बहुरंगी बहर – हरहुन्नरी मुलांचा शोध-प्रकल्प !

अनेक विषयांत रुची असणाऱ्या, बहुअंगाने बहरत असलेल्या हरहुन्नरी मुलांचा शोध-प्रकल्प यंदाही सुरू झालाय. डॉ. आनंद नाडकर्णी यांची IPH आणि वयम् मासिक यांचा हा संयुक्त प्रकल्प आहे. ही निव्वळ स्पर्धा नाही, तर हा एक अनुभव आहे. मुलांना स्वतःच्या मनात डोकावण्याची, स्वतःचे विचार मांडण्याची ही अपूर्व संधी आहे. कोणत्याही माध्यमाच्या शाळेतील ७वी ते ९वीची मुले यांत सहभागी होऊ शकतात. यशस्वी मुलांना अनेक मान्यवरांना भेटण्याची संधी मिळते, त्यांच्यासाठी व्यक्तिमत्त्व विकास शिबिर आयोजित केले जाते. गेल्यावर्षीच्या जबरदस्त यशानंतर यंदाही या स्पर्धेला भरघोस प्रतिसाद मिळेल, अशी अपेक्षा आहे. 

अधिक माहितीसाठी खालील जोडणी (Attachment) वाचा.

मला माझ्या कामाचा कंटाळा का येत नसावा ?

मनोविकारशास्त्र ह्या शाखेमध्ये शिकाऊ डॉक्टर म्हणून प्रवेश केला त्याला आता छत्तीस वर्षे झाली. एम. डी. पास केल्यावर ‘कन्सल्टंट’ हे बिरुद लागले त्याला बत्तीस वर्षे झाली. खाजगी व्यवसाय सुरु केला १९८६ साली आणि बंद केला पाच वर्षांपूर्वी. ह्याचा अर्थ मी पेशंटस पहात नाही असे नाही. जे प्रायव्हेट क्लीनिक होते त्याचे काम सहकाऱ्याला सुपूर्द केले. मी फक्त आय. पी. एच. मानसिक आरोग्य संस्थेमध्ये आणि त्या संस्थेसाठीच काम करतो. सल्ल्यासाठी येणाऱ्या सर्वांना तिथेच भेटतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane II.JPG

स्वतःच्याबाबतीतले माझे निरीक्षण असे की मला आजवर एखादा दिवसही माझ्या कामाचा जबरदस्त कंटाळा आल्याचे जाणवलेले नाही. मला स्वतःलाही ते ‘अॅबनॉर्मल’ वाटले म्हणून मी ठरवले की आपण स्वतःच्या कामाची एक पहाणी करूया..

अनेक गोष्टी एकाचवेळी करण्याच्या सवयीमुळे माझा कालक्रम तसा आखीव असतो. दर महिन्याच्या पहिल्या तारखेस पुढच्या संपूर्ण महिन्याचे कॅलेन्डर तयार असते. त्याच्या प्रती संबंधितांना म्हणजे पत्नी, सहकारी, ते ड्राइवरपर्यंत दिल्या जातात. त्यापुढच्या दोन महिन्यांच्या कार्यक्रमाचा आराखडा आजच ऐंशी टक्के तरी ठरलेला असतो. त्यापुढच्या दोन महिन्यांमधली जागा अर्ध्याहून जास्त भरलेली असते. ह्याचा उघडउघड तोटा असा की मला ‘ आयत्या वेळी इच्छा झाली म्हणून’ अचानकपणे माझा दिनक्रम बदलता येत नाही. म्हणजेच कार्यक्षमतेसाठीही काही निगेटिव्ह किंमत द्यायला लागते हे मी मनोमन मान्य केले आहे. कधी एखादा उत्तम सांस्कृतिक कार्यक्रम चुकतो, कधी मित्रांबरोबरची मैफल तर कधी एखादा कौटुंबिक सोहळा. त्याची रुखरुख राहते पण मी त्याबद्दल कुरकुर करत नाही. त्यामुळे कामाबद्दलची नकारात्मक भावना ताब्यात येते.

कंटाळा यायचा नसेल तर नकारात्मक भावनांचा निचरा पहिल्यांदा व्हायला हवा. मी ज्यावेळी सायकीअॅट्रीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याचा पर्याय निवडला तो माझ्या आयुष्यातला ‘मी घेतलेला’ पहिला महत्वाचा निर्णय. अजूनही मी तो वारंवार मनात घोळवतो. माझे दैनंदिन काम म्हणजे ह्या निर्णयाची रोजची नवी उजळणी आहे. माझे काम मी निवडलेले असणे ह्यातील समाधान और आहे. असे ज्यांना मिळत नाही त्यांना कामातील ‘ममत्व’ निर्माण करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. मला त्या ‘ममत्वा’चा रियाज करायचा असतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane I

दिवसातील अनेक कामे करताना म्हणजे पेशंटस् तपासणे, गटउपचार घेणे, कार्यशाळा घेणे, भाषण देणे, प्रशिक्षण देणे… ह्यातील कोणतीही गोष्ट योजताना, तयारी करताना आणि प्रत्यक्षात आणताना मी माझा व्यावहारिक लाभ विचारातही आणत नाही हि सवय मी स्वतःला लावली आहे. करत असलेल्या कामाचे आवर्तन संपल्यावर पाहू काय व्यावहारिक लाभ होणार ते… त्यामुळे काम करण्यातला प्रत्येक क्षण जिवंत होतो.

व्यावहारिक लाभात येतात पैसे आणि प्रसिद्धी. मला मिळणाऱ्या पैशातील अर्ध्याहून अधिक भाग (कधीकधी पूर्ण भाग) हा माझ्या संस्थेला जातो. कारण माझ्यासाठी पैसा ही गोष्ट पुस्तके घेण्यासाठी, प्रवास करण्यासाठी आणि उत्तम खाण्यासाठी जरुरी आहे. विनोबा म्हणतात तसे आयुष्याची होडी पैशाच्या पाण्यावर चालवायची असते पण होडीमध्ये पाणी साठवायचे नसते.. तुम्ही म्हणाल पैसे हा तर समाधानाचा मार्ग. परंतु पाणी होडीत शिरले की सारे काम पैशाभोवती फिरते. त्यातला ताल हरवतो. असुरक्षितता येते. एकसुरीपणा येतो आणि मग कंटाळा येतो.

प्रसिध्दीचेही तसेच… माझी ‘व्यक्ती म्हणूनची’ प्रसिद्धी आणि माझ्या ‘ज्ञानशाखेतील विचारांची’ प्रसिद्धी हा विवेक मला ठेवायचा. उत्तम विचार इतरांपर्यंत पोहोचविण्याचे मी एक माध्यम आहे असे डोक्यात ठेवले की मन आपोआप ताजेतवाने होते. आपण जे जे काही करतो त्यातून मजा आली पाहिजे, गंमत आली पाहिजे आणि ह्या भावना मलाच माझ्या प्रोसेसमधून निर्माण करायच्या आहेत… होतं असं की एखादा विषय शिकवताना एखादे उदाहरण रिपीट होऊन येते. माझी मुलगी सुखदा म्हणते (ती सहकारी सुद्धा आहे),” बाबा तुला कंटाळा नाही येत तेच उदाहरण द्यायला…” त्यावर माझे म्हणणे असे असते की प्रत्येकवेळी मी नवीन,ऐकणारे नवीन, शब्दांमागची ऊर्जा नवीन ….अशावेळी त्या उदाहरणांमधल्या नव्या जागा सापडतात… कधी नवेच उदाहरण समोर येते… आपल्या अभ्यास-वाचन-विचारांद्वारे आपल्या मनाचे कोठार जितके भरू तितकी योग्य माहिती योग्यवेळी बाहेर पडते. स्मृतीसाठी सायास लागणे हे मनःपूर्वक अभ्यासाचे लक्षण नव्हे. मिलनोत्सुक सखीसारखी स्मृती तयार हवी जाणीवेच्या दरामध्ये … मग कंटाळा फिरकतही नाही आसपास. वीसवर्षांच्या गॅपनंतर समोर उभ्या राहिलेल्या पेशंटचे सारे संदर्भ अचानक आठवतात. कधीकाळी पाहिलेल्या सिनेमाची दृश्ये, वाचलेल्या कवितेच्या ओळी तोंडात येतात…स्वतःलाच कळत नाही हे कुठे साठून राहिले होते… गेल्या आठवड्यात दमणमध्ये एका प्रशिक्षण कार्यक्रमात साऱ्या भारतातून आलेले कर्मचारी होते. एका होता मध्यप्रदेशातील नेपानगरचा… त्याने नाव घेताक्षणीच मला तिथल्या कागद कारखान्याचा इतिहास, उभारणी त्यातील पंडित नेहरूंच्या संदर्भासहित कशी आठवली कुणास ठाऊक … त्या मुलाला फारच छान वाटले ! अर्थात मलाही.

अनुभवामध्ये आत्मीयता आली, वेगळे थ्रील निर्माण झाले की कंटाळा जातो. पण प्रत्येक कार्यक्षम माणसाने आराम, विरंगुळा आणि शुद्ध आळस ह्याकडेही पुरेसं लक्ष द्यायला हवं. भारतभर फिरताना प्रवासाचा आनंद घेणे हे फार महत्वाचे आहे माझ्यासाठी. लखनौच्या चौकामध्ये चाट खाणे आणि तिथल्या मार्केटमध्ये खास कापडाची खरेदी करणे हे हवेच. त्याशिवाय तिकडच्या प्रशिक्षणवर्गाचा शिणवटा कसा जाणार. सिक्कीममध्ये कारखान्याच्या मॅनॅजर्सचे ट्रेनींग घेतल्यावर गंगटोकच्या गांधी रस्त्यावर फिरून खास सिक्कीमी जेवण जेवायला हवे. होशियारपूरच्या प्लांटला जाताना पंजाबी ढाब्यावर पनीर आणि लस्सी नाही खाल्ली तर खेप फुकट आणि आंध्रमधल्या काकीनाडा शहरातून परत येताना वायझॅग शहराचे विहंगम दृश्य पहायला तिथल्या पहाडांच्या शिखरावर जायलाच हवं.

हा झाला सफरी दरम्यानचा विरंगुळा. प्रवासामध्ये पुस्तकांचा साथ जवळ ठेवायचा. रात्रीच्यावेळी लॅपटॉपवर उत्तम चित्रपट पहायचे. त्याचबरोबर भरगच्च कामाच्या दिवसांनंतर एक दिवस घरी आणि कुटुंबाबरोबर असा आखायचा की घड्याळाची पाबंदी झुगारायची. अकरा वाजेपर्यंत अंथरुणात लोळायचं. स्वयंपाकघरात लुडबुड करून एखादा पदार्थ तयार करायचा. जसा प्रवास एन्जॉय करायचा तसाच हा दिवस  पण करायचा. आमचे चारजणांचे कुटुंब आहे. आम्ही नियमतपणे बाहेर फिरायला, खायला जातो. आमचे पार्टी-बिर्टीला जाणे फारसे होत नाही. पण जवळच्या मित्रांचा सहवास आणि गप्पा ह्याला प्राधान्य असते.

दिनांक १ जानेवारी २०१७ ते ३१ मार्च २०१७ ह्या कालावधीतील माझ्या कामाची मी तपशीलवार छाननी करायची ठरवली. इतक्या वर्षामध्ये हा विचार कधी आला नव्हता. ‘आला दिवस की गेला दिवस’ असाच माझा शिरस्ता राहिला आहे. माझ्याकडे प्रत्येक दिवसाच्या प्रत्येक तासाचा Data लिहिलेला असतो. एक Disclaimer द्यायला हवे की मला आत्मप्रौढीचा संदेश अजिबात द्यायचा नाही. कामामधील विविधता कंटाळ्याला कशी काबूत ठेवते हे दाखवायचे आहे. आपल्याला व्यवसायामध्ये लपलेल्या अनेक शक्यता आपण पडताळून पहिल्या तर आपण निरंतन शिकत राहतो. शिकण्याची प्रक्रिया रसपूर्ण असेल तर शीणवटा कमी येतो.

ह्या कालावधीमध्ये एकूण दिवस होते ८९. त्यातील ३७ दिवस होते आय. पी. एच.मध्ये. दिवसाला किमान आठ तास काम करून ओपीडीमध्ये सल्लामार्गदर्शन करायचे. दिवसाला सरासरी ३५ अपॉइंटमेंटस या नात्याने एकूण सत्रे झाली किमान १२९५. एकूण ३२ अन्य कार्यक्रम झाले आणि त्यासाठी दिले ४३ दिवस. म्हणजे कामाचे दिवस झाले ८०. सुट्टीचे दिवस झाले नऊ. म्हणजे साधारण दहा दिवसांनंतर एक सुट्टी.

दिल्लीपासून चेन्नईपर्यंत दक्षिणोत्तर आणि लखनौपासून जामनगर आणि दमणपर्यंत असा महाराष्ट्राबाहेरचा प्रवास झाला. कोकणामध्ये पेण, नागोठणे, दापोली, वसई ही शहरे, मराठवाड्यातील लातूर, औरंगाबाद तसेच पुणे, नाशिक, वाई, सांगली अशी उर्वरित शहरे पकडली तर मुंबई धरून अकरा शहरांचा प्रवास होतो. औद्योगिकक्षेत्रातील  सहा कंपन्यांसाठी एकूण १८ दिवसाचे प्रशिक्षण कार्यक्रम झाले . लोकांसाठीची एकूण व्याख्याने झाली दहा. शाळांसाठीचे कार्यक्रम तीन. व्यसनमुक्तीचे तीन. साहित्यक्षेत्राशी निगडित कार्यक्रम तीन. डॉक्टरांसाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी चार कार्यक्रम. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये दिवसभर प्रशिक्षणवर्ग घेण्याचे एकूण पाच दिवस.

आता संख्यात्मक भाग बाजूला ठेऊ. कार्यक्रमांमधली लज्जतदार विविधता पाहूया.

एक जानेवारीचे नवीन वर्ष सुरु झाले तेच कल्याणच्या वेध संमेलनाच्या मुहूर्तावर  ( त्या कार्यक्रमाचा ब्लॉग: ‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!) त्यानंतर ८ जानेवारी औरंगाबाद, १४ जानेवारी पेण, आणि २२ जानेवारी लातूर इथे शेकडो विद्यार्थी – पालकांसमोर त्या त्या शहरातले वेध संपन्न झाले. (अधिक माहितीसाठी पहावे www.vedhiph.com किंवा FB-VEDH पान). आजवर एकूण सत्तर वेधच्या माध्यमातून मी सुमारे साडेसहाशे मुलाखती घेतल्या आहेत. फेब्रुवारीच्या १८ आणि १९ तारखेला महाराष्ट्रातील एकूण अकरा शहरातील कार्यकर्त्यांचे दोन दिवसांचे संमेलन नाशिकला आयोजित केले होते. दोन्ही दिवसाला सरासरी सात तासांची विचारमंथन सत्रे होती. एका संध्याकाळी माझ्याबरोबरच्या मुक्त गप्पांची मैफलही झाली.

जानेवारी महिन्याच्या १५ तारखेला पुण्याच्या बालगंधर्व नाट्यगृहामध्ये, ‘पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना’ या सूत्रावर डॉ.अभय बंग, डॉ. अनिल अवचट आणि मी अश्या तिघांबरोबर विवेक सावंत ह्यांनी दीर्घ संवाद साधला (पहा यू-ट्यूब link – पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना.) ह्या कार्यक्रमावर आधारित पुस्तकही साधना प्रकाशनाने प्रसिध्द केले आहे. १२ मार्चला पुणे वेधतर्फे ‘संपूर्ण शारदा’ ह्या कार्यक्रमामध्ये मी सुमारे अडीच तासाच्या ऐसपैस गप्पा केल्या प्रतिभा रानडे, वीणा गवाणकर आणि उमा कुलकर्णी ह्या तीन जेष्ठ मराठी लेखिकांसोबत. त्यानिमित्ताने ह्या लेखिकांबद्दलचे लिहून आलेले बरेच काही वाचले. काही पुस्तके पुन्हा वाचली. (ह्या कार्यक्रमाचा वृत्तान्त पहा ..

Part 1 –

Part 2 –

२७ जानेवारीला वसंत लिमये ह्या मित्राच्या ‘विश्र्वस्त’ ह्या कादंबरीबद्दल प्रकाशन समारंभात मी बोललो. (वृत्तांत यूट्यूब उपलब्ध) आणि ११ फेब्रुवारीला डॉ. संज्योत देशपांडे ह्या मैत्रिणीच्या पुस्तक प्रकाशनामध्ये ‘वियोगातून सावरताना’ ह्या परिसंवादात भाग घेतला.

दिनांक १२ फेब्रुवारीच्या सकाळी मी मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या ‘संघर्ष-सन्मान पुरस्कार’ सोहळ्याचे संयोजन केले. ह्या संयोजनाची माझे विसावे वर्ष अध्यक्ष होत्या डॉ. राणी बंग सामाजिक कार्यकर्त्या सुनीती सु.र. आणि अॅसीडपीडित मुलींसाठी काम करणारी लक्ष्मी सा ह्या दोघींबरोबर मी गप्पा मारल्या. ११ फेब्रुवारीला मुक्तांगणमध्ये ‘सहचरी’ मेळाव्यामध्ये मी सोनाली कुलकर्णीबरोबर संवाद साधला. आणि त्यानंतर दीड तास व्यसनाधीन मित्राच्या सुमारे सव्वाशे पत्नी-आयांबरोबर शंकासमाधान करत गप्पा मारल्या. सात जानेवारीला संध्याकाळी औरंगाबादला मी मुक्तांगण मित्रांचा पाठपुरवठा मेळावा घेतला.

औरंगाबादच्या गायकवाड ग्लोबल स्कूलच्या पालकांसाठी संत तुकाराम नाट्यगृहामध्ये ‘ह्या मुलांशी वागावे तरी कसं’ ह्या विषयावर संवाद झाला. २३ जानेवारीला लातूरच्या ज्ञानप्रकाश शाळेत विद्यार्थ्यांबरोबर दीड तासाचे प्रश्नोत्तर आणि गाणी शिकवण्याचे सत्र झाले. त्या सत्राचे छायाचित्र सोबत आहे. वयम् मासिकाच्या एप्रिल महिन्याच्या अंकांमध्ये वृत्तांतही आहे. आणि मार्चच्या अखेरीस कोकणातल्या दापोलीजवळच्या चिलखलगावी राजा दांडेकर आणि रेणू दांडेकर ह्यांच्या शाळेत शिक्षकांसाठी दोन दिवसांची कार्यशाळा झाली.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये माझे शिकवण्याचे कामही सुरु असते. ४ आणि ५ फेब्रुवारी तसेच ४-५ मार्च असे चार दिवस रोजचे सात तास, विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धतीचा वर्ग घेतला चाळीस व्यावसायिकांसाठी. माझी मुलगी डॉ. सुखदा ह्याच पद्धतीच्या प्रशिक्षणाचे काम करते. तिच्या दहा इंटर्न विद्यार्थ्यांसाठी मी ‘REBT & Spirituality’ तसेच ‘History of treatment in Mental Health’ अशी दोन दीर्घ सत्रे घेतली. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये चालणाऱ्या कौन्सिलिंग स्किल्स कार्यशाळेत मी ‘पालकांसाठीचे समुपदेशन’ ह्या विषयावर सत्र घेतले.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये मैत्र ही दूरध्वनी सेवा चालवणाऱ्या कार्यकर्त्यांचे शिबीर घेतले, तरुण जिमनॅस्टस् बरोबरचे क्रीडामानसशास्त्र प्रशिक्षण घेतले आणि मुक्तांगणच्या कार्यकर्त्यांबरोबरही चर्चासत्र घेतले.

या तीन महिन्यांमध्ये विविधस्तरावरील डॉक्टरांचे प्रशिक्षण घेण्याचाही योग आला. दिल्लीमधल्या इंद्रप्रस्थ अपोलो आणि मेदान्त ह्या मोठ्या रुग्णालयातील ICU Teams साठी मी आणि सुखदाने एकेक दिवसाची दोन सत्रे घेतली ‘रुग्णाच्या कुटुंबीयांशी सुसंवाद’ या विषयावर. मुंबईच्या पश्र्चिम उपनगरातील जनरल प्रॅक्टिशनर्ससाठी मी व्यसनमुक्ती उपचारांवर सत्र घेतले. तर जी.एस.मेडिकल म्हणजे माझ्या कॉलेजमध्ये प्रथम वर्ष एम.बी.बी.एस.च्या मुलांबरोबर संवाद साधला ‘CCD’ ह्या विषयावर… College Campus Discoveries.

सात फेब्रुवारीचा संपूर्ण दिवस जवळजवळ नऊ तास मी होतो डिझाइन क्षेत्रातील ‘सेलिका’ नावाच्या कंपनीच्या नेतृत्व करणाऱ्या संघासोबत. प्रभावी नेतृत्वसंबंधातील चर्चा करत होतो. जानेवारी महिन्यात नागोठण्यामध्ये तरुण अभियंत्यांना Behavioral Safety वर प्रशिक्षण देत होतो. मार्च महिन्यात जामनगरमध्ये ह्याच विषयावर कार्यशाळा तर घेतलीच पण रिलायन्स कर्मचाऱ्यांच्या जवळजवळ चारशे पत्नींसाठी महिला दिनाचा कार्यक्रमही केला भावनिक साक्षरतेवर. इंडोकोमधल्या उभरत्या नेतृत्वासाठीच्या GEMच्या ह्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Values in 21st Century’  तर सीमेन्समधल्या पुण्याच्या तरुणांसाठी दोन दिवसांच्या कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Me to We’ ह्याच सूत्राभोवतीच्या एकूण तीन बॅचेस घेतल्या अल्केम कंपनीच्या दमण प्लॅन्टमधल्या फार्मसी क्षेत्रातील तरुण अधिकाऱ्यांसाठी. उत्तरप्रदेशात ऐन निवडणुकीच्या काळात होतो बाराबंकीला.तिथल्या रिलायन्स प्लॅन्टमध्ये दोन दिवसांचे विविध कार्यक्रम घेत… पण त्यातही लखनौच्या भातखंडे संगीत विद्यापीठात एक संध्याकाळ घालवली. श्रुतीताई सडोलीकरांबरोबरच्या चवदार गप्पा आणि भोजनासमवेत. असे अठरा दिवस होते रिलायन्स, सीमेन्स, इंडोको, सॅनोफी, सेलीका आणि अल्केम ह्या कंपन्यांसाठी दिलेले.

विनोबांच्या जीवनविचारांवर आधारीत एक दीर्घ सादरीकरण मी करतो. वीस जानेवारीला त्याचा प्रयोग झाला वाईमध्ये तर तेवीस जानेवारीला लातूरमध्ये. (त्या संदर्भात सविस्तर लवकरच) सहा फेब्रुवारीला मुलुंडच्या वझे-केळकर महाविद्यालयात स्मृतिव्याख्यान होते ‘Magic of Empathy’ ह्या विषयावर. नाशिकच्या वाघ मेमोरियल व्याख्यानात बोललो ‘मन वढाय वढाय’ ह्या विषयावर तर विरारजवळच्या नंदारवाल इथे फादर डिब्रीटो आणि सातशे रसिकांसमोर उलघडले ‘शरीर मनाचे नाते’. सांगलीमध्ये तुडुंब भरलेल्या भावे नाट्यगृहामध्ये डॉ. कुलकर्णी स्मृती व्याख्यान झाले ‘रहस्य माणुसकीचे भविष्य माणुसकीचे’ ह्याविषयावर; तर दापोलीला झाल्या ‘बहुरंगी गप्पा’. औरंगाबादला पालकत्वावर बोललो तर पुण्याला MKCLच्या कार्यालयात झालेल्या शिबिरामध्ये ‘अॅप्टीट्युड टेस्टींग’ या विषयावर.

हा आढावा घेताना अनेक गोष्टी लक्षात आल्या. संवादाची शैली, विषयांची विविधता, प्रेक्षकांची विविधता ह्यातले वेगळेपण जितके जास्त तितका कंटाळा कमी. संवादाची स्थळे आणि वातावरण ह्यातली विविधताही महत्वाची. म्हणजे कशातही रुटीनपणा नाही. प्रत्येक नवा विषय, नवा संवाद मला अधिक अंतर्मुख करतो… नवीन विचार शोधण्याची प्रेरणा देतो. विचार नेहमीचा असला तरी मांडणी वेगळी करण्यासाठी प्रवृत्त करतो.

कंटाळा टाळायचा तर प्रत्येक क्षण ‘Here & Now’ ह्या न्यायाने अनुभवायला हवा. म्हणजेच त्या क्षणाबरोबरची तन्मयता, एकाग्रता जितकी जास्त तितका कंटाळा कमी. मग ते ओपीडीतले कन्सल्टे शन असो की जाहीर भाषण. असे असले तर आपली उत्कटता समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचत असावी. रांगेने सहा भाषणांमध्ये असा अनुभव आला की माझा शेवटचा शब्द वातावरणात विरल्यावर निमिषार्धाची शांतता होती. आणि टाळ्या वाजवताना समोरचा समुदाय उभा राहिला आणि प्रतिसाद देऊ लागला.. त्यातील उस्फुर्तता ‘ह्या हृदयीचे ते हृदयी घातले’ अशा जातकुळीची असली पाहिजे.

प्रत्येक ज्ञानशाखेच्या पोटामध्ये अनंत शक्यता दडलेल्या असतात. त्या त्या शाखेतील व्यावसायिकाने रूढीने बनवलेल्या चौकटीपासून स्वतःची मुक्तता करून घेणे खूप महत्वाचे आहे. मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रातील रंगछटा शोधताना माझा प्रवास तर रंगतदार झाला आहेच पण कंटाळाही दूर पळाला आहे…….

विनोबांची साथसंगत…..

(ह्या लेखाची पार्श्वभूमी कळण्यासाठी ‘विनोबांचे दर्शन’ हा लेख वाचावा. त्याची  link आहे.  https://manogati.wordpress.com/2016/09/20/दर्शन-विनोबांचे )

म्हणता म्हणता विनोबांचा संवादाच्या तिसऱ्या सादरीकरणाची वेळ आली. एम. के. सी. एल. ने आयोजित केलेला हा कार्यक्रम झाला पुण्याच्या टिळक स्मारक सभागृहामध्ये.  सर्व वयोगटातील मंडळींनी नाट्यगृह भरुन ओसंडत होते. अध्यक्षस्थानी होते डॉ. राम ताकवले आणि मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. संजय देशमुख. समाजाच्या प्रत्येक क्षेत्रातील जाणते श्रोते उपस्थित होते. विनोबांबद्दल बोलताना नेहमीसारखीच तंद्री लागली. तीन तासाचा कार्यक्रम संपन्न झाला. बाबाने (अनिल अवचटांनी) फेसबुकवर पोस्ट टाकली. त्यात तो लिहितो, “काल आनंद नाडकर्णीचे विनोबा या विषयावर व्याख्यान झाले. केवळ अप्रतिम. त्याचा थक्क करणारा अभ्यास, त्याने केलेली त्या विषयाची आधुनिक मानस शास्त्राशी जोडणी, त्याने छोट्या गोष्टींची अधून मधून केलेली पोषक पखरण… वा वा, तृप्त झालो, पण तृप्ती नंतर तुस्त न होता तल्लख झालो ! मागच्या पिढीतील अनेक उत्तम वक्त्यांनी भाषणे ऐकलेली. पण या भाषणाची जातकुळीच वेगळी. – बाबा “

अॅड. असीम सरोदेच्या बाबांचे यवतमाळहून पत्र आले. बाबासाहेब सरोदे लिहितात, ” आपले सर्वांगसुंदर, अभ्यासपूर्ण ऐकण्याचा योग घडून आला. आनंद अनुभवला. वयाच्या ९व्या वर्षी चौथ्या वर्गात असताना विनोबांचे प्रथम दर्शन घडले. आमच्या वडिलांनी १९५४ साली विनोबांच्या भूदान यज्ञामध्ये ६० एकर जमीन दिली. दहा आदिवासी परिवार (आजही) उत्तम प्रकारे उदरनिर्वाह करत आहेत. “

विनोबांचे अभ्यासक डॉ. मिलींद बोकील हजर होते त्यांनी कळवले, “कालचा ‘विनोबा संकीर्तनाचा’ कार्यक्रम बहारदार झाला. प्राचीन परंपरेला तुमचे आधुनिक योगदान”

प्रा.सुरेन्द्र ग्रामोपाध्ये लिहितात, “विनोबांना अपेक्षित असं कर्म, विचार, भाव यांचं आचरण तुमच्याकडून घडत असल्याने माझ्यासारख्या ‘जड’ माणसाला विनोबा ‘भेटले’. “

पुणे वेधचे संयोजक दीपक पळशीकर सरांची प्रतिक्रिया, “विनोबाजींनी भेटल्याचा प्रत्यय आला. मी दहा वर्षाचा होतो. विनोबा आमच्या घरी आले होते. आम्ही बडोद्याला होतो. माझे वडील आणि विनोबाजी धुळ्याच्या जेलमध्ये एकत्र होते.”

अनुरूप विवाह संस्थेच्या गौरी कानिटकरने लिहिले, “सर कालचा विनोबांवरचा कार्यक्रम अप्रतिम झाला. सत्य, ब्रह्मचर्य, तन्मयता हे सगळं भावलं आणि माझ्यात बदल घडवून आणण्याची इच्छा निर्माण झाली.”

असे खूप एसएमएस, मेल्स आले. रेणुताई गावस्करांना एसएमएस असा होता, “डॉक्टर, आपल्या कालच्या भाषणाच्या संदर्भात पुण्यात हलचल माजली आहे.” अनेक तरुण श्रोत्यांनी फेसबुकवर प्रतिक्रिया दिल्या. मी ह्या सादरीकरणाचे पुस्तक करावे अशा सूचना आल्या.

त्या दिवशी कार्यक्रमाला हजर होते वाईचे फडणीस सर. त्यांनी माझ्याशी संपर्क साधला. २१ जानेवारी २०१७ ला विनोबांची वाईमध्ये येऊन १०० वर्षे पूर्ण होणार. त्याच्या पूर्वसंध्येला वाईमध्ये हे सादरीकरण करायचे. मी अर्थात होकार दिला. वाईचा कालखंड विनोबांच्या घडणीतला अत्यंत महत्वाचा.

वाईच्या कार्यक्रमाला पवनार आश्रमाच्या कालिंदीताई, विनोबांचे चरित्रकार विजय दिवाण, भूदान अभ्यासक पराग चोळकर अशी महनीय माणसे उपस्थित होती. माझी जेष्ठ मैत्रीण चित्रपट दिग्दर्शक सुमित्रा भावे खास पुण्याहून वाईला आली होती. पुन्हा सभागृह भरगच्च. आजची समाधी काही वेगळीच. वाईच्या संदर्भात जरा जास्त तपशीलात बोललो. डॉ. दत्तप्रसाद दाभोळकर साताऱ्याहून आले होते ऐकायला. माझी पाठ थोपटत म्हणाले, “तू महाराष्ट्रातला आजघडीचा सर्वोत्तम प्रवचनकार आहेस.” (गंमत म्हणजे नेमकी अशीच शाबासकी मला वसईच्या फादर फ्रॅन्सीस डिब्रीटोंनी दिली. असो.) कालिंदीताई गहिवरून म्हणाल्या, ” माझा बाबा भेटला रे मला…”

सुमित्रा आणि मी तर रात्रीसुद्धा गप्पा मारत राहिलो. तिला बनवायचा आहे विनोबांवरचा चित्रपट. हे तिचे, माझे तसेच बाबाचे आणि अभयदादाचे (डॉ. अभय बंग ) समान स्वप्न आहे. पैसे देणाऱ्या निर्मात्याचा शोध  सुरु आहे. वाईहून परतलो आणि दोन दिवसातच पोहोचलो लातूरला. लातूरच्या आमच्या वेधच्या कार्यकर्त्यांनी, ‘ विनोबा स्वचे विसर्जन’ हा कार्यक्रम तिकिटे लावून ठेवला होता. आणि आठशे लोक तिकिटे घेऊन आले होते. पुन्हा एकदा तोच अनुभव… मराठी म्हणवणाऱ्यांना, भारतीय म्हणवणाऱ्यांना विनोबा किती कमी ठाऊक आहेत. आचार्य अत्र्यांनी लिहिलेला ‘विनोबा कि वानरोबा’ हा संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीतला लेख ठाऊक आहे काहींना पण त्यानंतर काही वर्षांनी अत्रे साश्रु डोळ्यांनी विनोबांना भेटल्याचे ठाऊक नाही. त्या क्षमेचा क्षणाच्या साक्षीदार होत्या कालिंदीताई. वसंत साठ्यांनी विनोबांनी लिहिलेले ‘अनुशासन पर्व’ हे शब्द देशभर प्रसिद्ध केले पण त्यानंतर विनोबांनी काढलेले ‘?’ असे प्रश्नचिन्ह मात्र स्वतःकडेच गोठवले… आणि विनोबा तर प्रथमपासूनच समजगैरसमजांच्या पलीकडे. त्यांना जे योग्य – अयोग्य वाटायचे ते मांडायला ते कचरले नाहीत. पितास्थानी असलेल्या गांधीजींच्या उत्तर आयुष्यातल्या ब्रम्हचर्यविषयक प्रयोगांबद्दलची नापसंती विनोबांनी स्पष्ट शब्दात नोंदवली आहे. विनोबांचा अभ्यास करताना त्यामागची संगती स्पष्ट होते. विनोबांच्या मते ब्रम्हचर्य हे ‘शरीरसुखाचा निग्रहपूर्वक त्याग’ एवढयापुरते सीमित नव्हतेच. याचा उहापोह माझ्या सादरीकरणामध्ये आहे.

विनोबा म्हणतात की माझ्याकडे स्वतःचे असे ज्ञान नाही. मी फक्त इतर सर्वांनी निर्माण केलेल्या ज्ञानधनाचा ‘फुटकळ विक्रेता’ आहे. ह्या न्यायाने माझी भूमिका फेरीवाला किंवा रस्त्याच्याकडेला बसलेल्या सर्वात फुटकळ विक्रेत्याबरोबरच करायला हवी. विनोबांचे विविध विषयांवरचे विचार मांडताना मी त्यात तल्लीन होतो आणि प्रत्येक सादरीकरण वेगळे होते हे मात्र खरं.

पहिल्या कार्यक्रमाला वर्ष व्हायच्या आतच पाच शहरांमध्ये पाच भरगच्च कार्यक्रम झाले. त्यानिमित्ताने वारंवार विनोबांच्या अधिकाधिक जवळ जायला मिळत आहे. त्यांचा आशीर्वाद घेऊन मी ‘कबीर कालातीत’ ह्या अभ्यासाला सुरुवात केली आहे. चोवीस जूनच्या संध्याकाळी पुण्यात होणाऱ्या ह्या कार्यक्रमातील निरूपणाचे शब्द माझ्याकडून येतील पण कबीराचा भाव स्वरातून उमटणार आहे महेश काळेच्या गळ्यातून… कबीर आणि विनोबा.. खरेतर एकाच माळेचे मणी.. एकेका मण्याला समजून घेतले तर माळेचा प्रवाह समजून घेताना आनंद वाढतो…समजलेले इतरांना सांगताना ते समाधान दशगुणित होते… स्वतःकडून जगाकडे. विनोबांच्या शब्दात, ‘जय जगत!’

  • एम. के. सी. एल. आयोजित कार्यक्रमाची चित्रफीत पाहता येईल https://youtu.be/2BmxGSasMIE ह्या लिंकवर. रंगमंचावरून दाखवलेले पॉवरपॉइंट फार स्पष्टपणे दिसत नाही आणि ध्वनीची गुणवत्ताही फार दाणेदार नाही. त्यामुळे आस्वादात व्यत्यय येण्याची शक्यता आहे. त्याबद्दल क्षमा करावी. पण हा कार्यक्रम अंशतः तरी अनुभवता यावा ह्यासाठी हा दृश्य दस्तावेज उपयुक्त ठरावा.

 

My journey and learnings in the field of De-addiction – Final part

Let me share with you my learnings now.

  1. Stay focused on here and now. Give your best. And the dream will unfold.

This is a valuable lesson. As a junior most resident in Psychiatry, I did not know that this work will get institutionalized into a ISO approved and President’s Gold Medal winning organization. But I tried to give my best by being genuine, innovative and hard working. Even today in my monthly visits to Muktangan my role is ‘Value addition’ by ‘generating ideas and alternatives’.

  1. The dream if shared by many is more likely to come in reality.

Had the dream of working in this field been accepted and owned by Sunanda,  Anil, Mukta and all my colleagues in Muktangan it would not have persisted for three decades now. I should not have ‘exclusive rights’ over any dream. When multiple people contribute it gets evolved…….and gets evolved in a better design.

  1. Its not only therapies but relationships help in the recovery of addicts.

There are hundreds and thousands of examples of this. As I am writing, one of my recovered patients, has won a prestigious prize in a technical area of film making. He mailed me the news and his photograph. It’s a story of an emotional turmoil for him and his family during his active days of addiction, and then the efforts for recovery. I have been with them in all those days also as a family friend, not only as a professional. I have actually never ever counted these relationships but each has been extremely special for me. The relationship spans across three or even four generations in a family. These bonds have been my forte in all these years of helping addicts.

  1. Right help at the Right time gives stable recovery.

Definition of ‘Right time’ is the internal unconditional genuine wish of a person to get out of addiction. The person/s who is/are helping have hardly any control over it but by giving non-judgmental support they can be helpful. ‘Right Help’ is the factor within control for the helping person. But the ability to walk that extra mile with the patient and family is important. There are countless incidents when I have crossed all limits as a ‘professional’ and helped such persons and families with whatever I could.

Just today I met one of my ex-addict patients of gambling. He shared with me his ‘Right moment to change’ when almost thirty years back I had confronted him with his reality. Deep in financial debts and defiant as a determined hawk he challenged my plan of treatment, by as asking me, “If I don’t agree and follow what you are saying . . . what else you can tell me?”

“Go up the terrace of this building, jump from it and end this game . . .” I had told him with a cold look and flat tone. But by this time I had walked that extra yard with him and his family so he knew that my intention was to see him recover . . . And so is he for thirty years now!

  1. Leaving the addictive substance is the first step towards recovery. Becoming a better human being is the essence of recovery.

I learnt this from many of my patients but most remarkably from a colleague and close guide of mine. His name is Stany Sequera. Uncle Stan who is no more resides in my conscience along with Sunanda and my father. He was an alcoholic. He lost his job in a company called Larsen and Toubro Ltd. He recovered with the help of AA. He started reemployment with the same company as a addiction counsellor and retired after mentoring numerous patients. From the deck of AA he was instrumental in guiding hundreds of recoveries. I met him first as a senior AA member and then as a senior colleague and guide in the formative years of IPH (Institute for Psychological Health). I plan to write about his impact on me separately some day but he was one person I saw who had changed himself immensely and had become not only more evolved but enlightened.

I have seen my colleagues in Muktangan, evolve like this. As I am writing this, the government of Maharashtra has conferred the Vyasanmukti Seva Puraskar of this year to Prasad Dhawale, our senior staff member at Muktangan. He is one of the chief architects of our follow-up programme across the state. His work is so exhaustive that for our follow-up meetings in South Maharashtra sometimes out active workers have to engage Theatres with huge sitting capacities. Very humble in demeanor but determined in his resolve to help; Tatya (we call him fondly) is a unique worker who was admitted in Muktangan many years back as a patient. Similarly Datta Shrikhande another colleague has become a ‘body builder’ in the age group of ‘Above Fifty’ and also a contestant amongst top fifty in TV show ‘Master chef.’

  1. Recovery from addiction requires ‘Network’ of support.

Over the years, Muktangan has evolved its much acclaimed model of comprehensive treatment with extensive web-work of regular follow-up centres. It runs regular training programmes for our ex-patient turned activists across the state to empower them. There is a similar network of Sahachari group (wives of alcoholics) across the state and a special occupational rehabilitation unit for them at Muktangan. We have marriage counseling programme titled ‘Sahajeevan.’ For children of alcoholics we have support group called ‘Ankur’. We have regular events and get-togethers at all major cities. When Baba, Mukta or me visit a city a follow-up meeting is organized there for us. At all ‘slippary days’ such as 31st December every year, hundreds of our recovering addicts come and stay at Muktangan for two to three days. We publish a trimonthly, magazine titled ‘Anandyatri’ that reaches homes of our patients. Now there are numerous Whatsapp groups of our patients and counselors. All of us are called with a Relationship . . . Anil is Baba, I am Anand kaka, Mukta is Tai, Prasad is Tatya, Prafulla Mohite our coordinator for woman-addicts programme is Phula atya. This is unique. In the days when interventions are becoming more impersonal (called professional) we have been able to integrate the therapeutic interventions with optimum transference.

  1. From Black holes of human fallibility to the blessed light of human development.

My journey in the field of De-addiction had consolidated my belief in human goodness. From the ashes of dark destruction the life-force can resurge with such a sustained and consistent way . . . really amazing. Baba says, “Miracles is an everyday affair at Muktangan.” I have experienced this so many times. Not only my trust in human goodness stands firmly reiterated, this journey makes me humble. My contributions at most times, timely and significant, are a drop in the ocean of the gravity of this problem. Yet when you see, it makes some difference, you feel satisfied. The journey made me think deeply about association of different themes such as REBT, AA recovery program, Spirituality, Neurosciences and gave me many fundamental insights about human nature and recovery from addictions.

The area of de-addiction in mental health is supposed to be extremely tough for a therapist . . . Yes, by all means, it is . . . But the happiness and satisfaction it gives you is so unique that you start really believing what Sunanda used to say, “There is no hopeless case in addictions.”

My journey and learnings in the field of De-addiction – III

I still vividly recall that day when Sunanda (Dr. Anita Avachat) passed away . . . And the morning after that when myself and Mukta were on way to Muktangan to talk to our patients and staff team. Sunanda had put her sweat and blood to evolve this unique de-addiction centre. She was a mother to all her patients and team members. More than eighty percent of our staff that time comprised of recovered patients from Muktangan whom we call ‘Muktangan Graduates’ Anil i.e. Baba was in deep grief; gallantly coping with a loss of a relationship that was extraordinary in so many ways.

On that day twenty years back, we all pledged that we will continue Sunanda’s vision and make her mission as meaningful as possible. The mantle of leadership now fell upon Mukta, daughter of Anil and Sunanda, a qualified Clinical Psychologist with great academic distinction. She was being inducted in the team at that time. She nurtured the dream of achieving a Doctorate by doing research on patients with addiction. Reality however threw a much bigger challenge in front of her; to stear an entire organization through a crisis of leadership.

Mukta and my team of senior counselors admirably rose to the occasion to make Muktangan what it is today, a ISO accredited organization that won president of India’s honour as a centre of excellence in the field of de-addiction.

At any given time there are close to two hundred inmates in Muktangan with a staff of over seventy workers. There is a separate ‘Nishigandh’ centre for rehabilitation of women addicts that has completed a decade. We run the Regional Research and training centre for the department of social justice, Govt. of India for the entire western region of the country.

We constituted a unique award in Sunanda’s memory, titled ‘Sangharsh Sanman Puraskar’. This award salutes the spirit of constructive developmental struggle in the domain of individual health and social field; two inseparable parts of Sunanda’s journey. For two decades, I have been compering this function and have interviewed forty personalities that resonate Sunanda’s spirit in their life stories.

In the year 2001, I published my book ‘Muktipatre’ on recovery from addiction. This book is written in the format of letters exchanged between a psychiatrist and a recovering alcoholic. Now close to double digit edition this book has been selling (sailing as well) silently without any reviews in the media. Patients across the state have given me feedback how they ‘identify’ with the protagonist Prateek, the name itself means ‘significant symbol.’ Some years back AIR (All India Radio) converted the book into a Audio-drama and was broadcast from its Pune station in a serial manner. By now it has been repeatedly aired by all AIR centres across the state. The book is now available in English as well with the tittle, ‘Dialogues to wellness’, splendidly translated by my friend Mr. Satish Bapat.

My friend and theatre director Chandrakant Kulkarni saw a play in this book. He along with playwriter Prashant Dalvi had serial discussions with me for adapting the book into a play. They visited Muktangan with me and experienced the therapeutic environment there. The play titled ‘Get well soon’ was successfully staged with lead-star Swapnil Joshi. For Marathi commercial theatre, this was an unique experience to produce a play on recovery from alcoholism. This play won numerous awards but what was more important was influenced many to take treatment and sensitized many to introspect not only on addictions in particular but coping with life in general.

With the hundredth show of the play, eight edition of the book was published. It was a moment of great satisfaction for me. In fact watching the characters come alive is always a treat for any writer. It is interesting that the script of the play is also published now in a separate book.

In my monthly visit to Muktangan I regularly take group sessions with my patients, a thirty five year young habit now. But each group still is a fresh event of introspection for me with a variety of questions and problems asked by them and responded by me. I take group meetings with the staff team to plan forthcoming activities and events. I sometimes take a learning session on any topic pertaining to addiction. Some of my favourite themes are how to integrate principles of REBT (Rational Emotive Behavioral Therapy) with principles of AA that is Alcoholic Anonymous; or how to integrate REBT with spirituality. Sometimes I give inputs on counseling skills, sometimes on the topic of dealing with personality disorders. It is a very refreshing experience.

I also interact personally with patients as well as team members. Muktangan’s strength lies not only at the therapy centre but also in over twenty follow-up centres spread across the entire state of Maharashtra. Whenever I travel to anyone of these cities I conduct follow-up meetings of recovering patients organized by our local recovered patients and counselors from Muktangan who are allotted the co-ordination of different centres. Sometimes the follow-up meetings require specious auditorium. The people who turn up for follow-up are in multiples of hundreds. We do get alarmed by people turning to addictions in large numbers. It’s a redeeming truth that if determined and focused many can come out of this disorder of dependence.

For professionals working in this field I have developed learning programmes on ‘Counseling an Addict and his/her family’ based on principles of REBT. I have also developed a module on ‘How to take Therapy groups in the field of Mental Health.’ Both these are two-three day long workshops where I try to share with others what I have gained from my experiences.

What is very fascinating is the multitude of ways in which I have been able to deal with the theme of addictive behavior . . . From Individual to Organizational, Scientific to Creative, Psychiatric to Social and from Biological to Cultural. . . And the integrated picture that has evolved during this journey.

My major learnings and lessons, I will share with you in the concluding part of this series.

(Contd. Part IV …)

निषेधाचे नवे मार्ग

डॉक्टरांनी ‘संप’ केल्याने नेमके  काय साध्य होणार आहे?

प्रश्न आहे वैदयकीय व्यावसायिकांच्या सुरक्षेचा. तो महत्वपूर्ण आहे आणि त्यासाठी डॉक्टरांनी निषेधाचे सर्व कायदेशीर आणि नैतिक मार्ग वापरायला हवेत. त्यामध्ये  मोर्चा,उपोषण, निवेदने, कायदेशीर पावले, लोकप्रतिनिधी पातळीवरची जागृती अशा अनेक उपायांचा समावेश करता येईल.

परंतु समाजामध्ये आज आपल्या व्यवसायाची विश्वासार्हता कमी होत असताना, सदभावना कमी होत असताना आपण रुग्णांना सेवा देणे बंद करावे हे मला योग्य वाटत नाही.

हे वागणे असे दाखवते की वैद्यकीय व्यवसाय अन्य व्यवसायांसारखाच आहे. त्याला नैतिकतेचा आधारच नाही. ‘सामान्य’ कामगारांप्रमाणेच वागताहेत हे डॉक्टर. असे आरोप सामान्य माणसे जास्त प्रमाणात करणार. सदभावना वाढणार की कमी होणार?

निषेध हे आपले नजीकच्या पल्ल्याचे ध्येय आहे पण विश्वासार्हता पुन्हा स्थापित करणे हे व्यावसायिकांचे लांब पल्ल्याचे ध्येय असायला नको का?

आपल्याला आपल्या रुग्णांमधला विवेक जागृत करायचा असेल आणि आपला व्यवसाय खऱ्या अर्थाने मानवतावादी आहे असे दाखवायचे असेल तर राज्यभरच्या व्यावसायिकांनी एक आठवडा (किमान एक दिवस) आपल्या सर्वांच्या सर्व सेवा निःशुल्क द्याव्यात. मी जर हॉस्पिटलात काम करणारा विशेषज्ञ् डॉक्टर असेन तर मी माझे शुल्क न घेता उपचार द्यावे, शल्यक्रिया करावी. प्रत्येक रुग्णाला असेल सांगावे की तू म्हणजे माझ्यासाठी समाजाचा प्रतिनिधी आहेस. तुझा विवेक जागृत करण्यासाठी मी ही सेवा निःशुल्क देत आहे. असेही डॉक्टर आहेत असे तू किमान दहा लोकांना आजच्या दिवसात सांग.

आपण असे समजू की संपूर्ण महाराष्ट्रात, IMA ने ‘Medical camp’ घोषित केला आहे. एक रविवार असा ठरवावा  ज्या दिवशी शहरातल्या डॉक्टरांचे गट करून त्यांनी आपापल्या विभागामध्ये खास ‘Medical camp’ घ्यावे. त्या दिवशी वैदयकीय शंकासमाधानाचे कार्यक्रम आयोजित करावे. अशी सेवा घेण्यासाठी येणाऱ्या प्रत्येकाला व्यवसायिकांवरच्या हल्ल्यांचा आणि हिंसेचा निषेध करणारे पत्रक द्यावे; त्या रुग्णांच्या त्यावर सह्या घ्याव्यात. असे करताना व्यावसायिकाला आत्मशुद्धीचे समाधानही लाभेल. माझ्या व्यवसायातील अपप्रवृतींचा मी निषेध करतो हे सुद्धा  ह्या निमित्ताने सर्व व्यावसायिकांनी सांगितले पाहिजे. डॉक्टरांवर होणारे हल्ले सर्वसाधारणपणे कोणती व्यावसायिक मूल्ये पाळणाऱ्या किंवा पायदळी तुडवणाऱ्या व्यावसायिकांवर होतात त्याची पहाणीही व्हायला हवी.

रुग्णाला सेवा न देणे हे नकारात्मक आहे आणि ते प्रतिक्रियावादी (Retaliatory, Reactive) पाऊल आहे. निःशुल्क सेवा देऊन आपले मत समाजाला पटवणे हे सकारात्मक आणि proactive पाऊल आहे.

आपण आपापल्या समाधानी रुग्णांनाही आवाहन करायला हवे की ऐन आणीबाणीच्या वेळी वैद्यकीय व्यावसायिक त्यांच्या मदतीला कसे आले त्याचे अनुभव त्यांनी सलग आठवडाभर आपापल्या समाजमाध्यम गटांमध्ये पसरावे. सर्व प्रसार माध्यमांना आपण आवाहन करावे की त्यांनी ‘मी आणि आमचे डॉक्टर’ किंवा ‘कुटुंबाचे डॉक्टरकाका’ अशा विषयांवर वृत्तकहाण्या (Newsfeatures) आणि संवादसत्रे (Talkshow) घडवून आणावेत. काही जमावांनी दुःख आणि राग आततायीपणे व्यक्त केला म्हणून तो मार्ग सर्वांनी घ्यायचा का हा choice आहे.

समाजमाध्यमांमध्ये प्रस्तूत करण्यात आलेल्या IMA पत्रकानुसार गावागावांमध्ये डॉक्टर्स सेवाबंदी करत आहेत की नाहीत हे पहाण्यासाठी विशेष पथके तयार करण्याची सूचना आहे. तसेच ह्या कामबंद निषेधामध्ये सहभागी न होणाऱ्यांसाठी असहकाराची गर्भित धमकीसुद्धा आहे. संघटनेच्या पदाधिकाऱ्यांनी इतके भावनिक व्हावे आणि विवेकाला तिलांजली द्यावी हे खूप दुःखदायक आहे.

डॉक्टर्स आणि समाज ह्यातील कटुता कमी करणे हे आपले ध्येय असायला हवे. गढूळ झालेले समाजमन अधिक गढूळ करायचे आणि आपल्या व्यवसायाबद्दलच्या नाराजीला अधिकच खतपाणी घालायचे ह्यामुळे आपली विश्वासार्हता पुन्हा येणार आहे का? उलट निःशुल्क सेवा दिल्याने आपण प्रतीकात्मकपणे पण थेट कृतीतून समाजाला हे दाखवू की आमच्यासाठी ‘आर्थिक लाभ’ हा एकमेव हेतू असणार नाही तसेच आम्ही आमच्या ‘सेवाव्रताशी’ प्रतारणा करू इच्छित नाही. माझ्या व्यवसायावर झालेल्या शारीरिक हिंसेची प्रतिक्रिया मी जर अप्रत्यक्षपणे हिंसा करूनच करणार असेन तर मी माझ्या व्यवसायाला उन्नत आणि परिपक्व असा व्रत-व्यवसाय का म्हणावे? माझा व्यवसाय हा सामाजिक विवेकाचा मापदंड असावा अशी माझी इच्छा आहे आणि ती मला माझ्या कृतीतूनच ठामपणे व्यक्त करायला हवी.

  • डॉ. आनंद नाडकर्णी

ता.क.

आज सकाळपासून मी ‘Walk the talk’ ह्या न्यायाने तीसहून अधिक रुग्णांना विनाशुल्क तपासले. प्रत्येकाला माझ्या वागण्याचे कारण सांगितले. माझे विचार समजून सांगणारे निवेदन दिले. ह्या सर्वाचा Feedback विलक्षण सकारात्मक होता. सर्वच रुग्णांनी मला सांगितले की तुमचा अभिनव मार्ग भावला. काही जणांनी माझ्यासोबत फोटो काढला, काही जण पाया पडले आणि प्रत्येकाने हा अनुभव त्यांच्या जवळच्या प्रत्येकासोबत share करण्याचे आश्वासन दिले. माझा निषेधाचा आवाज अनेकांपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचला. रात्रीपर्यंत मी अजून तीस रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबीयांपर्यंत पोहोचेन. काम थांबवले असते तर माझ्या व्यवसायाबद्दलची सदभावना तर मी साठ कुटुंबांपर्यंत पोहोचवली नसतीच पण माझ्याबरोबर ह्या सर्वांच्या डॉक्टरांसंदर्भातल्या गप्पाही झाल्या नसत्या.

My journey and learnings in the field of De-addiction – II

Ignorance is indeed bliss sometimes . . . I did not know the enormity of the challenge of Narcotic Drug Addiction. I took it as my responsibility to respond. . . . Society at large did not know about this condition . . . so let me start spreading awareness . . . It was that simple. I had nice relationship with the official photographer of KEM Hospital. I requested him to shoot some slides for me. I prepared script of a slide show on drug addiction. I had around eighty slides in all. By changing sequence of the slides and adding-deleting some, I could create almost seven variations of my talk that would cater to different audiences. So, with same visuals I could address students, adults, addict, Medias, police, teachers . . . with different contents and sequence. Mrs. Prabha Apte a close friend of mine donated a slide projector and a screen. I started visiting wherever I was invited . . . Over next three years I must have given over 600 presentations across Mumbai . . . There  were chawls, bastis, schools, Ganesh festivals, community lecture halls. . . . Many social organizations, political parties, trade unions started calling me. I did not say No to anyone.

Just before I started this individual crusade of mine, I had passed my MD examination and was approaching the end of my three years residency. Dr. G.B.Parulekar, Dean of KEM knew and supported my work. So did Prof. Dr. L.P.Shah . . . Before my residency ended a new post called ‘Lecturer-in charge De-addiction’ was actually created in Municipal Corporation. I applied for it. I was called for interview. There were few other candidates. But everyone knew the result. I had no ‘pull or push’ or ‘political clout.’ It was sheer volume of work by an individual . . . By this time I had organized probably the first community detoxification camp in Maharashtra at sweeper’s colony opposite Mahalaxmi Racecourse. I had started separate group therapy for addicts. I was training law enforcement officials.

One day the hall where I was taking my groups got a consignment of 50 brand new foldable chairs . . . courtesy Mr. D.S. Soman, the then police commissioner of Mumbai. I received a handwritten letter by actress Smita Patil, who became a close friend thereafter . . .

One fallout of all these efforts was, patients coming to ‘see me’ even before I had passed my M.D. examination. The credit must be given to all my seniors, as they appreciated this fact. As such my ‘public relations’ with everyone working in KEM from ward boy to the Dean were excellent. Because of my activities in literature, dramatics, journalism, social fields and media; I had gathered a fairly large circle of friends and well-wishers around me in these ten years since I entered the medical college. It was hard to believe for my own self that a shy student, conscious of his middleclass, Marathi medium background was accepted so well by so many . . .

So, without a gap of a single working day I glided in the post of lectureship. (Incidentally I had topped my batch in MD examination). This gave me fresh impetus to reach out to more people. I had written a play on addiction . . . a musical which was staged by all AA members to celebrate fifty years of AA in India. It was a unique activity where a top class performance by all ex-alcoholics was presented in Mumbai. I wrote a script now on drug-addiction. A group of youngsters started staging it. The same group after two years produced ‘Ek Aakash Sampale’ first ever Marathi serial on drug addiction. At the end of each episode I used to come on screen and summarize the episode. I also developed a six part educational programme ‘Bhasmasur’ on Marathi DurDarshan.

During this time Anil Awachat (Senior Marathi writer and social activist) whom I call my Baba now, and his psychiatrist wife Dr. Sunanda came in my life. Only son of one of their family friends had got entangled in narcotic addiction. Both Anil and Sunanda were helping the family. They came to me to discuss my work. They were staying in Pune. Anil got so interested in my work that he stayed with me in my KEM quarters for a month. We visited many places in Mumbai associated with Narcotic addiction including my patient’s homes. He attended my group sessions in KEM, public lectures and sat with me in OPD. The result was a series of journalistic articles published in Maharashtra Times, a popular Marathi Daily. The articles were widely discussed in the entire state. Famous Marathi writer P.L. Deshpande and his wife Suneeta approached Anil-Sunanda and offered funds to start an exclusive treatment centre on addictions.

Sunanda was working in the Government Mental Hospital in Pune as a senior consultant. There was a specious building lying vacant in those premises. She and Anil managed to get permission to use it as a centre and Muktangan De-addiction centre started in August 1986. I anchored the opening ceremony (as I did on the 20th and 30th anniversary of Muktangan). Baba Amte, noted social worker was our chief guest. We got out first patient admitted right after the conclusion of the opening ceremony. Sunanda used to call him ‘Shakunacha Mahadev’ . . . meaning ‘The God Shankar of good omen.’ His name is Mahadev Ghare. He is sober from that day and attended our 30th anniversary as a special guest.

I decided to quit my lecturer’s post in late 1986 and soon started a day-care centre for alcoholics and drug addicts in Thane along with impatient facility. Dr. S.R. Kanbur and Dr. Suneeti Kanbur, prominent Gynecologist couple from Thane provided their hospital space for this and provided support for a decade without expecting any monetary returns. It was a great risk for their reputation as theirs was a Gynaec nursing home. But they believed in the mission of de-addiction.

At a time almost twenty recovering addicts used to be there at Shivneri (Name of the hospital) throughout the day. We started making greeting cards, Diwali lanterns and Christmas trees. We organized an awareness programme for all educational institutes in Thane titled ‘Drug Fight89.’ This brought me in close contact with a young police officer named Hemant Karkare. Our association turned into a very deep friendship till his untimely heroic death during the terror attack in Mumbai.

Around 1990, Sunanda had been diagnosed with breast cancer and was spearheading Muktangan and caring for hundreds of addicts. As her health started showing fluctuations I pledged to come regularly every month to Muktangan and contribute which is going on till todate.

Working with Sunanda was a fantastic experience. She gave me more respect than I deserved as her junior colleague. She used to mention my name as her teacher in de-addiction. This was more out of her humility. But we shared a deep bonding. She was my mother as well as a intensely close friend. I had become by this time an integral part of their family. Even today, a set of my clothes, towel, toiletry is at Baba’s home. Actually my elder brother stays in Pune and I do visit him but my ‘home’ in Pune is with Anil and Sunanda.

We were developing a treatment programme for de-addiction with our experiences and with a cultural ethos of this soil. There were group activities, patient get-togethers, individual counseling sessions. Sumitra Bhave and Sunil Sukhatankar directed a film ‘muki’ for Muktangan and I wrote its title song . . . I was enjoying the work as my personal work was slowly getting institutionalized . . . And then in 1996, Sunanda left us. Although we knew this was coming, it was tough to endure . . . Muktangan was at a tough cross-road.

(contd Part III) ……

My journey and learnings in the field of De-addiction

It has been over three and a half decades . . . Thirty five years as a psychiatrist in the field of de-addiction. Time to look back and take stock . . .

In the field of De-addiction there are some special terminologies. Like in internal medicine, the process of getting better is called ‘Recovery’ . . . The state of mere staying away from addictive substance is called ‘staying clean’. If along with it the person undergoes positive attitudinal change then it is called ‘sobriety’ (that is ‘being not only clean but sober). In contrast long-time ‘only clean’ state is called ‘DD’ meaning ‘Dry Drunk’ stage. Reverting to addiction after a remission is called ‘slip.’  A prolonged slip is called (like in cancer) a Relapse. Then there is this potent destructive word called ‘craving’ which means inability to control the demand for consumption of an addictive substance. What is remarkable is, these English words are used in many Indian languages where the sentence itself will be in Marathi, Gujarathi, Konkani or even Tamil . . . That is one reason why all addictions are supposed to create a ‘concurrent counterculture.’

My journey in this world of addicts started as a novice, which was quite understandable, as I was the juniormost resident in the Psychiatry unit Headed by Prof. Dr. L.P. Shah in Seth G.S. Medical Collage and K.E.M. Hospital, Mumbai. More interestingly, I had no aspiration or motivation to work in this field. It so happened on one fateful day in the middle of 1981; Dr.Shah summoned for me and told me look after the ‘Ward Ten’ patients. Alcoholics used to get admitted there and those beds were in proximity with Neurology and internal medicine wards. I started treating delirious withdrawals of tremulous individuals first with anxious preoccupation and then with a routine confidence. Most of my early patients luckily enough recovered from physical withdrawal and I started talking to them.

They were my very first teachers. The medical part of physical withdrawal, although difficult could be mastered by experience, reading textbooks and discussing with seniors. But I was a resident in Psychiatry . . . and still did not know a thing about ‘counseling’ addicts. The textbooks here were of limited help as they were theoretical and had a western context.

Mr. Jeet C. and Mr. Arun T. were my first teachers. Jeet, a robust Punjabi gentleman was quite rough when intoxicated but quite tough at that time in his resolve for recovery. Travelling on his two-wheeler I started attending AA (Alcoholic Anonymous) meetings across Mumbai. Arun T. was owner of a restaurant and came from a respectable Marathi Brahmin family where ‘alcohol’ was a taboo. He was more thoughtful and serious discussions with him many times left me in disbelief about he being a ‘relapsing alcoholic.’ I used to read about clinical states, symptoms and syndromes in the book and ask about it to these two . . . They used to parade before me at the meeting time people who had or were suffering from the same . . . I used to share my scientific explanations with diagrams regarding say ‘An Alcoholic Block out’, a state of temporary amnesia and they used to narrate their experiences over cups of tea in some obscure Irani restaurant in the heart of Mumbai . . . I got some outstanding clinical as well as human insights.

I started visiting with Jeet and Arun homes of recovering alcoholics to realize that the people involved came from stingy chawls of the mill dominated central Mumbai, plush buildings of Napeon Sea road or middle class housing colonies in Hindu Colony Dadar. A family member from a very prominent industrial house had turned into an AA member. By now I had started talking regularly at AA gatherings as I had started reading books on AA philosophy with active discussion with my patients, friends . . . so, this gentleman called me for a one on one meeting. I opted for tea, sitting in his office and he was gulping lemon juice. He was putting ice-cubes in the glass at regular intervals. We were sitting in a building that had his family’s name on its nameplate. “I don’t know why I like it this way….” He mused. “May be . . . you are trying to recreate an experience from which you haven’t still got detached . . .” I said almost in a murmur but straight looking at his eyes . . . He put the cube that he was holding back in the ice-box and smiled. We had a great chat thereafter.

Had I not encountered so many interesting people courtesy ward No Ten and AA, I would not have persisted in this field. I was finding my ease in the process of interacting with alcohol dependent people when Dr. L.P. Shah came out with a bright new idea. “Anand, why don’t we start a therapy group for alcoholics? . . .” Posed as a question, this was an elegant order. I nodded.

There was one lonely hall in the hospital’s main building which was used as ‘Child guidance clinic’ for six long hours per week. There was nothing there that any child would have loved barring an open space in front and a solitary tree. By then I had attended many AA meetings and thought that my meetings should be different. By that time Dr. Shah had given permission to Jeet, Arun and others to have a separate AA meeting in the same hall once in a week. So I thought of many formats. Interviews with senior recovering addicts, round table theme discussions, role plays, question answers on topics related to alcoholism, guest lecture by different medical specialists, communication and team building activities . . . I had told myself that I will never repeat a format. I did not know anything about conducting therapeutic groups. Mrs. Hema Shah, wife of Dr. L.P.Shah who was working in our PSM (Preventive and Social Medicine) Department used to be with me. Soon I started taking evening group meetings as well. Those were left to me. And after six months and forty-nine group meetings later, I started getting attendance of more than forty recovering alcoholics. They came from all over. . . . All were not my patients. Some attended in an already intoxicated state . . .  And later did come for admission in hospital.

When I left KEM six years later I was conducting six groups every week, two for alcoholics, two for drug addicts and two for family members. It was valuable training for me. Now in my monthly working day at Muktangan De-addiction Centre in Pune. I regularly conduct a group . . . off course I have lost the count or numbers in these thirty six years. But my energy and focus in every group is very rigorous, thanks to the early days training.

I remember, somewhere in 1988-89, the Indian Journal of Social Work, an indexed journal published by TISS (Tata Institute of Social Sciences) invited me to write an article on ‘Group Intervention with Recovering Addicts.’ I wrote exactly what I had done and what I had learnt. The article was duly published in a special issue on De-addiction. After almost an year I received a letter from National Institute of Alcoholism and Drug De-addiction from USA that my article was selected as one of the ten research papers adjudged as ‘original research in the field of De-addiction.’ That was hilarious in one way but quite apt as the contents of the paper were really ‘original’ without a long list of references and cross references. I did not realize that I was creating ‘Research paper.’ For me it was the thrill of doing something creative.

While I was gaining valuable experience in the field of De-addiction, I was doing all my other duties as a resident doctor and also a complete range of extracurricular activities including creative writing, dramatics, watching movies and having fun with friends. The AA groups in Mumbai used to organize ‘Night vigils’ a mix of continuous lectures and discussions that would start in the evening to end well after midnight . . . After delivering a lecture on one such occasion I was coming down from the dias when an elderly gentleman greeted me introducing himself as ‘member of this fellowship.’ I was stunned to note that he was a prominent senior psychiatrist himself. He praised me for my work and said, “I always tell my resident doctors to go and see your work.” This was a beginning of long friendship between this very competent clinician and me.

As my residency was proceeding I started preparing for my MD examination. And a series of events came up my way. In our Psychiatry outpatients department we started getting a new set of patients. These were young people consuming a new drug called variously as ‘Brown sugar,’ . . . ‘Gard’ . . .’Heroin.’

I went back to books to learn about this Narcotic derivative. Because of a curious mix of geopolitical factors, these narcotics started travelling through our country with obvious disastrous consequences to follow. Because of my ‘experience’ in dealing with alcoholics Dr.Shah instructed me to co-ordinate our response to treat these people.

As was my habbit I started chatting with the young addicts and their families. I realized most of the young men did not know the details of what they were consuming. With narcotics; physical dependence develops in no time. Then it becomes extremely difficult to leave it . . . I knew, I had to respond to this challenge . . . How? . . . I started exploring . . .

(contd… in part II)

‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!

नव्या वर्षाची सुरुवात माझ्यासाठी फारच आगळी झाली . . . १/१/२०१७. दुपारी चार ते रात्री दहा असे सहा तास ‘ME TO WE’ अर्थात ‘मी ते आम्ही’ या सूत्राभोवती गुंफलेली ‘वेध’ परिषदेची शोधयात्रा  . . . त्या गलबताचा व्यासपीठावरचा सुकाणू माझ्या हाती . . . समोर बसलेले शेकडो ‘WE’ म्हणजे विद्यार्थी आणि पालक. स्थळ होते, अत्रे रंगमंदिर, कल्याण!

iph-kalyan-vedh-1कल्याणच्या टीमने रंगमंचाची नेटकी सजावट केलेली. अनेक हातांचा आकृतिबंध दाखवणारा बॅकड्रॉप . . . त्यातील केंद्रस्थानी असलेल्या हाताची वळलेली मूठ . . . मानवाच्या उत्क्रांतीमध्ये जेव्हा ‘अंगठा’ वेगळा निघाला पंजाच्या इतर बोटांपासून तेव्हाच मूठ ‘वळली’ जाऊ लागली . . . मोठाच टप्पा होता हा . . . ‘अंगठा’ मोकळा झाला, त्याच्या फिरण्यामुळे (Rotation) अनेक तऱ्हेच्या पकडी (Grips) वापरता येऊ लागल्या. आणि मानवाने हत्यारे, साधने, उपकरणे बनवायच्या प्रवासाला सुरुवात केली . . . असे म्हणता येईल की त्यामुळे ‘तंत्रज्ञान’ ही शाखा तयार झाली. साधने हाती येऊ लागली तसा वापरणाऱ्याचा आत्मविश्वास उंचावला. ‘मी’ च्या प्रेरणेला एक नवा आयाम मिळाला.

‘वानराचा’ ‘नर’ बनण्याआधीसुद्धा ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ हे दोन परस्परावलंबी प्रवाह माणसामध्ये होते. निसर्गाच्या समोर त्या वानराचे साधनविरहित जगणे खूप कठीण होते. जगण्याची शाश्वती वाढवायची तर एकत्र रहाणे, टोळी करून रहाणे गरजेचे होते. म्हणजे एका ‘मी’च्या असमर्थतेतून ‘आम्ही’चा प्रवाह अपरिहार्य बनत होता. साधने बनवण्याच्या प्रक्रियेने पुढच्या काळात भरारी घेतली तरी ‘गॅजेट्स’चा जन्म झाला गेल्या चार शतकांमध्ये . . . आज फळ तर प्रत्येक व्यक्तीचा म्हणजे ‘मी’ चा दिनक्रम असंख्य ‘व्यक्तीगत’ गॅजेट्सभोवती फिरतो आहे . . . ही सगळी साधने-उपकरणे-सुखयुक्त यंत्रे कोण चालवतो? . . . अर्थात ‘मी’ . . . चालक ‘मी’ . . . मालक ‘मी’ . . .  माझ्याकडे असावीत ‘सर्वात आधुनिक साधने’ . . . कारण त्यातच आहे ‘माझ्या’ सामर्थ्याचा प्रत्यय!

‘माझे’ अस्तित्व अधिक ठसठशीत करायचे ही उर्मि तर आदीम काळापासून होतीच. पण माझ्याबरोबर इतरांचे हित पहाणे ही अपरिहार्यताही तितकीच खोलपणे उमटली जायची. वाढणारी कार्यशक्ती, साधनसुलभता यामुळे एकविसाव्या शतकात हा दुवा काहीसा खिळखिळा होऊ लागला आहे.

पारंपरिक शहाणपणाचे उदाहरण देताना ‘वेध’च्या पहिल्या सत्रात गप्पा मारणारे दीपक घैसास म्हणाले, “आदिवासी समाजामध्ये फिरताना एक गोष्ट कळली . . . बासरी करण्यासाठी बांबू तोडायचा तर ज्या तिथीच्या शेवटी ‘मी’ येतो तेव्हा आम्ही तोडत नाही . . . पंचमी, सप्तमी, नवमी . . . एक माणूस म्हणाला . . . कारण त्या दिवशी तोडलेल्या बांबूमध्ये ‘मी . . .मी’ जास्त भरलेला असतो . . . सूर नीट लागत नाही” कदाचित बांबूची वारेमाप तोड होऊ नये ह्यासाठी घातलेले पथ्य असेल . . . पण त्यातला विचार पहा . . . वाद्यसुद्धा होते समूहाबरोबरच्या अभिव्यक्तीसाठी . . . जरी वाजवणारी होती ती व्यक्ती!

‘स्वतःची अक्कल’ आणि ‘सर्वांची अक्कल’ ही बेरीज नसून गुणाकार आहे हे समजून घेतल्याशिवाय ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोघांनाही एकमेकाचे महत्व कळणार नाही.  दीपक सांगत होता. त्याने गणपती आणि कार्तिकेयाची गोष्ट सांगितली . . . पृथ्वीप्रदक्षिणेची. तो म्हणाला की, कार्तिकेयाने पहिले ते वास्तवातले जग . . . The Real Word . . . गणपतीने पहिले . . . माझे जग . . . My world . . . आपण सर्वानी जर आपापली वैयक्तीक विश्वे समजून घेतली तर वास्तवातल्या जगाचा सामना करणे किती सोपे होईल.

हे ‘समजून घेणे’ . . . ही आस्था . . . Empathy हाच पूल आहे ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोहोंमधला. दुसऱ्या सत्रामध्ये आलेल्या श्रमिकसंघटक मुक्ताताई मनोहर सांगत होत्या. पुणे महानगरपालिकेतल्या सफाई कामगारांच्या संघटनेतील स्त्री-पुरुष कार्यकर्ते त्यांच्याबरोबर होते. वैशाली ही संडास साफ करणारी मेहतर . . . आपल्या कामाचे वर्णन करताना तिचा घसा दाटला . . . पाणी ओघळू लागले डोळ्यातून . . . त्या घाणेरड्या वासामध्ये आठआठ तास काम करणे . . . किती भयानक! . . . आणि मैला वाहणाऱ्या व्यक्तीला लोक बहिष्क्रुत करणार. खरे तर त्या मैल्याची मालकी कोणाची? “माझ्या संघटनेमुळे मला वाचा फुटली” वैशाली म्हणाली. आज ती कॉम्प्युटर शिकली आहे. संघटनेचे काम करते. ‘उंच माझा झोका’ पुरस्कार मिळाला तिला. ह्या गटामध्ये एम.ए. आणि एम.एस.डब्ल्यू झालेला ‘झाडूवाला’ कार्यकर्ता होता. पतीनिधनानंतर रस्ते साफ करण्याच्या कामावर लागलेली अर्चना ग्रॅज्युएशनच्या उंबरठ्यावर होती . . . ‘आम्ही’च्या साथीने ‘मी’ची प्रगती होत होती. ह्या सर्वानी म्हटली विंदा करंदीकरांची कविता.

‘मी’ च्या वेलांटीचा। सुटो सुटो फांस

वेढा क्षितीजास । नको त्याचा,

ही कविता याआधी मी वाचली होती. पण त्या क्षणी कविता जिवंत झाली होती. श्रमिकांच्या तोंडातून येत होती.

समष्टीविचारे । ‘केले’ पण गळे

सृजनाचे कळे । परंगुह्य

निर्मितीच्या प्रक्रियेचे सर्वकालीक तत्व आहे ‘परंगुह्य’ म्हणजे दुसऱ्याचे गूढ समजून घेणे . . . गुपित आपलेसे करणे . . . दुसऱ्याच्या मनाच्या गुहेत डोकावून त्याच्या भावना समजून घेणे . . . ह्या आस्थेमधूनच; Empathy मधूनच ‘स्वातंत्र्या’चा खरा अर्थ गवसेल . . . समष्टीचा विचार आला की कर्त्याचा ‘मी मी’ पणा, त्याचा अहंकार गळून जातो. आणि अहंकार गेला की विराट सृष्टीमधल्या, ‘विश्वाकार’ मीबरोबरचा संवाद सुरु होतो.

iph-kalyan-vedh-3कोकणात रहाणारे दिलीपदादा कुलकर्णी निसर्गाबरोबर जगतात. त्यांच्या कृतीमतीमध्ये पर्यावरणाची सजगता आहे. ते आणि त्यांचे कुटुंब गेली चोवीस वर्षे जीवनशैलीचे प्रयोग करते. ”संयमित उपभोगातून रसिकता जिवंत ठेवत जगण्याचा प्रयोग” हे दिलीपदादांचे शब्द. दहा वर्षांपूर्वी त्यांनी घरातला गॅस सिलींडर परत दिला. वीजेचे बील दरमहा दोन युनीट . . . त्यांच्यामते ‘कचरा’ म्हणजे ‘विघटन करण्यासाठी थांबलेला पदार्थ’ . . . त्यातही ते संसाधन म्हणजे Resource पहातात. बसच्या तिकिटाचीही पाठची बाजू लिखाणाला वापरतात. सायकलशिवायचे वाहन स्थानिक फिरण्यासाठी वापरत नाहीत. ‘अप्रमाण पर्यावरणीय किंमत’ असल्याने त्यांनी विमानातून फिरण्याचेही थांबवले अनेक वर्षांपूर्वी . . . त्यांच्या ह्या ‘वेडे’पणाचा स्पर्श जरी आमच्या काही सवयीना झाला तर आम्ही संकुचित ‘मी’ मधून बाहेर पडू शकू.

ह्या सत्रानंतर गप्पा मारायला आले नाशिकचे डॉ. भरत केळकर. नाशिकमध्ये अस्थिरोगतज्ञ् म्हणून छान प्रॅक्टिस . . . उत्तम हॉस्पीटल . . . प्रेमळ कुटुंब . . . १९९९ सालचे नोबेल शांती पारितोषिक मिळालेल्या ‘डॉक्टर्स विदाऊट बॉर्डर्स’ ह्या संघटनेची माहिती भरतला कळली. ही संस्था जगामधल्या मानवनिर्मित आणि निसर्गातल्या आपत्तींशी लढण्यासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत देते. जेथे रेडक्रॉस आणि यूनोसुद्धा पोहोचत नाहीत अशा यादवीसदृश परिस्थितीतही काम करते. डॉ. भरतने गेल्या दोन वर्षांमध्ये सिरीया आणि येमेनच्या युद्धभूमीवर जाऊन अक्षरश: बॉम्ब हल्ल्याच्या छायेखाली काम केले . . . अर्थातच संपूर्णपणे निःशुल्क . . . भरत हा माझा मेडीकल कॉलेजातला जिवलग तर दीपक घैसास माझा शाळेतला वर्गमित्र . . . वेधच्या व्यासपीठावरून मित्रांशी गप्पा . . . “ज्या व्यक्तीला आपण आयुष्यात कधी भेटणारही नाही त्या व्यक्तीच्या जगण्याला योग्य वेळी योग्य मदत केल्याचे समाधान खूप वेगळे असते” शांत स्वरात भरत त्याची परंगुहय ओळखण्याची पद्धत सांगत होता. . . अनेक गैरसोयींमध्ये, स्वतःच्या जिवाच्या भीतीवर मात करत सुरुंगांची शिकार झालेल्या कोवळ्या मुलांवर शस्त्रक्रिया करायच्या . . . घुसलेल्या गोळ्यांच्या भयानक जखमा ट्रिट करायच्या . . . “ही माणसे कोणत्या पक्षाची . . . सरकारी की आयसिसची. . .  त्या क्षणी तो फक्त जगू पहाणारा माणूस . . . कधी समोर असायची निष्पाप मुले . . . कधी वृद्ध . . . कधी स्त्रिया . . .” भरत बोलत होता आणि दाखवत होता त्याच्या प्रवासाची छायाचित्रे आणि चित्रफिती . . . सारे प्रेक्षागृह विलक्षण शांत . . .

कुणी निर्माण केले हे सारे भेद? . . . ह्या सरहद्दी . . . ह्या रक्तरंजीत सीमारेषा . . .  ह्या पृथ्वीचे हे असे तुकडे . . . भेदांनी व्यापलेले . . . भेगांनी रक्ताळलेले . . . ” आओ लकिरे मिटा दे . . . ” रंगमंचावरून विनय-चारुलचे भेदक सूर भरतने सांगितलेल्या अनुभवावरची त्यांची प्रतिक्रिया गाण्यातून देत होते . . .

विनय-चारुल हे अहमदाबादचे जोडपे. विनय इंजिनीयर तर चारूल आर्किटेक्ट . . . आयआयएम अहमदाबाद ह्या संस्थेत भेटले. . . त्यातून तयार झाली एक शोधयात्रा . . . The University of Invisible India चा अभ्यासक्रम. तुमच्यामाझ्या रुटीन आयुष्यात ज्यांची गणती नाही अशा अनेक मानवसमूहांचा अभ्यास ह्या दोघांनी केला. धनगर, उंटांचे कळप राखणारे, पारंपारीक मीठागर कामगार असे अनेक गट . . . जातीय दंगलीनंतर ह्या दोघांना वाटले की परिवर्तनाचा आवाज संगीतातून उठवायला हवा . . . त्यातून जन्म झाला गीतांच्या कार्यक्रमाचा . . . दोघेही व्यावसायिक गायक नाहीत . . . पण जबरदस्त आवाज . . . विनयच्या हातात डफ आणि चारूलच्या हातात घुंगरू . . . दोघे जण उभे राहून सुरु करतात . . . भारतभरच्या ‘आम्ही’ना संबोधतात . . . असे शेकडो ‘stand up shows’ करत खेडोपाडी जातात. गुजराथमधल्या प्राथमिक शिक्षकाला जे वेतन मिळते त्या रकमेमध्ये घर चालवण्याची जीवनशैली त्यांनी जाणीवपूर्वक स्वीकारली आहे. त्यांच्या संवादातून त्यांच्या कार्याचे स्वरूप स्पष्ट झाल्यावर ह्या ‘वेध’ परिषदेची सांगता त्यांच्या ‘इन्सान है हम . . . न हिंदु न मुसलमान’ ह्या गीताच्या समूहगाण्याने झाली. सारे प्रेक्षक त्यात सहभागी झाले. (लोकनाद ह्या साईटवर जाऊन ही गाणी जरूर ऐका अथवा यू-ट्यूबवर पहा)iph-kalyan-vedh-3-1

‘असमर्थांच्या असहाय्यतेमधून’ एकेकाळी ‘आम्ही’ची प्रेरणा अपरिहार्य होती खरी. पण आज ‘समर्थांचे सहकार्य’ ही प्रेरणा असली पाहिजे ‘आम्ही’च्या तत्वामागे. ‘समर्थ’ मधले सामर्थ्य भौतिक आणि तांत्रिक नव्हे तर स्वतःबरोबरच् दुसऱ्याच्या भावना आदरपूर्वक समजून घेण्याचे . . . स्वतःच्या ज्ञानाचा अभिमान असावा तसेच विस्तारणाऱ्या ज्ञानसंभाराला पेलायचे तर दुसऱ्या ज्ञानशाखांच्या सहकार्याचा Multidisciplinary approach हवा ह्याची अनेक उदाहरणे देता येतील. व्यक्तीचे वैशिष्ट्य टिकले पाहिजे पण त्याच्या क्षमतांचे मीलन इतर अनेकांच्या क्षमतांबरोबर झाले पाहिजे.

दहशतवाद असो, चंगळवाद असो की संकुचित गटाचे कट्टरपंथी विचार असोत आज सदभावनेवर एकत्रीत होऊन ‘आम्ही’ला विधायक (Constructive) आणि निर्धारपूर्ण (Assertive) होण्याची गरज आहे . . . सदभावना म्हटली की ती लेचीपेची आणि मिळमिळीत असायला हवी हा आपला गैरसमज आहे.

कल्याणच्या वेध व्यवसायपरिषदेच्या ‘Me to We’ सूत्रामागचा आशय ह्या पाच संवादसत्रांनी असा जिवंत केला. माझी निरीक्षणे रंगमंचावरून नोंदवताना मी विद्यार्थी-पालकांना म्हणालो, आपल्या शिक्षणपद्धतीमध्ये भर असतो वैयक्तीक गुणवत्तेवर. स्पर्धापरीक्षेतल्या क्रमांकांची यादी वर्तमानपत्रांपासून, बसेसच्या पाठीवरच्या जाहिरातींपर्यंत झळकत असते . . . बक्षीसेही अधिकतर वैयक्तीक . . . मेरीट लिस्ट, टक्केवारी, ऍडमिशन्स . . . सगळीकडे मी-मी . . . आणि करीयरमध्ये आलात की कॉर्पोरेट मॅनेजमेंट शिबीरे घेतात ‘Team – Building’ ह्या विषयावर. मोठे पैसे खर्च करून मॅनेजर्स जातात ‘outbound courses’ करण्यासाठी. एकत्र रहाण्याचे ‘प्रशिक्षण’ घेण्यासाठी! . . . ते सोडा, घरातले सर्व सदस्य दिवसातील किती मिनीटे एकमेकांना ‘आम्ही’चे फिलिंग देतात . . . आणि समाजामध्ये सुद्धा आणीबाणीचे आव्हान येईपर्यंत ‘आम्ही एकशेपाच’ ही महाभारतातली भावना कुठे लपून असते? . . . असे प्रश्न आणि त्यावरच्या उत्तराच्या दिशा शोधण्यासाठीच ‘वेध’ सारखी व्यासपीठे मदत करत असतात.

 

 

एका फुलपाखराची गोष्ट

माझ्यासमोर आत्ता माहितीच्या महाजालामध्ये अर्थात इंटरनेटवर नुकतीच उमललेली एक साईट आहे . . . नव्याने उमलणे, मिटणे हे सारे ह्या महाजालामध्ये नित्यनेमाने होतच असते . . . पण ह्या साईटचे आपल्या साऱ्यांपर्यंत पोहोचणे माझ्यासाठी फारच महत्त्वाचे आहे . . .

www.thebeautifulmind.co.in ह्या संकेतस्थळाच्या होमपेजवर म्हणजे गृहपृष्ठावर एक छानसे चित्र आहे. एका सुरवंटाचे फुलपाखरू होण्याचा प्रवास ह्या चित्रात दाखवलेला आहे. साईटच्या शीर्षकावरून आपल्या लक्षात येईल की विषय आहे मानसिक आरोग्य . . . आणि ही साईट आहे डॉ. सुखदा चिमोटे ह्या तरुण मनोविकासतज्ज्ञाची.

सात वर्षांपूर्वीची गोष्ट . . . माझ्यासमोर बसली होती एक लाजरी-बुजरी मुलगी. नागपूरच्या वैदयकीय महाविद्यालयातून एमबीबीएस झाल्यानंतर तिने बालरोग चिकित्साशास्त्र म्हणजे Paediatrics मध्ये D.C.H. ही पदविका मिळवली. तेव्हाही तिचे स्वप्न होते मनोविकारतज्ञ् बनण्याचे. वैयक्तिक आयुष्यातल्या काही हेलकाव्यांमुळे हे स्वप्न पूर्ण होऊ शकले नव्हते. . .  त्या हेलकाव्यांचे वादळ बनले होते. त्या वादळातून स्वतःची वाट स्वतःच शोधायची अशा इराद्याने ही मुलगी मला भेटायला आली होती.

तिला हवं होतं मार्गदर्शन. . .  सायकियाट्रिस्ट बनण्यासाठीचे. मी तिला माझ्या पद्धतीने सांगितले की, “बसत जा माझ्याशेजारी ओपीडीमध्ये . . . पेशंटस पहायला . . . कळेल तरी तुला मनोविकार कसे असतात ते . . .” त्याप्रमाणे ती यायला लागली. माझ्या लक्षात आले की ह्या मुलीला भावनिक तणाव आहे. दोन पेशंटच्या दरम्यान आम्ही गप्पा मारायला लागलो. ती त्या वेळेस ज्या वैयक्तिक अडचणींचा सामना करत होती त्यातून मीही एकेकाळी गेलो होतो. . .  मुख्य म्हणजे ‘शहाण्यांचा सायकियाट्रिस्ट’ ह्या माझ्या पुस्तकाचे लिखाण तेव्हा सुरु होते. त्यातल्या दोन प्रकरणांचा मसुदा मी तिला वाचायला दिला . . . आमच्यामधल्या आस्थेची वीण बांधणारा क्षण होता तो . . .

दुसऱ्या दिवशीपासून आमचा संवाद अधिक खुला झाला. मी कामानिमित्त जिथे जायचो तिथे मी तिला घेऊन जायचो. सायकियाट्रिमध्ये आता पदविका मिळवायची तर प्रवेश-परीक्षा द्यायची. त्याची तयारी तिने सुरु केली. त्यात यश मिळाले. तिला ऍडमीशन मिळाली. कळव्याच्या वैद्यकीय महाविद्यालयात तिची रेसीडेन्सी सुरु झाली . . . ती क्वार्टर्समध्ये रहायची. आपोआपच तिची ‘local guardianship’ माझ्याकडे आली. आता ती आमच्या घरी यायला लागली. हळूहळू घरची झाली. घरातल्या कबीरची दीदी बनली. सविताला ‘दी’ म्हणू लागली. आमच्या आजीला तिने नाव ठेवले ‘रूपा’ म्हणजे ‘रुम पार्टनर’ कारण सुखदा रहायला आली की त्या दोघी एका खोलीत झोपायच्या.

सुरवातीच्या काळात सुखदाला शारीरिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही अडचण आली. गळ्यामध्ये एक गाठ आली. थायरॉईड ग्रंथींच्या चाचण्या झाल्या. मायक्रोस्कोपखाली त्या ग्रंथी दिसल्या. दिसायला नकोत अशा पेशी. हा आजार वाढायच्या आधीच शस्रक्रिया करायला हवी. ऑपरेशन पार पडले. हॉस्पीटलमधून तिला आम्ही आमच्याच घरी आणले. त्यानंतर दीड वर्षातच पुन्हा काही संशयास्पद गाठी. पुन्हा ऑपरेशन. पण या वेळी मात्र रिपोर्ट क्लीयर. तिच्या नाजुक शरीरयष्टीमध्ये असलेला निर्धार आम्हाला हळूहळू कळायला लागला होता. दोन वर्षे सरली. D.P.M. अर्थात Diploma in Psychological Medicine ची परीक्षा आली. रेसीडेन्सी संपल्यामुळे आता कुठे राहायचे हा प्रश्न होता. आम्ही म्हणालो, ‘आता इथेच ये राहायला’. . .  परीक्षा झाली. निकाल आला. सुखदाला ‘गोल्ड मेडल’ मिळाले. मधल्या काळामध्ये तिच्या वैयक्तिक आयुष्यातले मळभही दूर झाले . . . आणि आमचे नाते आता बाबा आणि लाडक्या मुलीचे बनले.

साडेचार वर्षांपूर्वी आमच्या नात्याने वेगळे वळण घेतले. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये सुखदा माझी सहकारी बनली . . . हळूहळू तिच्या पेशंट्स मध्ये लोकप्रिय व्हायला लागली. औद्योगिक क्षेत्रातील कंपन्यांच्यासाठी मी प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतो तिथे ती माझ्याबरोबर यायला लागली. हळूहळू बोलायला लागली. स्वतः वाचन-अभ्यास करायला लागली. आणि आज भारत पेट्रोलियम, कॅस्ट्रॉलसारख्या कंपन्यांमध्ये आपली आपण संपूर्ण दिवसाचे प्रशिक्षणक्रम घ्यायला लागली.

हळूहळू तिच्या (आणि माझ्याही) लक्षात आले की Rational Emotive Behavior Therapy (REBT) म्हणजेच विवेकनिष्ठ मानसोपचारपद्धतीमध्ये तिला रस आहे. उत्तम हस्ताक्षर, सौंदर्यदृष्टी आणि व्यवस्थितपणा ह्या गुणांची जोड तिच्यातल्या संवादकलेला मिळाली आणि आय.पी.एच. संस्थेमध्ये ती दोन दिवसांची कार्यशाळा घेऊ लागली. ABCD of REBT! . . . गेल्या अडीच वर्षांमध्ये डझनांहून अधिक कार्यशाळा झाल्या आणि . . . चक्क ३५० लोकांनी त्यात भाग घेतला . . . मी अनेकांना Feedback साठी चाचपतो . . . प्रत्येकजण तिची अक्षरश: तोंड भरून स्तुती करतो . . . लेखी Feedback तर अनेक!

अहो, सुरुवातीला वाटलं ही धिटुकली मुलगी काय शिकवणार. . . पण दोन दिवस गुंगवले तिने . . . अशा प्रतिक्रिया यायला लागल्या. आय.पी.एच. सोबतच आता सुखदा जळगाव, कोल्हापूर, नगर, सांगली, पेण, कुडाळ, अशा ठिकाणी कार्यशाळा घ्यायला लागली. दरम्यान तिने ‘पालकत्व’ ह्या विषयावरची अनेक पुस्तके वाचली आणि ‘मस्त मजेचे आईबाबा’ ही कार्यशाळा तयार केली. स्त्रियांसाठी ‘क्षितिज अंतरीचे’ तर मुलींसाठी ‘अस्मि’ हे कार्यक्रम सुखदाने डिझाईन केले. अहमदनगरच्या ‘स्नेहालय’ संस्थेच्या कार्यकर्त्यांचे नियमित प्रशिक्षण ती घेऊ लागली. आता रेणू आणि राजा दांडेकरांच्या दापोलीच्या शाळेसाठी ती काम सुरु करत आहे.

विविध प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये विषयाला धरून ‘फिल्म-क्लिप्स’ वापरण्याची कला आता तिने अशी साध्य केली आहे की बस्स! त्यासाठी तिने अनंत क्लिप्सचा, स्वतःचा साठाही तयार केला आहे. एखाद्या विषयाच्या मागे लागून त्यात प्राविण्य मिळवण्याचा तिचा ध्यास मला खूप आवडतो. ह्या ध्यासामुळेच तिने न्यूयॉर्कच्या, ‘अल्बर्ट एलीस इन्स्टिटयूट’ च्या तज्ञांतर्फे घेण्यात येणाऱ्या खास कार्यशाळांमध्ये नाव नोंदवायचे ठरवले. सुखदा आमच्या संस्थेव्यतिरिक्त कुठेच प्रॅक्टिस करत नाही. ह्या कोर्सेसची फी तशी भक्कम. तिने स्वतःच्या बचतीतून आणि मित्र-सुहृदांच्या मदतीतून ती रक्कम उभी केली . . . आता ती REBT च्या मूळ संस्थेने अधिकृत मान्यता दिलेली Therapist झाली आहे. त्याहूनही महत्वाचे म्हणजे ह्या संस्थेचे भारतातील एक ‘सॅटेलाईट सेंटर’ ऑफीस म्हणून कार्य करण्याची मान्यता तिने मिळवली आहे.

माझ्याबरोबर किंवा स्वतंत्रपणे अशा अनेक कार्यक्रमांनी तिची डायरी आता गजबजू लागलेली आहे. रुग्णसेवेमधे ती जराही कुचराई करत नाही. पेशंट्सना वेळ देऊन योग्य पद्धतीने तपासते. आता मी तिच्याकडे REBT च्या उपचारासाठी काही खास रुग्ण पाठवतो. त्या सर्वांचे तिच्याबद्दलचे मत किती उत्तम आहे हे ते मोकळेपणाने मला सांगतात.

ती आता इतक्या पातळ्यांवर काम करते आहे परंतु ते फार कुणाला ठाऊकच नाही. कारण स्वतःच्या कामाबद्दल पिपाणी वाजवण्याची तिला सवयच नाही. पण तिच्या कामाची Dimensions कळायला तर हवीत . . . त्याशिवाय ते पुढे कसे जाणार . . . म्हणून ह्या साईटची कल्पना!

गेले काही महिने, जसा वेळ मिळेल तसा मी तिला गीताई शिकवतो आहे . . . इतक्या वर्षांमध्ये, माझ्याकडे असलेला मनोविकारशास्त्रातला अनुभव, REBT चे वाचन, चिंतन, फिल्म माध्यमाची जाण आणि तत्वज्ञान शिकण्याची इच्छा असे सारे एकत्र असलेला विद्यार्थी मला मिळाला नव्हता. तो तिच्या निमित्ताने मिळाला. एकदा बोलताना ती मला म्हणाली, “बाबा . . . तू जसा तुझ्या लिखाणातून, बोलण्यातून हे विवेकनिष्ठ मानसशास्त्र समाजापर्यंत पोहोचवलेस ते तुझे काम मी पुढे नेणार . . .”

हे ध्येय सुखदाने माझ्यासमोर मांडले तोपर्यंत तिने त्या दिशेने खरे तर पावलेही टाकायला सुरुवात केली होती. . . कारण आज तिच्या व्यवसायाच्या प्रत्येक अंगामध्ये ती REBT वापरते आहे. समाजापर्यंत पोहोचायचा एकही मार्ग तिने सोडलेला नाही . . . आमच्या आय.पी.एच. संस्थेमध्ये डॉ.शुभा थत्ते, डॉ. अनुराधा सोवनी आणि मी ह्यांच्यामुळे ही उपचारपद्धती सर्व टीममेंबर्स पर्यंत पोहोचली . . . त्यामध्ये सातत्याने अभ्यास करून, प्रयोग करून आणि कार्यशाळांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन भर घालण्याचे काम आता सुखदाने हाती घेतले आहे.

विवेकनिष्ठ विचारांचा हा प्रवास सर्वांपर्यंत पोहोचवण्याचे एक माध्यम म्हणजे सुखदाचे हे संकेतस्थळ . . . हे प्रतीक आहे तिच्या स्वतःच्याच प्रवासाचे . . .  कोशातून बाहेर पडून, सुरवंटाचे फुलपाखरू बनून भरारी घेण्याचे . . .

. . . माझ्यासमोरचा कॉम्पुटर स्क्रीन काहीसा धूसर झाला आहे अचानक . . . आणि माझा हाताचा तळवा उभारला गेला आहे शुभाशीर्वादासाठी . . .  thebeautifulmind . . . एका फुलपाखराची गोष्ट . . . मी पाहिलेली . . . . अगदी जवळून अनुभवलेली!

. . . सुखदा . . . शुभास्ते पंथानः सन्तु!

तुझा

बाबा