनक्रमामध्ये ‘रात्रीचा दिवस’ करण्यासाठी अनेक विषय असायचे. सकाळी (तुलनेने) लवकर उठून, आवरून बस पकडायची आणि परळहून (आमच्या जीएस मेडिकलच्या परिसरातून ) सातरस्त्याकडे निघायचे हे कठीण काम होते. त्यामुळे ह्या टर्मच्या पहिल्या दिवशी दांडी मारणे क्रमप्राप्त होते. वॉर्डच्या नंतर दुपारी कॉलेजमध्ये लेक्चर्स आणि प्रॅक्टिकल्स असायची. त्या वेळी बॅचमध्ये मित्र सांगत आले , “अरे तुझे नाव घेऊन डॉ. आजगावकरसार विचारत होते … तू एबसेन्ट का म्हणून ! ” अरे बापरे ! … आपण ज्या सरांना कधी पाहिलेही नाही ते आपल्याला ओळखायला कसे लागले ? … डॉ. विजय आजगावकर हे कस्तुरबा रुग्णालयातले ‘ऑनररी’ प्राध्यापक. दुसऱ्या दिवशी सकाळी कस्तुरबाला जाणे आवश्यक होते. आमची बॅच वॉर्डच्या ‘राऊंड’ला निघाली. मला भीती वाटली होती त्या तुलनेत सरांचे व्यक्तिमत्व फारच सौम्य निघाले. मध्यम बांधा, गोरा रंग, मिश्कील डोळे ! .. साधे सुती कपडे, चष्मा !..  आणि दिलखुलास बोलणे !

सरांनी माझ्या एकांकिका पहिल्या होत्या. कुठेकुठे छापून आलेले लेख वाचले होते.  त्या काळामध्ये मी ‘साधना’ साप्ताहिकामध्ये, अगदी अनोखे बालपण असलेल्या मुलांची व्यक्तिचित्रे लिहायचो. सरांनी ती सुद्धा वाचली होती. सरांनी पहिल्या भेटीत माझे वारेमाप कौतुकच केले. ओरडले असते तर दांडी मारण्याची इच्छा प्रबळ झाली असती. ती आता मागे पडायला लागली.

मी नियमितपणे सरांचे शिकवणे ऐकायला लागलो आणि त्यांच्या प्रेमातच पडलो. राऊंडमध्ये पेशंटस्  आणि नातेवाईकांशी आपुलकीने बोलणारे सर, संभाषणाचा सांधा पटकन आम्हा विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवत आणि एखादा शास्त्रीय मुद्दा समजावून सांगत.पुन्हा त्या रुग्णांशी संवाद अशा सहजतेने साधत की ‘क्या बात है’ ! ‘बेड साईड क्लिनीक’ नावाचा शब्द ह्यापूर्वी फक्त ऐकला होता. आता तो अनुभवायला मिळत होता. संसर्गजन्य आजारांव्यतिरिक्त सरांचे काही खास आवडीचे विषय होते. त्यासाठी ते आमची लेक्चर्स घ्यायचे. ‘इसीजी’ कसा वाचायचा ह्यावर सरांनी एकदा तासभर शिकवले. आज एवढ्या वर्षांनंतर त्यांनी शिकवलेले मुद्दे लक्षात आहेत. फक्त तेवढेच आठवताहेत. आजही हातात  इसीजी पडला तर त्यावरच्या ‘वेव्हज्’ माझ्याशी सरांच्याच आवाजामध्ये बोलतात.

कस्तुरबाला जाता-येता एक तपशील माझ्या लक्षात आला. हॉस्पीटलच्या भिंतीलगतच्या फूटपाथवर एक पत्र्याची शेड होती. तिथे कामचलाऊ बाके होती. समोरच्या जेलमध्ये असलेल्या कैद्यांचे नातेवाईक भेटीची वाट पहात तिथे बसायचे. मी तिथे जाता-येता थांबायला लागलो. त्यांच्या कथा ऐकायला लागलो. ह्या विषयावर मी एक तपशीलवार लेख लिहिला. महाराष्ट्र टाईम्सच्या रविवार पुरवणीमध्ये तो छापून आला. माझा अशा प्रकारचा आणि छापून आलेला ह्या पहिलाच लेख. तोवर आमची टर्म संपलेली. काही महिन्यांनी आमच्या कॉलेजात मराठी वाङ्मय मंडळाचा कार्यक्रम होता. अस्मादिक ‘मवामं’चे सक्रिय कार्यकर्ते. सर अगत्याने कार्यक्रमाला आले होते. मला बाजूला घेऊन त्यांनी लेखाबद्दल शाबासकी दिली. ती शाबासकी ‘डोळे आणि कान उघडे ठेवण्याबद्दल’ होती.

खरे म्हणजे सर काही आमच्या मेडीकल कॉलेजला ‘अटॅच्ड’ नव्हते. पण ते सर्व कॉलेजांमधल्या सर्व विद्यार्थ्यांना ‘अटॅच्ड’ असायचे. मला त्यांनी स्वतःच्या कन्सल्टिंग रूमवर बोलवले. मी मध्येमध्ये जायला लागलो. होताहोता माझे एमबीबीएस संपले. इंटर्नशिप सुरु झाली. तोवर मला सायकीअॅट्रीमध्ये रस निर्माण झालेला. ह्या मार्गाने जायला मला उत्साह देण्यामध्ये सरांचा मोठा हात होता. (माझ्या शिक्षकांमध्ये डॉ. रवी बापटसर आणि डॉ. शरदिनी डहाणूकर मॅडम हे माझे दुसरे दोन खांब !) माझ्या वैद्यकीय शिक्षणामध्ये (आणि नंतरही) ह्या तिघांनी माझ्यावर जी मायेची पाखर घातली ती इतक्या वर्षांनंतरही जाणवते आणि विचार येतो …. ना माझी ह्यांची कौटुंबिक ओळख, ना मी कुणा बड्या डॉक्टरांचा मुलगा. बरं, असं निरपेक्ष प्रेम करणे ही ह्या सगळ्यांची अंगभूत सवयच जणू ! ….

तर मनोविकारक्षेत्रामध्ये माझी उमेदवारी सुरु झाली. सरांनी एका संध्याकाळी मला त्यांच्या क्लिनीकवर बोलवले. मला मनोविकारशास्त्रामधला अनुभव तो काय असेल त्यावेळी, तीन-चार महिन्यांचा ! सरांच्या गाडीतून आम्ही एका कुटुंबाला भेटायला गेलो. त्या घरातल्या शाळकरी मुलीला बालमधुमेह झाला होता. सरांच्या लक्षात आले होते की फक्त इन्शुलीनची इंजक्शने, डाएटचे तक्ते आणि तपासण्यांचा ढीग ह्या गोष्टींमुळे ‘संपूर्ण’ उपचार होऊ शकत नव्हता. ‘सायन्स’ ची महत्ता रुजू झाली होती, गरज होती ‘आर्ट’ची भर घालण्याची ! मी त्या मुलीशी गप्पा मारल्या. परत भेटण्यासाठी सरांच्या क्लिनीकवरची वेळ आणि तारीख ठरवली.

कस्तुरबा हॉस्पीटलमध्ये आमच्या टर्मच्या शेवटच्या दिवशी सरांनी ह्याच विषयावर क्लिनीक घेतले होते. लक्षणांवर उपचार नव्हे तर माणसाच्या मनावर फुंकर. आजाराशी युद्ध नव्हे तर आजारपणासोबत दोस्ती. व्यक्तीचा आजार तरी कुटुंबावर मानसिक भार ! सरांनी सांगितलेली सूत्रे मला अनुभवायला मिळणार होती. माझ्या आयुष्यातल्या एका नव्या अनुभवापर्यंत आणले होते सरांनी मला ; अलगद बोटाला धरुन आणि अनामिक विश्वासाने. मी ह्या बालमधुमेही मुलांबरोबर, पालकांबरोबर बोलायला लागलो. मुलं-पालकांच्या गटचर्चा सुरु झाल्या. दर महिन्याला खास व्यक्तिंबरोबरच्या गाठीभेटी होऊ लागल्या. ही मुले आणि पालक ह्याची वार्षिक शिबीरे सुरु झाली.

सरांच्या नेतृत्वाखाली डॉ. अस्पी ईराणी, डॉ. दीपक दलाल, मी आणि नंतर डॉ. मनोज भाटवडेकर असे अनेक जण ह्या चळवळीला येऊन मिळाले. एखाद्या शारीरिक आजाराच्या भावनिक, कौटुंबिक, सामाजिक बाजू काय असतात हे मी प्रत्यक्षात शिकत होतो. आली अडचण कि तोडगा काढायला शिकत होतो. सर्वसमावेशक म्हणजे holistic treatment कशी असते ह्याचा तो वस्तुपाठ होता. एका अर्थाने, पुढे माझ्या हातून मानसिक आरोग्य क्षेत्रात जे काम घडले त्याचा तो आरंभबिंदूच होता.

आमच्या ‘ज्युवेनाईल डाएबेटीक फाऊंडेशन’ अर्थात जेडीएफच्या कुटुंबामध्ये आम्हा डॉक्टरांचे केव्हाच ‘काका’ बनून गेले. आणि सर आम्हा सर्वांचे ‘आबा’. अलीकडल्या काही वर्षांमध्ये ‘सर’पण सुटुनच गेले आहे संवादामधले ! मोबाइलमध्ये सुद्धा त्यांचा नंबर ‘आबा’ म्हणूनच सेव्ह केलाय.

माझ्या पदव्युत्तर शिक्षणाच्या सगळ्या वर्षांमध्ये मी सरांच्या शिवाजीपार्कच्या क्लिनीकवर आठवड्याला दोन वेळा थांबायचो. बालमधुमेही मुलापालकांच्या ‘अपाॅइंटमेंटस्’ असायच्या. होताहोता मी एम.डी. झालो. सरांना जवळून पहायची संधी मिळाली. सरांना अनेक भारतीय भाषा संवादापुरत्या पण सफाईदारपणे येतात. शिवाय सर्व प्रांत-धर्म-परिसर ह्यातील पद्धती-प्रघातांबद्दलचे सखोल ज्ञान. त्यामुळे समोरचा पेशंट कोणत्याही जाती-भाषा-धर्माचा असला तरी धागे जुळायला सोपे जायचे. सरांचा खास प्रांत म्हणजे डाएबेटीस. नव्या पेशंट्सना सर सांगायचे घरची एक चपाती आणि नेहमीच्या वापरातली वाटी आणायला. हा तपशील फार महत्वाचा असतो. कारण आपल्याकडे चपातीचा परीघ हा घराघराप्रमाणे बदलणारा. आणि एक वाटी भात असे म्हटले तर कोकणातली आणि देशाकडची  ‘वाटी’ अगदीच वेगळ्या आकारमानाची. सरांना सर्वसाधारण भारतीय स्वयंपाकातले ‘मधुमेही’ बारकावे मुखोद्गत असायचे. त्यामुळे समजा पेशंट पुरुष असेल तर त्याची पत्नी लंबकाप्रमाणे मान हलवायची. आणि पेशंट स्त्री असेल तर सोबतच्या नवऱ्याच्या चेहऱ्यावर आश्चर्य ओसंडून वहायचे.

प्रत्यक्ष जीवनात मात्र सर ‘अस्वाद’ व्रताचे पालन करणारे. चहा नाही कि कॉफी नाही. ताव मारुन जेवणे नाही. जेवणाबद्दल तक्रारही नाही. त्यांची सगळी भूक बहुतेक ‘पुस्तक’ नावाच्या एका पदार्थावर एकवटलेली असायची. दवाखानाभर पुस्तके, गाडीमध्ये पुस्तके… घरात तर पुस्तकेच पुस्तके. सरांचे वडील डॉ.श्री.शं.आजगावकर हे भारतातले अत्यंत जेष्ठ मधुमेहतज्ञ-आम्ही त्यांना अण्णा म्हणायचो. मी सरांच्या क्लिनीकमध्ये जायला लागलो तेव्हा ऐंशीच्या घरातले अण्णा नियमित प्रॅक्टीस करायचे. (आता तोच कित्ता आबाही गिरवताहेत. असो.) पण अण्णा मला जरा करारी भासायचे. आदरयुक्त भीती वाटायची.सर म्हणजे सगळा मोकळा कारभार. पेशंटच्या वेदनांनी हेलावून गेलेल्या सरांनी मी डोळे पुसताना पाहिलं आहे. आमच्या एखाद्या बालमधुमेही मुलाच्या आईबाबांना ते भरल्या डोळ्यांनी जवळ घेताना अनुभवले आहे. इतक्या भावुकतेने इतकी नाती आजन्म जपणारा माणूस मी खचितच पहिला आहे.

आज पस्तीस वर्षे होतील; माझ्या वाढदिवसाच्या दिवशी पहिला फोन आबांचा असतो. माझ्या पत्नीच्या आणि आमच्या कबीरच्या वाढदिवशीसुद्धा. कबीर सकाळी सातला शाळेत जातो हे माहित झाल्यावर सकाळी पावणेसातला फोन. बरं सरांच्या अशा प्रातःकालीन शुभेच्छा आणि आशीर्वाद मिळवणारे आम्ही एकटे नव्हे. तुम्हाला आश्चर्य वाटेल की ही संख्या शेकड्यात नाही तर हजारांमध्ये आहे. बरे ह्यातला नियमितपणा कधी यांत्रिक नाही झालेला. स्वरातला गोडवा आणि ओलावा तोच आणि तसाच.

तर सांगत काय होतो… सरांच्या प्रॅक्टीसची पद्धत पहात मी शिकत होतो. त्यांची ओपीडी संपली की सामाजिक क्षेत्रातले कार्यकर्ते, कुणी लेखन-पत्रकार असे खास लोक असायचे. समाजासाठी काम करणाऱ्या अनेकांना सर सल्ला, औषधे तर द्यायचेच पण जाताना पैसेपण द्यायचे. मला फी घेणारे डॉक्टर माहीत होते. इथे सगळे वेगळेच !… तो वेगळेपण अंगी लागला म्हणून की काय, मी सरांना म्हणालो की मी जोवर केईएम रुग्णालयात लेक्चरर म्हणून पूर्णवेळ काम करतोय, मी इथे कुणाकडून पैसे नाही घेणार. सरांना ते वागणे आवडले असावे. आता माझ्याकडे सरसुद्धा अनेकांना सल्ल्यासाठी पाठवायला लागले. बालमधुमेही मुलांचे काम सुरु होतेच. एम.डी. पास झाल्यावर दोन वर्षांनी निर्णय घेतला की आता प्रॅक्टीस सुरु करावी. सर म्हणाले ‘कर सुरूवात इथे !’… माझ्या खाजगी प्रॅक्टीसची सुरुवात मी अण्णा आणि आबांना नमस्कार करुन केली. अण्णांनी माझ्या पाकिटामध्ये शंभर रुपयाची नोट ठेवली.

शिवाजी पार्क म्हणजे मुंबईचा प्रतिष्ठीत मध्यवर्ती भाग. तिथे व्यवसायाला अशी जागा मिळणे त्या काळीही कठीण होते. सरांनी पहिले वर्षभर माझ्याकडून भाडेसुद्धा घेतले नाही. पेशंट्सचे काम पाहणाऱ्या रघू कंपाऊंडरला मी पैसे द्यायचो. पुढे त्यांनी माझ्याकडून अगदी नाममात्र भाडे घेतले. ते सुद्धा बहुतेक मला बरं वाटावे म्हणून … आता माझी ओळख वहिनींबरोबर म्हणजे गुरुपत्नीबरोबरही झाली होती. त्या अगदी शांत सावलीसारख्या ! सरांच्या तिन्ही मुलांबरोबरही दोस्ती जमली. सगळ्यात धाकट्या माधवीचा तर मी आवडता आनंदकाका झालो.

मानसिक आरोग्यविषयक संस्था सुरु करण्याचे माझे स्वप्न सरांना ठाऊक होतेच. १९९० साली संस्था स्थापन झाल्यावर विश्वस्थ मंडळाचे पहिले अध्यक्ष सरच होते. संस्थेला एक वर्ष पूर्ण झाले तेव्हा आशीर्वाद द्यायला सर प्रत्यक्ष हजर होते. १९९३ च्या मार्च महिन्यामध्ये सगळी मुंबापूरी अतिरेक्यांच्या बॉम्बस्फोटांनी हादरली. सरांचे क्लिनिक ज्या इमारतीमध्ये आहे त्या शेजारच्या पेट्रोलपंपाजवळ शक्तीशाली बॉम्बस्फोट झाला. सरांच्या मुलाने म्हणजे ज्ञानेशाची साऱ्या क्लिनीकचे नूतनीकरण मोठ्या हौसेने केले होते. तो पैसा आणि श्रम क्षणात वाया गेले. त्या संध्याकाळी मी क्लिनिकमध्ये पोहोचलो तेव्हा फाटलेले छत, लोंबणाऱ्या वायर्स, जमिनीवर पसरलेला प्रचंड कचरा असे दृश्य होते. सर त्या वेळी क्लिनीकमध्येच होते. दुपारच्या वेळी ते तिथेच विश्रांती घ्यायचे. सुर्दैवाने त्यांना काही ईजा झाली नव्हती.

मी एक पाहिले आहे की दुसऱ्यांच्या वेदनेने सद्गदीद होणारे सर अशा बाक्या प्रसंगांमध्ये अगदी शांत असतात. सगळ्या नुकसानीचा अंदाज घेत त्यांनी दुरुस्तीचे वेळापत्रक बांधले. काळाच्या काट्यांना पुन्हा रुटीनमध्ये आणले. असाच एक अचानक आघात पुन्हा आला सरांच्या आयुष्यात. अगदी पलीकडच्या इमारतीमध्ये रहाणारी सरांची मोठी मुलगी, तिला आम्ही वत्सलताई म्हणायचो; अचानक वारली. मी आणि माझी पत्नी सविता बातमी कळताच संध्याकाळी सरांकडे गेलो. अशा प्रसंगी ते ‘फिलॉसॉफीकल’ राहू शकतात हे ठाऊक असूनही त्यांची काळजी वाटत होती. पण त्यातून सर सावरले. पुढे वहिनींच्या प्रकृतीचे चढउतार सुरु झाले. त्यांची काळजी घेताघेता सरांना कॅन्सरचे निदान झाले. त्यावरचा उपचार सुरु झाला.सरांना आयुष्यात प्रथमच आयसीयू मध्ये अनेक दिवस काढावे लागले. सरांचा फोन धाकट्या  मुलीकडे असायचा. मी त्यावर फोन करुन तिच्याशी बोलायचो. सरांचा आवाज ऐकायला येईल त्या दिवसाची वाट पाहायचो. सरांची धाकटी मुलगी माधवी तोवर युरोपात स्थायिक झालेली तर मुलगा कॅनडामध्ये राहणारा ! सर त्या आजारपणातून बाहेर पडले. सकाळचे तीन तास पुन्हा पेशंट पहायला लागले. आणि …आणि वहिनींची साथ कायमची सुटली.आमच्या आय.पी.एच. संस्थेच्यातर्फे चालवण्यात येणाऱ्या मनोरुग्णांच्या पुनर्वसन प्रकल्पामध्ये ‘कॅलप्रो’ नावाची ब्रेकफास्ट सीरीयल बनवली जाते. आजाराच्या काळात वहिनींना ती आवडायची. म्हणून ठाण्याहून सरांच्या नातेवाईकांमार्फत ती नियमितपणे पाठवली. जायची. वाहिनी गेल्या तेव्हासुद्धा सरांनी स्वतःच्या दुःखाला अंतर्मनाच्या मर्यादेत ठेवले.

“मी लहान असताना भित्रा आणि घाबरट होतो. दरवाज्यावरुन कुणाची अंत्ययात्रा गेली तरी लपून बसायचो. एका बाजूला अण्णांना रोज पहायचो. त्यामुळे डॉक्टर बनण्याची इच्छा होती आणि दुसरीकडे ही भीती ! …” एकदा गप्पा मारतामारता सर सांगत होते, “मग ठरवले की मृत्यूला सामोरे जायचे प्रशिक्षण जाणीवपूर्वक द्यायला हवं मनाला.स्वतःमधला बदल स्वतःच घडवायचा. आजोबांच्या मृत्यूला सामोरा गेलो तो स्वतःवरचा उपचार म्हणून. आणि पुढे माझ्या आईचा मृत्यू तर माझ्या मांडीवरच पहिला…”

सरांचा जन्म आहे १९३१ सालचा !… “जागतिक आरोग्य दिन बरं का !… WHO Day… सात एप्रिल …” सर सांगतात. सरांचे वडील म्हणजे अण्णा, डॉक्टर झाले १९२९ साली. जन्मापासून मॅट्रीकपर्यंत सर होते मालवणमध्ये. त्यामुळे अस्सल मालवणी बोलण्यामध्ये त्यांना अजूनही खूप मजा येते. १९४८ मध्ये अण्णा मुंबईला आले. सरांचे कॉलेज शिक्षण झाले इस्माईल युसुफ कॉलेजात. आणि त्यानंतर नायर रुग्णालयाच्या टोपीवाला मेडिकल कॉलेजमध्ये. पदव्युत्तर शिक्षणानंतर सरांनी नायरमध्ये ट्यूटर-लेक्चरर म्हणून काम सुरु केले. पण काही कारणानी त्यांना प्रायव्हेट प्रॅक्टीसमध्ये यावे लागले. सर जेव्हा एमबीबीएस झाले १९५६ मध्ये तेव्हा मी जन्मलोपन नव्हतो.सरांना अण्णांच्याकडून विद्येचा आणि सेवेचा वसा मिळाला. पण अण्णांच्या लौकिकाचे ओझे काही सरांनी डोक्यावर घेतले नाही. अनेक दशके ह्या दोघांची ओपीडी स्वतंत्र असायची. ज्यांचे पेशंट त्याच्याकडे.

एम्.डी झाल्यावर सर कस्तुरबा हॉस्पीटलमध्ये काम करु लागले ते १९६४ च्या सुमारास … ते पुढची पंचवीस वर्षे ! १९८९ मध्ये निवृत्त झाल्यावरही २००५ पर्यंत ते आठवड्याला एकदा तिथे जाऊन विद्यार्थ्यांना शिकवायचे. ‘शिकवणे’ हा जणू सरांचा श्वासच आहे. सरांच्या विद्यार्थ्यांची मुले आज एमबीबीएसला आली. त्यांच्यासाठी सर अजूनही घरी शिकवण्या घेतात. त्याला त्यांनीच नाव दिलं आहे ‘अड्डा मिटींग’. अर्थात ह्या साऱ्या शिक्षणयात्रेमध्ये ज्ञान आणि सद्भाव सोडून कोणतेही चलन वापरलेले नाही.

विद्यार्थ्यांना शिकवणे हा माझा ‘तरुण रहाण्याचा उपाय’ आहे असे सर म्हणतात. बालमधुमेही मुलांच्या ज्या चळवळीला सरांनी सुरुवात केली ती संस्था आज तीन दशके सुरु आहे . ज्युबेनाईल डाएबेटीक फाऊंडेशनच्या मुंबई शाखेमध्ये आज १५०० मुलेमुली रजिस्टर्ड आहेत. आणि सरांच्या विद्यार्थ्यांमार्फत अशा तऱ्हेचे प्रकल्प सुरु आहे नागपूर, भावनगर, राजकोट, जामनगर आणि अहमदाबाद अशा शहरांमध्ये. ज्या छोट्या मुलीकडे मला सरांनी नेले होते ती आज स्वतः ‘डाएबेटाॅलाॅजीस्ट’ म्हणून ऑस्ट्रेलियामध्ये कार्यरत आहे. आमच्या गटात सुरुवातीपासून असणारी आमच्या वृंदासारखी मुलगी आता संस्थेची विश्वस्त आहे. आणि ह्या साऱ्या निर्मितीचा आनंद घेऊनही त्यावर हक्क न सांगणारे सर आजही त्याच उत्साहाने वार्षिक कॅम्पला जाऊन पेशंट मुलांना आणि त्यांच्या पालकांना शिकवताहेत.

सरांना शिकवण्याबरोबरच शिकण्याचा उत्साह प्रचंड आहे. वयाच्या सत्तरीनंतर त्यांनी मुंबई विद्यापीठाचा Comparative Mythology  ह्या नावाचा अभ्यासक्रम केला. नंतरच्या वर्षी संस्कृत भाषेचा डिप्लोमा केला आणि त्यानंतर पूर्णवेळ विद्यार्थी बनून इतिहासामध्ये एम. ए. साठी नाव नोंदवले. एम.ए.च्या दुसऱ्या वर्षीच्या परीक्षेच्या दिवशी सकाळी मला सरांचा फोन आला. “अरे,मला जरा ‘बेस्ट ऑफ  लक’ दे … पेपरला जातोय …” मी हसतहसत शुभेच्छा दिल्या आणि त्यांना चिडवायला म्हणालो,” काय सर, परीक्षेचे टेन्शन आले की काय ! …” तर म्हणाले, ” विषयाचे नाही रे पण लिहिण्याचे टेन्शन आले आहे.. डोके व्यवस्थित शाबूत आहे पण बहात्तराव्या वर्षी हात पूर्वीसारखा चालत नाही ना …”

“रायटर घेऊन बघा ना, सर ” माझा सल्ला.

“नाही रे, स्वतःचे विचार स्वतःच लिहिणे हे चांगले” सर म्हणाले. कळवण्यास अत्यंत आनंद होतो की आमचे सर छान मार्कांनी एम.ए. पास झाले.

सरांच्या पंचाहत्तरीला सगळ्या मित्र-सुह्रदांनी एका कार्यक्रमाचे आयोजन केले. त्यामध्ये मित्र- सुह्रदांची मनोगते आणि सर-वहिनींचा सत्कार असा कार्यक्रम होता. तो कार्यक्रम सुविहीत झाला पण प्रेक्षकांमध्ये बसलेल्या मला खूप रुखरुख वाटली. सरांच्या व्यक्तिमत्वाला तिथे न्याय मिळाला नाही असे माझे मत झाले. अधिक अनौपचारीकपणे डिझाईन करायला हवा होता हा प्रसंग. त्या कार्यक्रमाचे अध्यक्ष असलेल्या एका ख्यातनाम तज्ञांनी पहिल्या दोन मिनीटतच सांगितले की त्यांची आणि सरांची फारशी ओळख नाही. माझे त्या कार्यक्रमातले लक्षच उडाले… माझ्यासाठी सरांचा वाढदिवस त्यांच्या घरी होणाऱ्या दिड दिवसाच्या गणपतीच्या उत्सवासारखा मोकळा आणि प्रेमाचा व्हायला हवा होता. सरांच्या घरच्या गणपतीला त्यांचे सारे आप्त-मित्र वर्षानुवर्षे नित्यनेमाने हजेरी लावायचे. त्या दोन दिवसांमध्ये त्या घराचे दरवाजे रात्रीसुद्धा बंद होत नसत. सरांनी अखंडपणे जपलेली अनंत नाती त्या निमित्ताने एकत्र जमायची. त्या प्रत्येकाचे आगतस्वागत सर रसरशीतपणे तर वाहिनी शांतशीतलपणे करायच्या. सरांचा बंगला आहे जुहूच्या परिसरामध्ये. पण ‘जुहू’ म्हटल्यावर एखाद्या बंगल्याची जी प्रतिमा उभी राहील त्यात अजिबात न बसणारा. अगदी आवश्यक फर्नीचर, भरपूर मोकळी जागा ! एक प्रशस्त देवघर आणि प्रचंड लायब्ररी ! अण्णांचे आणि आबांचे अस्तित्व हेच त्या जागेचे वैभव.

मी पाठी वळून पहातो तेव्हा लक्षात येते की आता पस्तीस वर्षे होतील सरांची आणि माझी ओळख होऊन…एवढ्या वर्षांमध्ये माझ्या आयुष्यातल्या प्रत्येक कडूगोड वळणावर ते माझ्यासोबत राहिले आहेत. पुन्हा फक्त माझ्यासोबत नाही तर अशा शेकडो, हाजारो जणांसोबत, जणींसोबत. आणि हे करताना स्वतःचा क्रूसही स्वतःच सहजपणे वहाताहेत. अनेक वर्षांपूर्वी मी एका मुलीच्या प्रेमात पडलो तेव्हा त्या बातमीचे त्यांनी उत्साहाने स्वागत केले होते. पुढे माझे लग्न आणि संसार, ह्या टप्प्यांवर त्यांची आपुलकी होतीच. माझ्या संसाराचा पहिला डाव जेव्हा फिसकटण्याच्या उंबरठ्यावर होता त्या एका निर्णायक क्षणीही सर माझ्याबरोबर होते. पती-पत्नीचे नाते भावनिक दृष्टीने उध्वस्त होण्याची एक जीवघेणी प्रक्रिया असते. आणि अशा नात्यामधून व्यवहाराच्या आणि कायद्याच्या पातळीवर बाहेर पडणे हाही तापदायक अनुभव असतो. १९९३ च्या बॉम्बस्फोटानंतरच्या काळामध्ये मी त्या टप्प्यावर होतो. नात्याची कायदेशीर सोडवणूक करण्याआधी आर्थिक गोष्टींवर एकवाक्यता व्हायला लागते. भावना संपल्यावर अर्थशून्य वाटणे आणि त्या पार्श्वभूमीवर फक्त ‘अर्थ’पूर्ण वाटाघाटी असे त्या बैठकीचे स्वरूप असते. तर त्या मिटींगमध्ये दोन्ही बाजूंना मान्य असा लवाद म्हणून सर बसले होते. सरांचे जसे माझ्यावर अकृत्रिम प्रेम तास त्या मुलीच्या कुटुंबाबरोबरही अनेक वर्षांचा गाढ स्नेह. अशा परिस्थितीमध्ये भावनांचे कढ बाजूला ठेवून वस्तुनिष्ठ चर्चा घडवून आणणे खूप कठीण असते. माझ्या बाजूने अर्थातच मी स्वतः आणि माझ्या मोठ्या बहिणीचे यजमान असे दोघे होतो… त्या दोन तासांमध्ये मी सरांचे वेगळेच रुप पाहिले. केवळ त्यांच्या असण्या – बोलण्यामुळे दोन्ही बाजूंमधली कटुता मर्यादेमध्ये राहिली.मी तर त्यावेळी प्रचंड ताणामध्ये होतो. ती बैठक ‘यशस्वी’ झाल्यावर परत येताना मझे मेहुणे मला म्हणाले,”तुझ्या सरांनी ही सिच्युएशन फारच चांगली हाताळली.”

पुढे माझ्या संसाराचे दुसरे सुखी पर्व सुरु झाले त्याचेही साक्षीदार सर आहेतच. मध्यंतरी त्यांनी त्यांच्या ‘प्रॉपर्टी’चे वाटप करायचे ठरवले. ‘प्रॉपर्टी’ म्हणजे पुस्तके. माझ्यासाठी म्हणून काही गठ्ठे बांधून ठेवलेले. ते नेण्यासाठी आम्ही सहकुटुंब सरांकडे गेलो. तेव्हा आमच्याबरोबर जसा कबीर होता तशी आम्हाला ‘देवाने मोठी करुन पाठवलेली’ आमची डॉक्टर मुलगी सुखदासुद्धा. मला सरांनी जसा अडचणींमध्ये आधार दिला त्याच अडचणींमधून ती जात असताना आम्ही तिच्यासोबत उभे राहिलो होतो.

“बाबा, आपली आधीची साधी ओळखदेखील नसताना तू माझ्या मागे का उभा राहिलास?…” ती मला मधूनच विचारायची. सरांशी तिची भेट घालून दिली आणि जिना उतरताना विचारलं, ” मिळाले तुला प्रश्नाचे उत्तर?…” तिने मान डोलावली. घेणारे हात घेताघेता कधी देणारे होऊन जातात…त्यांचे त्यांनाही काळात नाही.

म्हणूनच अलीकडे, आबा आपल्याबरोबर सतत असल्याचे फिलींग वाढायला लागले आहे.

मला माझ्या कामाचा कंटाळा का येत नसावा ?

मनोविकारशास्त्र ह्या शाखेमध्ये शिकाऊ डॉक्टर म्हणून प्रवेश केला त्याला आता छत्तीस वर्षे झाली. एम. डी. पास केल्यावर ‘कन्सल्टंट’ हे बिरुद लागले त्याला बत्तीस वर्षे झाली. खाजगी व्यवसाय सुरु केला १९८६ साली आणि बंद केला पाच वर्षांपूर्वी. ह्याचा अर्थ मी पेशंटस पहात नाही असे नाही. जे प्रायव्हेट क्लीनिक होते त्याचे काम सहकाऱ्याला सुपूर्द केले. मी फक्त आय. पी. एच. मानसिक आरोग्य संस्थेमध्ये आणि त्या संस्थेसाठीच काम करतो. सल्ल्यासाठी येणाऱ्या सर्वांना तिथेच भेटतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane II.JPG

स्वतःच्याबाबतीतले माझे निरीक्षण असे की मला आजवर एखादा दिवसही माझ्या कामाचा जबरदस्त कंटाळा आल्याचे जाणवलेले नाही. मला स्वतःलाही ते ‘अॅबनॉर्मल’ वाटले म्हणून मी ठरवले की आपण स्वतःच्या कामाची एक पहाणी करूया..

अनेक गोष्टी एकाचवेळी करण्याच्या सवयीमुळे माझा कालक्रम तसा आखीव असतो. दर महिन्याच्या पहिल्या तारखेस पुढच्या संपूर्ण महिन्याचे कॅलेन्डर तयार असते. त्याच्या प्रती संबंधितांना म्हणजे पत्नी, सहकारी, ते ड्राइवरपर्यंत दिल्या जातात. त्यापुढच्या दोन महिन्यांच्या कार्यक्रमाचा आराखडा आजच ऐंशी टक्के तरी ठरलेला असतो. त्यापुढच्या दोन महिन्यांमधली जागा अर्ध्याहून जास्त भरलेली असते. ह्याचा उघडउघड तोटा असा की मला ‘ आयत्या वेळी इच्छा झाली म्हणून’ अचानकपणे माझा दिनक्रम बदलता येत नाही. म्हणजेच कार्यक्षमतेसाठीही काही निगेटिव्ह किंमत द्यायला लागते हे मी मनोमन मान्य केले आहे. कधी एखादा उत्तम सांस्कृतिक कार्यक्रम चुकतो, कधी मित्रांबरोबरची मैफल तर कधी एखादा कौटुंबिक सोहळा. त्याची रुखरुख राहते पण मी त्याबद्दल कुरकुर करत नाही. त्यामुळे कामाबद्दलची नकारात्मक भावना ताब्यात येते.

कंटाळा यायचा नसेल तर नकारात्मक भावनांचा निचरा पहिल्यांदा व्हायला हवा. मी ज्यावेळी सायकीअॅट्रीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याचा पर्याय निवडला तो माझ्या आयुष्यातला ‘मी घेतलेला’ पहिला महत्वाचा निर्णय. अजूनही मी तो वारंवार मनात घोळवतो. माझे दैनंदिन काम म्हणजे ह्या निर्णयाची रोजची नवी उजळणी आहे. माझे काम मी निवडलेले असणे ह्यातील समाधान और आहे. असे ज्यांना मिळत नाही त्यांना कामातील ‘ममत्व’ निर्माण करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. मला त्या ‘ममत्वा’चा रियाज करायचा असतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane I

दिवसातील अनेक कामे करताना म्हणजे पेशंटस् तपासणे, गटउपचार घेणे, कार्यशाळा घेणे, भाषण देणे, प्रशिक्षण देणे… ह्यातील कोणतीही गोष्ट योजताना, तयारी करताना आणि प्रत्यक्षात आणताना मी माझा व्यावहारिक लाभ विचारातही आणत नाही हि सवय मी स्वतःला लावली आहे. करत असलेल्या कामाचे आवर्तन संपल्यावर पाहू काय व्यावहारिक लाभ होणार ते… त्यामुळे काम करण्यातला प्रत्येक क्षण जिवंत होतो.

व्यावहारिक लाभात येतात पैसे आणि प्रसिद्धी. मला मिळणाऱ्या पैशातील अर्ध्याहून अधिक भाग (कधीकधी पूर्ण भाग) हा माझ्या संस्थेला जातो. कारण माझ्यासाठी पैसा ही गोष्ट पुस्तके घेण्यासाठी, प्रवास करण्यासाठी आणि उत्तम खाण्यासाठी जरुरी आहे. विनोबा म्हणतात तसे आयुष्याची होडी पैशाच्या पाण्यावर चालवायची असते पण होडीमध्ये पाणी साठवायचे नसते.. तुम्ही म्हणाल पैसे हा तर समाधानाचा मार्ग. परंतु पाणी होडीत शिरले की सारे काम पैशाभोवती फिरते. त्यातला ताल हरवतो. असुरक्षितता येते. एकसुरीपणा येतो आणि मग कंटाळा येतो.

प्रसिध्दीचेही तसेच… माझी ‘व्यक्ती म्हणूनची’ प्रसिद्धी आणि माझ्या ‘ज्ञानशाखेतील विचारांची’ प्रसिद्धी हा विवेक मला ठेवायचा. उत्तम विचार इतरांपर्यंत पोहोचविण्याचे मी एक माध्यम आहे असे डोक्यात ठेवले की मन आपोआप ताजेतवाने होते. आपण जे जे काही करतो त्यातून मजा आली पाहिजे, गंमत आली पाहिजे आणि ह्या भावना मलाच माझ्या प्रोसेसमधून निर्माण करायच्या आहेत… होतं असं की एखादा विषय शिकवताना एखादे उदाहरण रिपीट होऊन येते. माझी मुलगी सुखदा म्हणते (ती सहकारी सुद्धा आहे),” बाबा तुला कंटाळा नाही येत तेच उदाहरण द्यायला…” त्यावर माझे म्हणणे असे असते की प्रत्येकवेळी मी नवीन,ऐकणारे नवीन, शब्दांमागची ऊर्जा नवीन ….अशावेळी त्या उदाहरणांमधल्या नव्या जागा सापडतात… कधी नवेच उदाहरण समोर येते… आपल्या अभ्यास-वाचन-विचारांद्वारे आपल्या मनाचे कोठार जितके भरू तितकी योग्य माहिती योग्यवेळी बाहेर पडते. स्मृतीसाठी सायास लागणे हे मनःपूर्वक अभ्यासाचे लक्षण नव्हे. मिलनोत्सुक सखीसारखी स्मृती तयार हवी जाणीवेच्या दरामध्ये … मग कंटाळा फिरकतही नाही आसपास. वीसवर्षांच्या गॅपनंतर समोर उभ्या राहिलेल्या पेशंटचे सारे संदर्भ अचानक आठवतात. कधीकाळी पाहिलेल्या सिनेमाची दृश्ये, वाचलेल्या कवितेच्या ओळी तोंडात येतात…स्वतःलाच कळत नाही हे कुठे साठून राहिले होते… गेल्या आठवड्यात दमणमध्ये एका प्रशिक्षण कार्यक्रमात साऱ्या भारतातून आलेले कर्मचारी होते. एका होता मध्यप्रदेशातील नेपानगरचा… त्याने नाव घेताक्षणीच मला तिथल्या कागद कारखान्याचा इतिहास, उभारणी त्यातील पंडित नेहरूंच्या संदर्भासहित कशी आठवली कुणास ठाऊक … त्या मुलाला फारच छान वाटले ! अर्थात मलाही.

अनुभवामध्ये आत्मीयता आली, वेगळे थ्रील निर्माण झाले की कंटाळा जातो. पण प्रत्येक कार्यक्षम माणसाने आराम, विरंगुळा आणि शुद्ध आळस ह्याकडेही पुरेसं लक्ष द्यायला हवं. भारतभर फिरताना प्रवासाचा आनंद घेणे हे फार महत्वाचे आहे माझ्यासाठी. लखनौच्या चौकामध्ये चाट खाणे आणि तिथल्या मार्केटमध्ये खास कापडाची खरेदी करणे हे हवेच. त्याशिवाय तिकडच्या प्रशिक्षणवर्गाचा शिणवटा कसा जाणार. सिक्कीममध्ये कारखान्याच्या मॅनॅजर्सचे ट्रेनींग घेतल्यावर गंगटोकच्या गांधी रस्त्यावर फिरून खास सिक्कीमी जेवण जेवायला हवे. होशियारपूरच्या प्लांटला जाताना पंजाबी ढाब्यावर पनीर आणि लस्सी नाही खाल्ली तर खेप फुकट आणि आंध्रमधल्या काकीनाडा शहरातून परत येताना वायझॅग शहराचे विहंगम दृश्य पहायला तिथल्या पहाडांच्या शिखरावर जायलाच हवं.

हा झाला सफरी दरम्यानचा विरंगुळा. प्रवासामध्ये पुस्तकांचा साथ जवळ ठेवायचा. रात्रीच्यावेळी लॅपटॉपवर उत्तम चित्रपट पहायचे. त्याचबरोबर भरगच्च कामाच्या दिवसांनंतर एक दिवस घरी आणि कुटुंबाबरोबर असा आखायचा की घड्याळाची पाबंदी झुगारायची. अकरा वाजेपर्यंत अंथरुणात लोळायचं. स्वयंपाकघरात लुडबुड करून एखादा पदार्थ तयार करायचा. जसा प्रवास एन्जॉय करायचा तसाच हा दिवस  पण करायचा. आमचे चारजणांचे कुटुंब आहे. आम्ही नियमतपणे बाहेर फिरायला, खायला जातो. आमचे पार्टी-बिर्टीला जाणे फारसे होत नाही. पण जवळच्या मित्रांचा सहवास आणि गप्पा ह्याला प्राधान्य असते.

दिनांक १ जानेवारी २०१७ ते ३१ मार्च २०१७ ह्या कालावधीतील माझ्या कामाची मी तपशीलवार छाननी करायची ठरवली. इतक्या वर्षामध्ये हा विचार कधी आला नव्हता. ‘आला दिवस की गेला दिवस’ असाच माझा शिरस्ता राहिला आहे. माझ्याकडे प्रत्येक दिवसाच्या प्रत्येक तासाचा Data लिहिलेला असतो. एक Disclaimer द्यायला हवे की मला आत्मप्रौढीचा संदेश अजिबात द्यायचा नाही. कामामधील विविधता कंटाळ्याला कशी काबूत ठेवते हे दाखवायचे आहे. आपल्याला व्यवसायामध्ये लपलेल्या अनेक शक्यता आपण पडताळून पहिल्या तर आपण निरंतन शिकत राहतो. शिकण्याची प्रक्रिया रसपूर्ण असेल तर शीणवटा कमी येतो.

ह्या कालावधीमध्ये एकूण दिवस होते ८९. त्यातील ३७ दिवस होते आय. पी. एच.मध्ये. दिवसाला किमान आठ तास काम करून ओपीडीमध्ये सल्लामार्गदर्शन करायचे. दिवसाला सरासरी ३५ अपॉइंटमेंटस या नात्याने एकूण सत्रे झाली किमान १२९५. एकूण ३२ अन्य कार्यक्रम झाले आणि त्यासाठी दिले ४३ दिवस. म्हणजे कामाचे दिवस झाले ८०. सुट्टीचे दिवस झाले नऊ. म्हणजे साधारण दहा दिवसांनंतर एक सुट्टी.

दिल्लीपासून चेन्नईपर्यंत दक्षिणोत्तर आणि लखनौपासून जामनगर आणि दमणपर्यंत असा महाराष्ट्राबाहेरचा प्रवास झाला. कोकणामध्ये पेण, नागोठणे, दापोली, वसई ही शहरे, मराठवाड्यातील लातूर, औरंगाबाद तसेच पुणे, नाशिक, वाई, सांगली अशी उर्वरित शहरे पकडली तर मुंबई धरून अकरा शहरांचा प्रवास होतो. औद्योगिकक्षेत्रातील  सहा कंपन्यांसाठी एकूण १८ दिवसाचे प्रशिक्षण कार्यक्रम झाले . लोकांसाठीची एकूण व्याख्याने झाली दहा. शाळांसाठीचे कार्यक्रम तीन. व्यसनमुक्तीचे तीन. साहित्यक्षेत्राशी निगडित कार्यक्रम तीन. डॉक्टरांसाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी चार कार्यक्रम. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये दिवसभर प्रशिक्षणवर्ग घेण्याचे एकूण पाच दिवस.

आता संख्यात्मक भाग बाजूला ठेऊ. कार्यक्रमांमधली लज्जतदार विविधता पाहूया.

एक जानेवारीचे नवीन वर्ष सुरु झाले तेच कल्याणच्या वेध संमेलनाच्या मुहूर्तावर  ( त्या कार्यक्रमाचा ब्लॉग: ‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!) त्यानंतर ८ जानेवारी औरंगाबाद, १४ जानेवारी पेण, आणि २२ जानेवारी लातूर इथे शेकडो विद्यार्थी – पालकांसमोर त्या त्या शहरातले वेध संपन्न झाले. (अधिक माहितीसाठी पहावे www.vedhiph.com किंवा FB-VEDH पान). आजवर एकूण सत्तर वेधच्या माध्यमातून मी सुमारे साडेसहाशे मुलाखती घेतल्या आहेत. फेब्रुवारीच्या १८ आणि १९ तारखेला महाराष्ट्रातील एकूण अकरा शहरातील कार्यकर्त्यांचे दोन दिवसांचे संमेलन नाशिकला आयोजित केले होते. दोन्ही दिवसाला सरासरी सात तासांची विचारमंथन सत्रे होती. एका संध्याकाळी माझ्याबरोबरच्या मुक्त गप्पांची मैफलही झाली.

जानेवारी महिन्याच्या १५ तारखेला पुण्याच्या बालगंधर्व नाट्यगृहामध्ये, ‘पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना’ या सूत्रावर डॉ.अभय बंग, डॉ. अनिल अवचट आणि मी अश्या तिघांबरोबर विवेक सावंत ह्यांनी दीर्घ संवाद साधला (पहा यू-ट्यूब link – पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना.) ह्या कार्यक्रमावर आधारित पुस्तकही साधना प्रकाशनाने प्रसिध्द केले आहे. १२ मार्चला पुणे वेधतर्फे ‘संपूर्ण शारदा’ ह्या कार्यक्रमामध्ये मी सुमारे अडीच तासाच्या ऐसपैस गप्पा केल्या प्रतिभा रानडे, वीणा गवाणकर आणि उमा कुलकर्णी ह्या तीन जेष्ठ मराठी लेखिकांसोबत. त्यानिमित्ताने ह्या लेखिकांबद्दलचे लिहून आलेले बरेच काही वाचले. काही पुस्तके पुन्हा वाचली. (ह्या कार्यक्रमाचा वृत्तान्त पहा ..

Part 1 –

Part 2 –

२७ जानेवारीला वसंत लिमये ह्या मित्राच्या ‘विश्र्वस्त’ ह्या कादंबरीबद्दल प्रकाशन समारंभात मी बोललो. (वृत्तांत यूट्यूब उपलब्ध) आणि ११ फेब्रुवारीला डॉ. संज्योत देशपांडे ह्या मैत्रिणीच्या पुस्तक प्रकाशनामध्ये ‘वियोगातून सावरताना’ ह्या परिसंवादात भाग घेतला.

दिनांक १२ फेब्रुवारीच्या सकाळी मी मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या ‘संघर्ष-सन्मान पुरस्कार’ सोहळ्याचे संयोजन केले. ह्या संयोजनाची माझे विसावे वर्ष अध्यक्ष होत्या डॉ. राणी बंग सामाजिक कार्यकर्त्या सुनीती सु.र. आणि अॅसीडपीडित मुलींसाठी काम करणारी लक्ष्मी सा ह्या दोघींबरोबर मी गप्पा मारल्या. ११ फेब्रुवारीला मुक्तांगणमध्ये ‘सहचरी’ मेळाव्यामध्ये मी सोनाली कुलकर्णीबरोबर संवाद साधला. आणि त्यानंतर दीड तास व्यसनाधीन मित्राच्या सुमारे सव्वाशे पत्नी-आयांबरोबर शंकासमाधान करत गप्पा मारल्या. सात जानेवारीला संध्याकाळी औरंगाबादला मी मुक्तांगण मित्रांचा पाठपुरवठा मेळावा घेतला.

औरंगाबादच्या गायकवाड ग्लोबल स्कूलच्या पालकांसाठी संत तुकाराम नाट्यगृहामध्ये ‘ह्या मुलांशी वागावे तरी कसं’ ह्या विषयावर संवाद झाला. २३ जानेवारीला लातूरच्या ज्ञानप्रकाश शाळेत विद्यार्थ्यांबरोबर दीड तासाचे प्रश्नोत्तर आणि गाणी शिकवण्याचे सत्र झाले. त्या सत्राचे छायाचित्र सोबत आहे. वयम् मासिकाच्या एप्रिल महिन्याच्या अंकांमध्ये वृत्तांतही आहे. आणि मार्चच्या अखेरीस कोकणातल्या दापोलीजवळच्या चिलखलगावी राजा दांडेकर आणि रेणू दांडेकर ह्यांच्या शाळेत शिक्षकांसाठी दोन दिवसांची कार्यशाळा झाली.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये माझे शिकवण्याचे कामही सुरु असते. ४ आणि ५ फेब्रुवारी तसेच ४-५ मार्च असे चार दिवस रोजचे सात तास, विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धतीचा वर्ग घेतला चाळीस व्यावसायिकांसाठी. माझी मुलगी डॉ. सुखदा ह्याच पद्धतीच्या प्रशिक्षणाचे काम करते. तिच्या दहा इंटर्न विद्यार्थ्यांसाठी मी ‘REBT & Spirituality’ तसेच ‘History of treatment in Mental Health’ अशी दोन दीर्घ सत्रे घेतली. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये चालणाऱ्या कौन्सिलिंग स्किल्स कार्यशाळेत मी ‘पालकांसाठीचे समुपदेशन’ ह्या विषयावर सत्र घेतले.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये मैत्र ही दूरध्वनी सेवा चालवणाऱ्या कार्यकर्त्यांचे शिबीर घेतले, तरुण जिमनॅस्टस् बरोबरचे क्रीडामानसशास्त्र प्रशिक्षण घेतले आणि मुक्तांगणच्या कार्यकर्त्यांबरोबरही चर्चासत्र घेतले.

या तीन महिन्यांमध्ये विविधस्तरावरील डॉक्टरांचे प्रशिक्षण घेण्याचाही योग आला. दिल्लीमधल्या इंद्रप्रस्थ अपोलो आणि मेदान्त ह्या मोठ्या रुग्णालयातील ICU Teams साठी मी आणि सुखदाने एकेक दिवसाची दोन सत्रे घेतली ‘रुग्णाच्या कुटुंबीयांशी सुसंवाद’ या विषयावर. मुंबईच्या पश्र्चिम उपनगरातील जनरल प्रॅक्टिशनर्ससाठी मी व्यसनमुक्ती उपचारांवर सत्र घेतले. तर जी.एस.मेडिकल म्हणजे माझ्या कॉलेजमध्ये प्रथम वर्ष एम.बी.बी.एस.च्या मुलांबरोबर संवाद साधला ‘CCD’ ह्या विषयावर… College Campus Discoveries.

सात फेब्रुवारीचा संपूर्ण दिवस जवळजवळ नऊ तास मी होतो डिझाइन क्षेत्रातील ‘सेलिका’ नावाच्या कंपनीच्या नेतृत्व करणाऱ्या संघासोबत. प्रभावी नेतृत्वसंबंधातील चर्चा करत होतो. जानेवारी महिन्यात नागोठण्यामध्ये तरुण अभियंत्यांना Behavioral Safety वर प्रशिक्षण देत होतो. मार्च महिन्यात जामनगरमध्ये ह्याच विषयावर कार्यशाळा तर घेतलीच पण रिलायन्स कर्मचाऱ्यांच्या जवळजवळ चारशे पत्नींसाठी महिला दिनाचा कार्यक्रमही केला भावनिक साक्षरतेवर. इंडोकोमधल्या उभरत्या नेतृत्वासाठीच्या GEMच्या ह्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Values in 21st Century’  तर सीमेन्समधल्या पुण्याच्या तरुणांसाठी दोन दिवसांच्या कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Me to We’ ह्याच सूत्राभोवतीच्या एकूण तीन बॅचेस घेतल्या अल्केम कंपनीच्या दमण प्लॅन्टमधल्या फार्मसी क्षेत्रातील तरुण अधिकाऱ्यांसाठी. उत्तरप्रदेशात ऐन निवडणुकीच्या काळात होतो बाराबंकीला.तिथल्या रिलायन्स प्लॅन्टमध्ये दोन दिवसांचे विविध कार्यक्रम घेत… पण त्यातही लखनौच्या भातखंडे संगीत विद्यापीठात एक संध्याकाळ घालवली. श्रुतीताई सडोलीकरांबरोबरच्या चवदार गप्पा आणि भोजनासमवेत. असे अठरा दिवस होते रिलायन्स, सीमेन्स, इंडोको, सॅनोफी, सेलीका आणि अल्केम ह्या कंपन्यांसाठी दिलेले.

विनोबांच्या जीवनविचारांवर आधारीत एक दीर्घ सादरीकरण मी करतो. वीस जानेवारीला त्याचा प्रयोग झाला वाईमध्ये तर तेवीस जानेवारीला लातूरमध्ये. (त्या संदर्भात सविस्तर लवकरच) सहा फेब्रुवारीला मुलुंडच्या वझे-केळकर महाविद्यालयात स्मृतिव्याख्यान होते ‘Magic of Empathy’ ह्या विषयावर. नाशिकच्या वाघ मेमोरियल व्याख्यानात बोललो ‘मन वढाय वढाय’ ह्या विषयावर तर विरारजवळच्या नंदारवाल इथे फादर डिब्रीटो आणि सातशे रसिकांसमोर उलघडले ‘शरीर मनाचे नाते’. सांगलीमध्ये तुडुंब भरलेल्या भावे नाट्यगृहामध्ये डॉ. कुलकर्णी स्मृती व्याख्यान झाले ‘रहस्य माणुसकीचे भविष्य माणुसकीचे’ ह्याविषयावर; तर दापोलीला झाल्या ‘बहुरंगी गप्पा’. औरंगाबादला पालकत्वावर बोललो तर पुण्याला MKCLच्या कार्यालयात झालेल्या शिबिरामध्ये ‘अॅप्टीट्युड टेस्टींग’ या विषयावर.

हा आढावा घेताना अनेक गोष्टी लक्षात आल्या. संवादाची शैली, विषयांची विविधता, प्रेक्षकांची विविधता ह्यातले वेगळेपण जितके जास्त तितका कंटाळा कमी. संवादाची स्थळे आणि वातावरण ह्यातली विविधताही महत्वाची. म्हणजे कशातही रुटीनपणा नाही. प्रत्येक नवा विषय, नवा संवाद मला अधिक अंतर्मुख करतो… नवीन विचार शोधण्याची प्रेरणा देतो. विचार नेहमीचा असला तरी मांडणी वेगळी करण्यासाठी प्रवृत्त करतो.

कंटाळा टाळायचा तर प्रत्येक क्षण ‘Here & Now’ ह्या न्यायाने अनुभवायला हवा. म्हणजेच त्या क्षणाबरोबरची तन्मयता, एकाग्रता जितकी जास्त तितका कंटाळा कमी. मग ते ओपीडीतले कन्सल्टे शन असो की जाहीर भाषण. असे असले तर आपली उत्कटता समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचत असावी. रांगेने सहा भाषणांमध्ये असा अनुभव आला की माझा शेवटचा शब्द वातावरणात विरल्यावर निमिषार्धाची शांतता होती. आणि टाळ्या वाजवताना समोरचा समुदाय उभा राहिला आणि प्रतिसाद देऊ लागला.. त्यातील उस्फुर्तता ‘ह्या हृदयीचे ते हृदयी घातले’ अशा जातकुळीची असली पाहिजे.

प्रत्येक ज्ञानशाखेच्या पोटामध्ये अनंत शक्यता दडलेल्या असतात. त्या त्या शाखेतील व्यावसायिकाने रूढीने बनवलेल्या चौकटीपासून स्वतःची मुक्तता करून घेणे खूप महत्वाचे आहे. मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रातील रंगछटा शोधताना माझा प्रवास तर रंगतदार झाला आहेच पण कंटाळाही दूर पळाला आहे…….