शरपंजरी

काल आबांना भेटून आलो. आबा म्हणजे डॉ. विजय आजगावकर. मुंबईमध्ये गेली अनेक दशके कार्यरत असे रसिक वाचक. मी एम.बी.बी.एस.ला होतो तेव्हापासूनचा त्यांचा आणि माझा स्नेहबंध. अक्षर या वार्षिकाच्या २०१४ च्या दिवाळी अंकामध्ये मी त्यांचे शब्दचित्र रेखाटले होते. माझ्यासारख्या अनेक विद्यार्थ्यांवर पुत्रवत प्रेम करणारे आबा… माझ्या वडीलांच्या जागी मी ज्यांना पहात आलो असे माझे आबा… तीन महिन्यापूर्वीच आमची भेट झाली तेव्हा ते उत्साहीत होते. ज्या बालमधुमेही मुलांसोबत पस्तीस वर्षांपूर्वी आम्ही आधारगट सुरु केला त्या पहिल्या बॅचेसमधील जवळजवळ वीस मुलेमुली ह्या रियुनियनला आली होती. त्यांच्या सहचर, मुलांना घेऊन. आम्ही खूप गप्पा केल्या. फोटो काढले.प्रसन्न आबांना पाहून आम्ही सर्व सुखावलो.

पण त्यावेळीसुद्धा पोटातला कॅन्सर आपले प्रताप दाखवायला लागला होता. तरीही आबा आठवड्यातून तीन सकाळी क्लिनीकला जाऊन चार तास करून यायचे. काही काळापूर्वी वाहिनी गेल्यापासून आबा दुःखी होते. पण त्या दुःखाचा बाऊ न करता त्यांचे वाचन, लिखाण आणि प्रवासही सुरु होता.

म्हणूनच दहा-बारा दिवसांपूर्वी त्यांचा फोन आला तेव्हा त्यातला स्वर मला कापला आणि दुःखी वाटला. “लवकरात लवकर मला भेटायाला येऊन जा…माझी संपत्ती वाटायची आहे… सगळ्या वारसांमध्ये” संपत्ती म्हणजे पुस्तके. आबांचा वारस होणे अहोभागह्याचे. व्रतस्थ वैद्यकजीवन जगलेला ऋषीच हा. मधल्या सहा दिवसांमध्ये त्यांची केमोथेरपी सुरु झाली. दोन दिवसांचे हॉस्पीटलायझेशन झाले.

कालच्या रविवारी मी, माझी पत्नी सविता आणि मुलगा कबीर असे तिघे त्यांना भेटायला गेलो. आबा खोलीत आले तेव्हाच थकलेले दिसले. हातात एक डायरी. अंगात खादीची बंडी. अगदी माझे वडील घालायचे तशी. मी त्यांच्या शेजारी बसलो. अगदी चिकटूनच म्हणा ना आणि का कोण जाणे… मी माझ्या आयुष्यातला पहिला सेल्फी आबांसोबत काढला.

आबांच्या डायरीमध्ये पुस्तकांची यादी होती. काही पुस्तकांसमोर ‘वारसांची’ नावे लिहिली होती. मी माझी पसंती संगत गेलो आणि तितक्या वेळा आता माझे नाव त्या यादीमध्ये लिहित होते. “आता मी तुझी पुस्तके छान पॅक करुन ठेवतो. तुला कळवतो. मग तू पाठव कुणाला तरी आणायला.” ते म्हणाले क्षणभराच्या शांततेनंतर म्हणाले, “माझी पुस्तके माझ्यानंतर रस्त्यावर यायला नकोत रे मला… त्यांना योग्य घरे मिळू देत.”

पुस्तकांच्या यादीसोबतच त्यांनी कपड्यांची यादी केली होती. त्यांना मी अंशू गुप्ताच्या ‘गूंज’चे नाव सुचवले. आबा तसे व्यवस्थित टेक्नोसॅव्ही असल्याने एव्हाना त्यांची साईट शोधून संवाद सुरूही झाला असेल. अशाप्रकारे एका डायरीचे काम संपल्यावर त्यांनी दुसरी डायरी काढली. त्यात त्यांनी लिहिलेल्या कविता होत्या. काही कविता त्यांनी मेलवर शेअर केल्या होत्या. ” मी वाचतो ना आबा ….”, मी म्हणालो. “नाही … ऐक…. कवीच्या तोंडून परत ऐकायला नाही मिळणार तुला…”, ते म्हणाले. मी चमकलो. हा आबांचा मिश्कीलपणा म्हणायचा कि भविष्याची चाहूल ? कि दोन्ही ?
ते अगदी हलक्या स्वरांमध्ये मला कविता वाचून दाखवत होते. पानाच्या कोपऱ्यामध्ये तारीख आणि वेळ लिहिलेली असायची बहुधा मध्यरात्रीची किंवा पहाटेची. फेब्रुवारीच्या मध्यापर्यंतच्याच कविता होत्या… विविध भावस्थिती रेखाटणाऱ्या. अफाट ज्ञानसागरातील शिंपले वेचायला आता वेळ उरला नाही अशी रुखरुख त्यात होती. राहिलेले क्षण मनस्वीपणे जगण्याची उर्मी व्यक्त होत होती. मी सामान्य आयुष्य जगलो कारण अनेकांच्या सुखदुःखाचा मी केवळ साक्षीदार होतो, ते दुःख मिटवू शकलो नाही ह्याची खंत होती. कधी मृत्यूला मित्र म्हणूनची हाक होती तर कधी अर्थपूर्ण क्षण जगण्याची आंस होती.

“आता मी वाचतो आबा पुढच्या कविता”, असे म्हणत मी ती वही माझ्या हातात घेतली. कारण आबांच्या आवाजातल्या कविता ऐकताना मी जास्तच हळवा व्हायला लागलो होतो. मी माझ्या दांच्या कुशीत बसल्यासारख्या आबांना चिकटून होतो. तिथेच बसून चहा घेतला. कबीरच्या जन्मापासून तो आबांचा लाडका. ‘कबीरराजे’ हे त्यांचे खास नाव. “हे औषध आणत जा रे भेटायला वारंवार”, ते कबीरकडे बोट दाखवत मला म्हणाले. ” आबा तुम्हाला भेटायला तो नेहमी तयार असतो”, सविता म्हणाली. “आबा जून महिन्यातल्या माझ्या संत कबीरावरच्या कार्यक्रमाला तुम्ही नक्की येणार… पहा.”, मी आशेचे वातावरण निर्माण करण्यासाठी म्हणालो. आबा फक्त हसले. मग मला मेडीकलच्या भाषेमध्ये त्यांनी स्वतःच्या पोटातला कॅन्सर समजाऊन सांगितला. त्यावर आता खूप Aggressive उपचार करायला त्यांचा ठाम नकार का आहे ते सांगितले. आणि आश्चर्यकारकपणे त्यांनी मला खूप पूर्वी माझ्या बोलण्यात-लिहिण्यात आलेला एक संदर्भ दिला. त्यांच्यापुढे असलेला आणि त्यांनी नाकारलेला पर्याय आहे ‘कोलेस्टॅामीचा’. म्हणजे मल (आणि आबांच्या संदर्भात मूत्रदेखील) पोटावरच्या पिशवीत साठवायचे.आजाराकडे पाहण्याचा रुग्णाचा दृष्टिकोन सकारात्मक असला तर या ऑपरेशनकडेसुद्धा तो ‘सोय’ म्हणून कसा पहातो त्याची उदाहरणे मी द्यायचो. उदाहरणार्थ ‘प्रवासात घाईची लागण्यापासूनच मुक्तता’ किंवा ‘चित्रपट, नाटक, मॅच बघताना अजिबात न उठण्याची चैन’ …. आबांच्या हे सारे लक्षात होते. ते मला म्हणाले …. “पैलतीर दिसायला लागलाय तर त्याला टाळायचे कशाला आता.”

“आबा…तुम्ही दमलात बोलून. चला आराम करा”, मी म्हणालो. “काही खायची इच्छा नाही रे. बळेच खातो. शिक्षा असल्यासारखा. पाणी पितो. प्रोटीनशेक घेतो.” आबा म्हणाले. संथपणे त्यांच्या खोलीकडे गेले. शरपंजरी भीष्मांनाही हा पैलतीर असाच दिसला असेल का ? शर म्हणजे बाण कि शर म्हणजे गवताची एक जात यावर महाभारताच्या अर्थामध्ये विवाद आहे. पण भीष्मांच्या त्या टप्प्यावर बाण काय आणि गवत काय … सुखदुःखाची सीमारेषा ओलांडल्यावर फक्त एकचित्र होऊन वाट पहायची.

महाभारतात भीष्मांच्या अर्जुन, कृष्णभेटीचे संदर्भ आहेत. ते मला आबांचे घर सोडताना आठवत होते. ह्या घरी पहिल्यांदा आलो तेव्हा वैद्यकीय विद्यार्थी होतो. त्यानंतर माझ्या जगण्यातला प्रत्येक सुखदुःखाच्या क्षणी इथे आलो. ह्या घरातल्या प्रत्येक कडुगोड क्षणीही इथे आलो.

आबा राहतात दुसऱ्या मजल्यावर. खालच्या दोन मजल्यांवर बँकेची शाखा आहे. तिथे जोरदार नूतनीकरण सुरु होते. काही दिवसात ती बँक कात टाकण्याच्या तयारीत आहे….
आणि आबा सुद्धा….मनातला हुंदका किती काळ विरलाच नाही.

ता.क. हा मजकूर लिहिला त्यानंतर मधल्या काळामध्ये आबांचा वाढदिवस झाला. केमोथेरपीचे अजून एक सायकल झाले. त्यांच्या वाढदिवसाला मी फोन केला तेव्हा आवाज फ्रेश वाटला. भूक वाढली आहे. असे म्हणाले. माझा अस्वस्थपणा तात्पुरता तरी कमी झाला आहे.

मला माझ्या कामाचा कंटाळा का येत नसावा ?

मनोविकारशास्त्र ह्या शाखेमध्ये शिकाऊ डॉक्टर म्हणून प्रवेश केला त्याला आता छत्तीस वर्षे झाली. एम. डी. पास केल्यावर ‘कन्सल्टंट’ हे बिरुद लागले त्याला बत्तीस वर्षे झाली. खाजगी व्यवसाय सुरु केला १९८६ साली आणि बंद केला पाच वर्षांपूर्वी. ह्याचा अर्थ मी पेशंटस पहात नाही असे नाही. जे प्रायव्हेट क्लीनिक होते त्याचे काम सहकाऱ्याला सुपूर्द केले. मी फक्त आय. पी. एच. मानसिक आरोग्य संस्थेमध्ये आणि त्या संस्थेसाठीच काम करतो. सल्ल्यासाठी येणाऱ्या सर्वांना तिथेच भेटतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane II.JPG

स्वतःच्याबाबतीतले माझे निरीक्षण असे की मला आजवर एखादा दिवसही माझ्या कामाचा जबरदस्त कंटाळा आल्याचे जाणवलेले नाही. मला स्वतःलाही ते ‘अॅबनॉर्मल’ वाटले म्हणून मी ठरवले की आपण स्वतःच्या कामाची एक पहाणी करूया..

अनेक गोष्टी एकाचवेळी करण्याच्या सवयीमुळे माझा कालक्रम तसा आखीव असतो. दर महिन्याच्या पहिल्या तारखेस पुढच्या संपूर्ण महिन्याचे कॅलेन्डर तयार असते. त्याच्या प्रती संबंधितांना म्हणजे पत्नी, सहकारी, ते ड्राइवरपर्यंत दिल्या जातात. त्यापुढच्या दोन महिन्यांच्या कार्यक्रमाचा आराखडा आजच ऐंशी टक्के तरी ठरलेला असतो. त्यापुढच्या दोन महिन्यांमधली जागा अर्ध्याहून जास्त भरलेली असते. ह्याचा उघडउघड तोटा असा की मला ‘ आयत्या वेळी इच्छा झाली म्हणून’ अचानकपणे माझा दिनक्रम बदलता येत नाही. म्हणजेच कार्यक्षमतेसाठीही काही निगेटिव्ह किंमत द्यायला लागते हे मी मनोमन मान्य केले आहे. कधी एखादा उत्तम सांस्कृतिक कार्यक्रम चुकतो, कधी मित्रांबरोबरची मैफल तर कधी एखादा कौटुंबिक सोहळा. त्याची रुखरुख राहते पण मी त्याबद्दल कुरकुर करत नाही. त्यामुळे कामाबद्दलची नकारात्मक भावना ताब्यात येते.

कंटाळा यायचा नसेल तर नकारात्मक भावनांचा निचरा पहिल्यांदा व्हायला हवा. मी ज्यावेळी सायकीअॅट्रीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याचा पर्याय निवडला तो माझ्या आयुष्यातला ‘मी घेतलेला’ पहिला महत्वाचा निर्णय. अजूनही मी तो वारंवार मनात घोळवतो. माझे दैनंदिन काम म्हणजे ह्या निर्णयाची रोजची नवी उजळणी आहे. माझे काम मी निवडलेले असणे ह्यातील समाधान और आहे. असे ज्यांना मिळत नाही त्यांना कामातील ‘ममत्व’ निर्माण करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. मला त्या ‘ममत्वा’चा रियाज करायचा असतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane I

दिवसातील अनेक कामे करताना म्हणजे पेशंटस् तपासणे, गटउपचार घेणे, कार्यशाळा घेणे, भाषण देणे, प्रशिक्षण देणे… ह्यातील कोणतीही गोष्ट योजताना, तयारी करताना आणि प्रत्यक्षात आणताना मी माझा व्यावहारिक लाभ विचारातही आणत नाही हि सवय मी स्वतःला लावली आहे. करत असलेल्या कामाचे आवर्तन संपल्यावर पाहू काय व्यावहारिक लाभ होणार ते… त्यामुळे काम करण्यातला प्रत्येक क्षण जिवंत होतो.

व्यावहारिक लाभात येतात पैसे आणि प्रसिद्धी. मला मिळणाऱ्या पैशातील अर्ध्याहून अधिक भाग (कधीकधी पूर्ण भाग) हा माझ्या संस्थेला जातो. कारण माझ्यासाठी पैसा ही गोष्ट पुस्तके घेण्यासाठी, प्रवास करण्यासाठी आणि उत्तम खाण्यासाठी जरुरी आहे. विनोबा म्हणतात तसे आयुष्याची होडी पैशाच्या पाण्यावर चालवायची असते पण होडीमध्ये पाणी साठवायचे नसते.. तुम्ही म्हणाल पैसे हा तर समाधानाचा मार्ग. परंतु पाणी होडीत शिरले की सारे काम पैशाभोवती फिरते. त्यातला ताल हरवतो. असुरक्षितता येते. एकसुरीपणा येतो आणि मग कंटाळा येतो.

प्रसिध्दीचेही तसेच… माझी ‘व्यक्ती म्हणूनची’ प्रसिद्धी आणि माझ्या ‘ज्ञानशाखेतील विचारांची’ प्रसिद्धी हा विवेक मला ठेवायचा. उत्तम विचार इतरांपर्यंत पोहोचविण्याचे मी एक माध्यम आहे असे डोक्यात ठेवले की मन आपोआप ताजेतवाने होते. आपण जे जे काही करतो त्यातून मजा आली पाहिजे, गंमत आली पाहिजे आणि ह्या भावना मलाच माझ्या प्रोसेसमधून निर्माण करायच्या आहेत… होतं असं की एखादा विषय शिकवताना एखादे उदाहरण रिपीट होऊन येते. माझी मुलगी सुखदा म्हणते (ती सहकारी सुद्धा आहे),” बाबा तुला कंटाळा नाही येत तेच उदाहरण द्यायला…” त्यावर माझे म्हणणे असे असते की प्रत्येकवेळी मी नवीन,ऐकणारे नवीन, शब्दांमागची ऊर्जा नवीन ….अशावेळी त्या उदाहरणांमधल्या नव्या जागा सापडतात… कधी नवेच उदाहरण समोर येते… आपल्या अभ्यास-वाचन-विचारांद्वारे आपल्या मनाचे कोठार जितके भरू तितकी योग्य माहिती योग्यवेळी बाहेर पडते. स्मृतीसाठी सायास लागणे हे मनःपूर्वक अभ्यासाचे लक्षण नव्हे. मिलनोत्सुक सखीसारखी स्मृती तयार हवी जाणीवेच्या दरामध्ये … मग कंटाळा फिरकतही नाही आसपास. वीसवर्षांच्या गॅपनंतर समोर उभ्या राहिलेल्या पेशंटचे सारे संदर्भ अचानक आठवतात. कधीकाळी पाहिलेल्या सिनेमाची दृश्ये, वाचलेल्या कवितेच्या ओळी तोंडात येतात…स्वतःलाच कळत नाही हे कुठे साठून राहिले होते… गेल्या आठवड्यात दमणमध्ये एका प्रशिक्षण कार्यक्रमात साऱ्या भारतातून आलेले कर्मचारी होते. एका होता मध्यप्रदेशातील नेपानगरचा… त्याने नाव घेताक्षणीच मला तिथल्या कागद कारखान्याचा इतिहास, उभारणी त्यातील पंडित नेहरूंच्या संदर्भासहित कशी आठवली कुणास ठाऊक … त्या मुलाला फारच छान वाटले ! अर्थात मलाही.

अनुभवामध्ये आत्मीयता आली, वेगळे थ्रील निर्माण झाले की कंटाळा जातो. पण प्रत्येक कार्यक्षम माणसाने आराम, विरंगुळा आणि शुद्ध आळस ह्याकडेही पुरेसं लक्ष द्यायला हवं. भारतभर फिरताना प्रवासाचा आनंद घेणे हे फार महत्वाचे आहे माझ्यासाठी. लखनौच्या चौकामध्ये चाट खाणे आणि तिथल्या मार्केटमध्ये खास कापडाची खरेदी करणे हे हवेच. त्याशिवाय तिकडच्या प्रशिक्षणवर्गाचा शिणवटा कसा जाणार. सिक्कीममध्ये कारखान्याच्या मॅनॅजर्सचे ट्रेनींग घेतल्यावर गंगटोकच्या गांधी रस्त्यावर फिरून खास सिक्कीमी जेवण जेवायला हवे. होशियारपूरच्या प्लांटला जाताना पंजाबी ढाब्यावर पनीर आणि लस्सी नाही खाल्ली तर खेप फुकट आणि आंध्रमधल्या काकीनाडा शहरातून परत येताना वायझॅग शहराचे विहंगम दृश्य पहायला तिथल्या पहाडांच्या शिखरावर जायलाच हवं.

हा झाला सफरी दरम्यानचा विरंगुळा. प्रवासामध्ये पुस्तकांचा साथ जवळ ठेवायचा. रात्रीच्यावेळी लॅपटॉपवर उत्तम चित्रपट पहायचे. त्याचबरोबर भरगच्च कामाच्या दिवसांनंतर एक दिवस घरी आणि कुटुंबाबरोबर असा आखायचा की घड्याळाची पाबंदी झुगारायची. अकरा वाजेपर्यंत अंथरुणात लोळायचं. स्वयंपाकघरात लुडबुड करून एखादा पदार्थ तयार करायचा. जसा प्रवास एन्जॉय करायचा तसाच हा दिवस  पण करायचा. आमचे चारजणांचे कुटुंब आहे. आम्ही नियमतपणे बाहेर फिरायला, खायला जातो. आमचे पार्टी-बिर्टीला जाणे फारसे होत नाही. पण जवळच्या मित्रांचा सहवास आणि गप्पा ह्याला प्राधान्य असते.

दिनांक १ जानेवारी २०१७ ते ३१ मार्च २०१७ ह्या कालावधीतील माझ्या कामाची मी तपशीलवार छाननी करायची ठरवली. इतक्या वर्षामध्ये हा विचार कधी आला नव्हता. ‘आला दिवस की गेला दिवस’ असाच माझा शिरस्ता राहिला आहे. माझ्याकडे प्रत्येक दिवसाच्या प्रत्येक तासाचा Data लिहिलेला असतो. एक Disclaimer द्यायला हवे की मला आत्मप्रौढीचा संदेश अजिबात द्यायचा नाही. कामामधील विविधता कंटाळ्याला कशी काबूत ठेवते हे दाखवायचे आहे. आपल्याला व्यवसायामध्ये लपलेल्या अनेक शक्यता आपण पडताळून पहिल्या तर आपण निरंतन शिकत राहतो. शिकण्याची प्रक्रिया रसपूर्ण असेल तर शीणवटा कमी येतो.

ह्या कालावधीमध्ये एकूण दिवस होते ८९. त्यातील ३७ दिवस होते आय. पी. एच.मध्ये. दिवसाला किमान आठ तास काम करून ओपीडीमध्ये सल्लामार्गदर्शन करायचे. दिवसाला सरासरी ३५ अपॉइंटमेंटस या नात्याने एकूण सत्रे झाली किमान १२९५. एकूण ३२ अन्य कार्यक्रम झाले आणि त्यासाठी दिले ४३ दिवस. म्हणजे कामाचे दिवस झाले ८०. सुट्टीचे दिवस झाले नऊ. म्हणजे साधारण दहा दिवसांनंतर एक सुट्टी.

दिल्लीपासून चेन्नईपर्यंत दक्षिणोत्तर आणि लखनौपासून जामनगर आणि दमणपर्यंत असा महाराष्ट्राबाहेरचा प्रवास झाला. कोकणामध्ये पेण, नागोठणे, दापोली, वसई ही शहरे, मराठवाड्यातील लातूर, औरंगाबाद तसेच पुणे, नाशिक, वाई, सांगली अशी उर्वरित शहरे पकडली तर मुंबई धरून अकरा शहरांचा प्रवास होतो. औद्योगिकक्षेत्रातील  सहा कंपन्यांसाठी एकूण १८ दिवसाचे प्रशिक्षण कार्यक्रम झाले . लोकांसाठीची एकूण व्याख्याने झाली दहा. शाळांसाठीचे कार्यक्रम तीन. व्यसनमुक्तीचे तीन. साहित्यक्षेत्राशी निगडित कार्यक्रम तीन. डॉक्टरांसाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी चार कार्यक्रम. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये दिवसभर प्रशिक्षणवर्ग घेण्याचे एकूण पाच दिवस.

आता संख्यात्मक भाग बाजूला ठेऊ. कार्यक्रमांमधली लज्जतदार विविधता पाहूया.

एक जानेवारीचे नवीन वर्ष सुरु झाले तेच कल्याणच्या वेध संमेलनाच्या मुहूर्तावर  ( त्या कार्यक्रमाचा ब्लॉग: ‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!) त्यानंतर ८ जानेवारी औरंगाबाद, १४ जानेवारी पेण, आणि २२ जानेवारी लातूर इथे शेकडो विद्यार्थी – पालकांसमोर त्या त्या शहरातले वेध संपन्न झाले. (अधिक माहितीसाठी पहावे www.vedhiph.com किंवा FB-VEDH पान). आजवर एकूण सत्तर वेधच्या माध्यमातून मी सुमारे साडेसहाशे मुलाखती घेतल्या आहेत. फेब्रुवारीच्या १८ आणि १९ तारखेला महाराष्ट्रातील एकूण अकरा शहरातील कार्यकर्त्यांचे दोन दिवसांचे संमेलन नाशिकला आयोजित केले होते. दोन्ही दिवसाला सरासरी सात तासांची विचारमंथन सत्रे होती. एका संध्याकाळी माझ्याबरोबरच्या मुक्त गप्पांची मैफलही झाली.

जानेवारी महिन्याच्या १५ तारखेला पुण्याच्या बालगंधर्व नाट्यगृहामध्ये, ‘पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना’ या सूत्रावर डॉ.अभय बंग, डॉ. अनिल अवचट आणि मी अश्या तिघांबरोबर विवेक सावंत ह्यांनी दीर्घ संवाद साधला (पहा यू-ट्यूब link – पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना.) ह्या कार्यक्रमावर आधारित पुस्तकही साधना प्रकाशनाने प्रसिध्द केले आहे. १२ मार्चला पुणे वेधतर्फे ‘संपूर्ण शारदा’ ह्या कार्यक्रमामध्ये मी सुमारे अडीच तासाच्या ऐसपैस गप्पा केल्या प्रतिभा रानडे, वीणा गवाणकर आणि उमा कुलकर्णी ह्या तीन जेष्ठ मराठी लेखिकांसोबत. त्यानिमित्ताने ह्या लेखिकांबद्दलचे लिहून आलेले बरेच काही वाचले. काही पुस्तके पुन्हा वाचली. (ह्या कार्यक्रमाचा वृत्तान्त पहा ..

Part 1 –

Part 2 –

२७ जानेवारीला वसंत लिमये ह्या मित्राच्या ‘विश्र्वस्त’ ह्या कादंबरीबद्दल प्रकाशन समारंभात मी बोललो. (वृत्तांत यूट्यूब उपलब्ध) आणि ११ फेब्रुवारीला डॉ. संज्योत देशपांडे ह्या मैत्रिणीच्या पुस्तक प्रकाशनामध्ये ‘वियोगातून सावरताना’ ह्या परिसंवादात भाग घेतला.

दिनांक १२ फेब्रुवारीच्या सकाळी मी मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या ‘संघर्ष-सन्मान पुरस्कार’ सोहळ्याचे संयोजन केले. ह्या संयोजनाची माझे विसावे वर्ष अध्यक्ष होत्या डॉ. राणी बंग सामाजिक कार्यकर्त्या सुनीती सु.र. आणि अॅसीडपीडित मुलींसाठी काम करणारी लक्ष्मी सा ह्या दोघींबरोबर मी गप्पा मारल्या. ११ फेब्रुवारीला मुक्तांगणमध्ये ‘सहचरी’ मेळाव्यामध्ये मी सोनाली कुलकर्णीबरोबर संवाद साधला. आणि त्यानंतर दीड तास व्यसनाधीन मित्राच्या सुमारे सव्वाशे पत्नी-आयांबरोबर शंकासमाधान करत गप्पा मारल्या. सात जानेवारीला संध्याकाळी औरंगाबादला मी मुक्तांगण मित्रांचा पाठपुरवठा मेळावा घेतला.

औरंगाबादच्या गायकवाड ग्लोबल स्कूलच्या पालकांसाठी संत तुकाराम नाट्यगृहामध्ये ‘ह्या मुलांशी वागावे तरी कसं’ ह्या विषयावर संवाद झाला. २३ जानेवारीला लातूरच्या ज्ञानप्रकाश शाळेत विद्यार्थ्यांबरोबर दीड तासाचे प्रश्नोत्तर आणि गाणी शिकवण्याचे सत्र झाले. त्या सत्राचे छायाचित्र सोबत आहे. वयम् मासिकाच्या एप्रिल महिन्याच्या अंकांमध्ये वृत्तांतही आहे. आणि मार्चच्या अखेरीस कोकणातल्या दापोलीजवळच्या चिलखलगावी राजा दांडेकर आणि रेणू दांडेकर ह्यांच्या शाळेत शिक्षकांसाठी दोन दिवसांची कार्यशाळा झाली.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये माझे शिकवण्याचे कामही सुरु असते. ४ आणि ५ फेब्रुवारी तसेच ४-५ मार्च असे चार दिवस रोजचे सात तास, विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धतीचा वर्ग घेतला चाळीस व्यावसायिकांसाठी. माझी मुलगी डॉ. सुखदा ह्याच पद्धतीच्या प्रशिक्षणाचे काम करते. तिच्या दहा इंटर्न विद्यार्थ्यांसाठी मी ‘REBT & Spirituality’ तसेच ‘History of treatment in Mental Health’ अशी दोन दीर्घ सत्रे घेतली. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये चालणाऱ्या कौन्सिलिंग स्किल्स कार्यशाळेत मी ‘पालकांसाठीचे समुपदेशन’ ह्या विषयावर सत्र घेतले.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये मैत्र ही दूरध्वनी सेवा चालवणाऱ्या कार्यकर्त्यांचे शिबीर घेतले, तरुण जिमनॅस्टस् बरोबरचे क्रीडामानसशास्त्र प्रशिक्षण घेतले आणि मुक्तांगणच्या कार्यकर्त्यांबरोबरही चर्चासत्र घेतले.

या तीन महिन्यांमध्ये विविधस्तरावरील डॉक्टरांचे प्रशिक्षण घेण्याचाही योग आला. दिल्लीमधल्या इंद्रप्रस्थ अपोलो आणि मेदान्त ह्या मोठ्या रुग्णालयातील ICU Teams साठी मी आणि सुखदाने एकेक दिवसाची दोन सत्रे घेतली ‘रुग्णाच्या कुटुंबीयांशी सुसंवाद’ या विषयावर. मुंबईच्या पश्र्चिम उपनगरातील जनरल प्रॅक्टिशनर्ससाठी मी व्यसनमुक्ती उपचारांवर सत्र घेतले. तर जी.एस.मेडिकल म्हणजे माझ्या कॉलेजमध्ये प्रथम वर्ष एम.बी.बी.एस.च्या मुलांबरोबर संवाद साधला ‘CCD’ ह्या विषयावर… College Campus Discoveries.

सात फेब्रुवारीचा संपूर्ण दिवस जवळजवळ नऊ तास मी होतो डिझाइन क्षेत्रातील ‘सेलिका’ नावाच्या कंपनीच्या नेतृत्व करणाऱ्या संघासोबत. प्रभावी नेतृत्वसंबंधातील चर्चा करत होतो. जानेवारी महिन्यात नागोठण्यामध्ये तरुण अभियंत्यांना Behavioral Safety वर प्रशिक्षण देत होतो. मार्च महिन्यात जामनगरमध्ये ह्याच विषयावर कार्यशाळा तर घेतलीच पण रिलायन्स कर्मचाऱ्यांच्या जवळजवळ चारशे पत्नींसाठी महिला दिनाचा कार्यक्रमही केला भावनिक साक्षरतेवर. इंडोकोमधल्या उभरत्या नेतृत्वासाठीच्या GEMच्या ह्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Values in 21st Century’  तर सीमेन्समधल्या पुण्याच्या तरुणांसाठी दोन दिवसांच्या कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Me to We’ ह्याच सूत्राभोवतीच्या एकूण तीन बॅचेस घेतल्या अल्केम कंपनीच्या दमण प्लॅन्टमधल्या फार्मसी क्षेत्रातील तरुण अधिकाऱ्यांसाठी. उत्तरप्रदेशात ऐन निवडणुकीच्या काळात होतो बाराबंकीला.तिथल्या रिलायन्स प्लॅन्टमध्ये दोन दिवसांचे विविध कार्यक्रम घेत… पण त्यातही लखनौच्या भातखंडे संगीत विद्यापीठात एक संध्याकाळ घालवली. श्रुतीताई सडोलीकरांबरोबरच्या चवदार गप्पा आणि भोजनासमवेत. असे अठरा दिवस होते रिलायन्स, सीमेन्स, इंडोको, सॅनोफी, सेलीका आणि अल्केम ह्या कंपन्यांसाठी दिलेले.

विनोबांच्या जीवनविचारांवर आधारीत एक दीर्घ सादरीकरण मी करतो. वीस जानेवारीला त्याचा प्रयोग झाला वाईमध्ये तर तेवीस जानेवारीला लातूरमध्ये. (त्या संदर्भात सविस्तर लवकरच) सहा फेब्रुवारीला मुलुंडच्या वझे-केळकर महाविद्यालयात स्मृतिव्याख्यान होते ‘Magic of Empathy’ ह्या विषयावर. नाशिकच्या वाघ मेमोरियल व्याख्यानात बोललो ‘मन वढाय वढाय’ ह्या विषयावर तर विरारजवळच्या नंदारवाल इथे फादर डिब्रीटो आणि सातशे रसिकांसमोर उलघडले ‘शरीर मनाचे नाते’. सांगलीमध्ये तुडुंब भरलेल्या भावे नाट्यगृहामध्ये डॉ. कुलकर्णी स्मृती व्याख्यान झाले ‘रहस्य माणुसकीचे भविष्य माणुसकीचे’ ह्याविषयावर; तर दापोलीला झाल्या ‘बहुरंगी गप्पा’. औरंगाबादला पालकत्वावर बोललो तर पुण्याला MKCLच्या कार्यालयात झालेल्या शिबिरामध्ये ‘अॅप्टीट्युड टेस्टींग’ या विषयावर.

हा आढावा घेताना अनेक गोष्टी लक्षात आल्या. संवादाची शैली, विषयांची विविधता, प्रेक्षकांची विविधता ह्यातले वेगळेपण जितके जास्त तितका कंटाळा कमी. संवादाची स्थळे आणि वातावरण ह्यातली विविधताही महत्वाची. म्हणजे कशातही रुटीनपणा नाही. प्रत्येक नवा विषय, नवा संवाद मला अधिक अंतर्मुख करतो… नवीन विचार शोधण्याची प्रेरणा देतो. विचार नेहमीचा असला तरी मांडणी वेगळी करण्यासाठी प्रवृत्त करतो.

कंटाळा टाळायचा तर प्रत्येक क्षण ‘Here & Now’ ह्या न्यायाने अनुभवायला हवा. म्हणजेच त्या क्षणाबरोबरची तन्मयता, एकाग्रता जितकी जास्त तितका कंटाळा कमी. मग ते ओपीडीतले कन्सल्टे शन असो की जाहीर भाषण. असे असले तर आपली उत्कटता समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचत असावी. रांगेने सहा भाषणांमध्ये असा अनुभव आला की माझा शेवटचा शब्द वातावरणात विरल्यावर निमिषार्धाची शांतता होती. आणि टाळ्या वाजवताना समोरचा समुदाय उभा राहिला आणि प्रतिसाद देऊ लागला.. त्यातील उस्फुर्तता ‘ह्या हृदयीचे ते हृदयी घातले’ अशा जातकुळीची असली पाहिजे.

प्रत्येक ज्ञानशाखेच्या पोटामध्ये अनंत शक्यता दडलेल्या असतात. त्या त्या शाखेतील व्यावसायिकाने रूढीने बनवलेल्या चौकटीपासून स्वतःची मुक्तता करून घेणे खूप महत्वाचे आहे. मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रातील रंगछटा शोधताना माझा प्रवास तर रंगतदार झाला आहेच पण कंटाळाही दूर पळाला आहे…….

परभणीचा अदभूत वेध

अपेक्षाच ठेवल्या नाहीत तर अपेक्षाभंगाचे दुःख होणार नाही असे एक सावधगिरीचे वाक्य  आपण मनात घोकतो. पण अपेक्षा ठेवल्या नाहीत तर पूर्तीचे समाधानही दसपट वाढते  हे काही लक्षात घेत नाही . . . असाच एक सुखद अनुभव आला यंदाच्या परभणीच्या ‘वेध‘ व्यवसाय प्रबोधन परिषदेच्या दुसऱ्या आवर्तनामध्ये. परभणीचे नायक सर हे तिथल्या एका शाळेचे मुख्याधापक . . . गतीमंद, मतीमंद मुलांसाठीच्या खास शाळेत ते काम करतात. पाच-सहा वर्षांपूर्वी ते ‘वेध‘ चळवळीच्या संपर्कात आले आणि ते स्वतः, त्यांच्या पत्नी रेखावाहिनी, मुलगी विशाखा आणि मुलगा विजय असे  नेमाने सर्व शहरातल्या वेधला येऊ लागले. त्यांनी परभणीमध्ये समविचारी मंडळींचा गट तयार केला. त्या सर्वांचे प्रशिक्षण आय.पी.एच. संस्थेमध्ये झाले. आणि गतवर्षी पहिल्यांदा ‘वेध’चे आयोजन परभणी शहरामध्ये झाले. . . . त्यानंतर आयोजनातील चुका, कमतरता ह्यांचा एक लेखाजोखा झाला आणि परभणी वेध टीमने मला आश्वासन दिले की पुढल्या वर्षी ह्या साऱ्या त्रुटी टाळल्या जातील.

त्याप्रमाणे यंदाच्या ‘देणं समाजाचं’ ह्या सूत्रासंदर्भातली आखणी सुरु झाली. गेल्या आठवड्यात ‘वेध‘च्या निमित्त्ताने नायक सरांच्या घरी तर त्यांनी तयार केलेले व्यासपीठाचे ३-D मॉडेल पहिले. प्रत्येक फ्लॅट कसा लावायचा, त्यावर फ्लेक्स कसे लावायचे, व्यासपीठावरचे फर्निचर ह्या साऱ्याचे सुरेख मॉडेल . . . गंमत म्हणजे व्यासपीठही अगदी तसेच सजले. सरांचा मुलगा विजय, ‘वेध’च्या सचिन गांवकर सोबत नेमाने ठाणे-पुणे वेधला तांत्रिक बाबी शिकण्यासाठी असतो. त्याचा परिणाम म्हणून LED चे स्क्रीन, उत्तम प्रकाशयोजना, तीन कॅमेरे आणि उत्तम ध्वनीव्यवस्था झालेली होती. . . खुद्द सचिन गांवकर सुद्धा परभणीला सोबत होताच . . .

गतवर्षीप्रमाणेच साडेसातशे-आठशेचे प्रेक्षागृह खचाखच भरले. पालक आणि विद्यार्थी तर होतेच . . .  शिक्षकही मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. संपूर्ण आठ तासांमध्ये प्रत्येक जण स्वतःच्या आधी ठरवून दिलेल्या आसनावरच बसला. आठ तासांमध्ये एकदाही प्रेक्षागृहातून मोबाईल वाजला नाही. सत्र सुरु असताना एकाही व्यक्तीने जागा सोडली नाही. . .  ही रोमहर्षक शिस्त तर होतीच पण सारा समुदाय प्रत्येक सत्राच्या बारीक-सारीक ‘जागां’ना दाद देत होता. . .  रेणूताई गावस्कर, अनुराधाताई प्रभुदेसाई (लक्ष्य फाऊंडेशन) ह्यांच्या सत्रामध्ये तर मी असा अनुभव घेतला की वक्त्यांच्या डोळ्यात पाणी आणि स्टेजवरच्या प्रकाशाच्या प्रेक्षागृहात फाकलेल्या उजेडात मला शेकडो डोळ्यांच्या ओलसर कडा दिसत होत्या. . .

गेवराईच्या संतोष गर्जेने त्याचे अनाथ मुलांसाठीची ‘बालग्राम’ कसे उभारले त्याची कथा सांगितली. त्याचे सत्र संपले तेव्हा सायंकाळचे सहा वाजून गेले होते. पण प्रेक्षागृहात चूळबूळ नव्हती. कार्यक्रम संपल्यावर लोक अगदी Reluctantly बाहेर पडले.

संतोषच्या आधीचे सत्र होते अनुराधाताईंचे . . . बॅंकेतली एक अधिकारी टूरीस्ट म्हणून कारगीरला जाते आणि तिला ध्येय मिळते जवान आणि जनता ह्या दोघांमधला दुवा बनण्याचे . . . हा सारा प्रवास इतक्या मोकळेपणी मांडला त्यांनी. . .  असेच मनस्पर्शी सत्र झाले रेणुताई गावस्करांचे. २०१५ साली झालेल्या ठाणे वेधमध्ये मी त्यांची मुलाखत घेतली होती. . .  पण ह्या गप्पा त्या सत्रापेक्षा खूपच वेगळ्या ठरल्या . . . त्याआधी होता सायकल वरून १४००० किमीची भारतयात्रा करणारा ‘वेध’चा कार्यकर्ता सचिन गांवकर. खरे तर त्याच्या सत्राने पूर्ण दिवसाला एक भावनिक बेस दिला. स्वतःच्या पलीकडे पाहिल्याशिवाय ‘खरे साफल्य’ मिळत नाही असे सांगणारा.

पूर्ण दिवसाला वैचारीक पाय देण्याचे काम केले प्रारंभीच्या सत्रातल्या राहुल रेखावार ह्या तरुण IAS अधिकाऱ्याने. परभणीच्या नगरपालिकेचा आयुक्त म्हणून काम पहाणारा राहुल मराठवाड्याच्या मातीतला. स्वतःच्या विचार-भावना-वर्तनाचा प्रवास त्याने प्रांजळपणे, साध्या शब्दांमध्ये इतका प्रभावीपणे मांडला कि बस्.! . . . त्यामुळे दिवस उत्तरोत्तर चढत, रंगत गेला.

परभणीच्या बाल विद्या मंदीर प्रशालेचा संगीतगट विलक्षण सूरीला होता. ‘वेध’ची गाणी त्यांनी अतिशय दमदारपणे उभी केली होती. काही ठिकाणी आलापी, सरगमची अतिशय मनोद्न्य  भर घातली होती. ‘वेध’ची गाणी मी लिहितो आणि त्यांना चाल देतो ही गोष्ट मी सहसा जाहीर करत नाही . . . पण ह्यावेळी अनुराधाताईंनीच त्यांच्या सत्राआधीच्या ‘नीलगगन’ हरीत धरा’ ह्या देश्प्रेमावर आधारीत गाण्यानंतर ही गोष्ट प्रेक्षकांना सांगून टाकली. . . वेधला येणाऱ्या प्रत्येकाच्या हातात गाण्यांची पुस्तिका असते. त्यातही माझे नाव छापलेले नसते. . . . असे होताहोता माझ्याकडून चक्क ३४ गाणी लिहिली गेली आणि त्यांना चालही दिली गेली . . . तर ह्या संगीतसंचामुळे वेधच्या एकूण कार्यक्रमाच्या रंगतीमध्ये खूपच भर पडली.

संध्याकाळी कार्यक्रमाची सांगता झाल्यावर सर्व कार्यकर्त्यांच्या चेहऱ्यावर समाधानी थकवा होता. ह्या वर्षी त्यांना निधी जमवण्यासाठी गतवर्षीपेक्षा जास्त प्रयास करावे लागले. पण तरीही त्या आघाडीवरही ते यशस्वी ठरले.

अशाप्रकारे ‘वेध‘च्या सर्वच केंद्रांच्या दृष्टीने, परभणीच्या कार्यकर्त्यांनी एक उत्तम उदाहरण समोर ठेवले आहे. समाजाचा व्यापक सहभाग हे वेध उपक्रमाचे वैशिष्ट्य आहे . . . गतवर्षी कल्याण वेधमध्ये स्थानिक निवडणुकांमुळे स्पॉन्सरशिपस आणि देणग्या मिळत नव्हत्या तर ‘चिंतन क्लासेस’च्या माजी विद्यार्थ्यांनी (जे वेध अनुभवत मोठे झाले) एकत्र येऊन स्वकमाईतून चक्क पावणेदोन लाख रुपये उभे केले होते. . . ‘वेध‘चा उपक्रम त्या त्या शहराचा होणे खूप गरजेचे आहे . . . तो जर आयोजन करणारे गट, संस्था, व्यक्ती, ह्यांच्यापुरता मर्यादित राहिला तर त्यांच्या उत्साहानुसार उपक्रमाचे सातत्य वरखाली होते.

परभणी वेधच्या कार्यकर्त्यांना भक्कम आधार असतो पुणे वेधच्या पळशीकर सरांचा आणि लातूर वेधच्या धनंजय कुलकर्णीचा. हे दोघेही यंदाच्या परभणी वेधला उपस्थित राहू शकले नाहीत. म्हणून दुसऱ्या दिवशी ठाण्याला घरी आल्याआल्या मी पळशीकर सरांना फोन केला. त्यांना सारे सविस्तर रिपोर्टींग केले. तर ते म्हणाले, “थोडक्यात अदभूतच घडला यंदाचा परभणी वेध! . . .”

येत्या जानेवारी महिन्याच्या अखेरीस एकूण दहा शहरांमध्ये वेधचे वार्षिक आवर्तन पूर्ण होईल तेव्हा माझ्याकडून एकूण सत्तर वेधचे सारथ्य घडलेले असेल . . . सत्तर वेध . . . सुमारे ५५० संवादसत्रे  . . . २५ वर्षे  . . . सलग आणि सतत . . .  हेही अदभूतच की!

रिवाइंड…..

तुझे जगणे रिवाइंड करून पुन्हा एकवार प्ले करायला मिळाले तर कुठला काळ तुला परत जगायला आवडेल? माझ्या पत्नीने मला एकदा विचारले. काही प्रश्नांची उत्तरे इतकी लख्ख दिसतात की बस्स! … “मी मेडीकलला गेलो तिथपासून मी मेडीकल कॉलेज सोडले ती दहा वर्षे… १९७६ ते १९८६” मी म्हणालो.

ठाण्याच्या कॉलेजातून जी. एस. मेडिकल सारख्या प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक महाविद्यालयात येणे हा माझ्यासाठी जबरदस्त ‘कल्चर शॉक’ होता. घर सोडून हॉस्टेलमध्ये राहणे हा अजून एक बदल. माझ्या पोलियोग्रस्त पायांमुळे मला जीएस मेडिकलच्या परिसरातील हॉस्टेलमध्ये प्रवेश मिळाला. नाहीतर पहिल्या वर्षाचे हॉस्टेल लांब नायगावला होते. माझा रूमपार्टनर पाच वर्षे सिनीयर असा इंटर्न होता. मूळचा आफ्रिकेतला गुजराथी. सुदैवाने हॉस्टेलची मेस, कॉलेजचे कॅन्टीन इथे खायची सोय छान होती. पहिले दीड वर्ष स्वतःला सांभाळण्यात गेले. पण सेकंड एमबीबीएस पासून सगळेच बदलले.

कॉलेज-हॉस्पिटल परिसरातल्या छोट्यातछोट्या कर्मचाऱ्यापासून डीनपर्यंत ओळखी झाल्या. मराठी वाङमय मंडळाचे काम सुरु झाले. नाटकाच्या प्रदेशातल्या शिक्षणाची सुरवात विजय बोन्द्रे सरांकडे झाली. जोरदार ग्रुप तयार झाला. डॉ. रवी बापटसर आणि डॉ. शरदिनी डहाणूकर अशा ज्येष्ठांचे प्रेमछत्र मिळाले. आता शनिवार- रविवारी घरी जायचे म्हंटले की जरा जीवावरच यायला लागले.

पाठी वळून पाहताना जाणवते की शून्यातून जनसंपर्क तयार करणे, उपक्रमशीलतेला आकार देणे आणि एकट्याने राहणे ह्या तीन पायांवर माझी डेव्हलपमेंट सुरु झाली. त्यात भर पडली दोन घटनांची. माझे लेख महाराष्ट्र टाइम्स, मनोहर, साधना अशा वृत्तपत्र-नियतकालिकांमधून चक्क छापून यायला लागलेत. आणि मी लिहिलेल्या पहिल्या-वहिल्या एकांकिकेला आंतरमहाविद्यालयीन नाट्यविश्वात प्रचंड यश मिळाले. स्वतःमधल्या कार्यशक्तीचा प्रत्यय येण्याचा टप्पा होता तो. मी प्रभावी लिहू शकतो आणि मी लिहिलेले लोकांना आवडते आहे हा अनुभव आगळा होता. मी प्रभावी बोलू शकतो हे वक्तृत्वातल्या तोवरच्या यशामुळे ठाऊक होते. परंतु इंग्रजीत भाषणे देऊन आपण जीएस मेडिकलचा जीएस म्हणजे जनरल सेक्रेटरी होऊ इथपर्यंत मजल गेली माझी एमबीबीएसच्या तिसऱ्या वर्षापर्यंत.खरेतर शेफारून जाण्याची उत्तम रेसीपी होती ती. पण दरम्यानच्या काळात बापटसर आणि डहाणूकर मॅडममुळे जीवनातल्या विविध क्षेत्रातली इतकी उत्तुंग व्यक्तिमत्वे इतकी जवळून बघायला मिळाली की स्वतःची जागा कळून आली. त्यात भर पडली भरतशास्त्र ह्या नाट्यविषयाला वाहिलेल्या मासिकाच्या ग्रुपची. ह्या मासिकाचा सहसंपादक म्हणून मुलाखती घ्यायला, लेख मिळवायला त्या क्षेत्रातल्या दिग्गजांपर्यंत विनासायास जाता आले. डॉ. श्रीराम लागू, विजय तेंडुलकरांपासून ते छबिलदासच्या बॅकस्टेज वर्करपर्यंत ओळखी झाल्या. बॅरीस्टर चा प्रयोग झाल्यावर रविंद्र नाट्यमंदिरच्या लॉन वर तरुण, तडफदार, विक्रम गोखल्यांची मुलाखत घेतली आणि अनेक मुलाखतींची मालिकाच सुरु झाली.

दोन वर्षातच आम्ही ‘स्पंदन’ हा दिवाळी अंक काढायला लागलो. त्यामुळे साहित्य क्षेत्रात शिरकाव झाला. जयवंत दळवी, मंगेश पाडगावकर, शांताबाई शेळके, विद्याधर पुंडलिकसर अशा अनेकांना जवळून पाहायला मिळाले. बोलायचे कमी अन पाहायचे, ऐकायचे जास्त हा नियम कसोशीने पाळला. दिनकर गांगलांमुळे ‘ग्रंथाली’ वर्तुळ आपले झाले. ‘दिनांक’ साप्ताहिकामुळे मोठा मित्रगट मिळाला. भरतशास्त्र आणि स्पंदनांच्या अंकांना जाहिरात मिळवण्यासाठी अनेक कॉर्पोरेट ऑफिसेस, जाहिराती कंपन्या पायाखाली घालायला लागलो . लेखांमुळे पत्रकारितेच्या क्षेत्रात मित्र मिळाले.

या साऱ्या ‘नेटवर्किंग’ चा फायदा पुढे आकाराला आलेल्या संस्थारूप कामाला झाला, अजूनही होतोय त्याची मूळे सारी त्याकाळात. बरे ह्यातल्या प्रत्येक ठिकाणी मी तसा ‘माझा माझा जात होतो. म्हणजे ‘अमुकचा मुलगा’, ‘तमुकचा पुतण्या’ अशी काही ओळख नाही. आता असे वाटते की ह्या साऱ्या भानगडींमध्ये मी मेडीकलचा अभ्यास केला तरी कसा?… कारण रात्रीच्या भटकंती, भरपूर चित्रपट, नाटके, चर्चा ह्या साऱ्यांबद्दल मी लिहिलेच नाही आहे… आता जाणवते की ‘टाइम मॅनेजमेंट’ म्हणजे काय हे न कळताच मी ते आपोआप शिकत होतो… शिवाय अतिडाव्या गटांपासून ते आरएसएस पर्यंतच्या प्रत्येक राजकीय रंगछटेच्या लोकांबरोबर संपर्क आणि दोस्ती होत गेली. ही केइएमची कृपा. त्याकाळी समाजातील सर्व प्रतिष्ठित केइएम सारख्या सार्वजनिक रुग्णालयांमध्येच उपचाराला यायचे. बापटसरांनी तर त्यांचा सारा जनसंपर्क उदारपणे माझ्याकडे हस्तांतरित केला होता. कवीवर्य सुरेश भट , बापटसरांकडे अॅडमिट होते. त्यांना हवं नको पाहण्याची थोडी जबाबदारी सरांनी माझ्यावर टाकली होती. अगदी अलीकडे म्हणजे सहासात वर्षांपूर्वी बापटसरांनी, भटसाहेबांनी त्यांना लिहिलेल्या पत्राची प्रत मला पाठवली. ‘तुमच्यानंतर तुमच्या जनसेवेचा वारसा चालवणारा विद्यार्थी मला आनंद नाडकर्णीमध्ये दिसतो’ हे वाक्य इतक्या वर्षांनंतरही अंगावर तलम पीस फिरवून गेले.

हे सारे करताना अभ्यास सांभाळून माझे भरमसाठ अवांतर वाचनही सुरु होते. एमबीबीएसचे अंतिम वर्षातील एक अपयश पचवून त्याच परीक्षेत भरघोस यशस्वी  ठरल्याने मॅच्युरिटीच्या दोन पायऱ्या आपोआप पार झाल्या. अपयशानंतर आलेले यश म्हणजे काय ‘बोनस’ असतो ते कळल्याने इंटर्नशिपच्या वर्षाचे सोने करण्याचा निश्चय केला. ‘वैद्यकसत्ता’ हे पहिले पुस्तक प्रसिद्ध झाले. ‘मयसभा’ हे नाटक, राज्य- नाट्य स्पर्धेत सादर झाले. ‘लोकप्रभा’ आणि ‘दिनांक’ साप्ताहिकांमध्ये नियमित कॉलम सुरु झाले. किर्लोस्करसारख्या दिवाळी अंकांमध्ये कथा छापून यायला लागल्या.

म्हणजे मेडीकलचे विश्व विसरून नाट्य- साहित्य क्षेत्रामध्ये जायला छानच परिस्थिती होती. पण तोवर ‘सायकिअॅट्री’  नावाच्या विषयाने मनाचा कब्जा घेऊन टाकला होता. आपले व्यक्तिमत्व, आवड, आणि क्षमता ह्यांना वाव देणारा विषय नक्की झाला होता. खरेतर तोवरच अभ्यास हा बऱ्याच अंशी कर्तव्यबुद्धीने केलेला होता. आता मात्र आपला निर्णय, आपली जबाबदारी अशी परिस्थिती होती.

मनोविकारशास्त्राचे शिक्षण घेताना पुढे काय करायचे ह्याचे स्वप्न मी लिहून काढले. मला एक संस्था काढायची होती, त्या संस्थांतरे समाज आणि मानसिक आरोग्य ह्यातील दरी कमी करायची होती. मला असे स्वप्न पडण्याची प्रक्रिया खरेतर त्या आधीच्या सहा वर्षांमधल्या अनुभवाच्या इंद्रधनुष्यात होती. जगण्याच्या प्रत्येक अंगातले वास्तव मी अनुभवत होतो. त्या त्या क्षेत्रातील तळाचे प्रवासी आणि शिखरावरचे योगी असे सारेच पाहत होतो… माझ्या वैद्यकशाखेकडे तरी मी एकपदरी दृष्टीने कसे पाहणार होतो?

माझ्या व्यसनाधीनता विरोधी उपचाराच्या शिक्षणालाही सुरवात होत होती. पुढे ब्राऊनशुगरच्या निमित्ताने मी अनेक एकखांबी उपक्रम करायला सुरवात केली. त्यातून अनिल-सुनंदा (अवचट) ह्यांची दोस्ती गवसली. आणि पुढे मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राचा प्रवास सुरु झाला.एमडीच्या तीन वर्षे अभ्यासाच्या वर्षात साऱ्या अवांतर हालचाली तर जोरात सुरु होत्याच. एकूण तीन पुस्तके प्रसिद्ध झाली होती… मध्येमध्ये येऊन जाणारी प्रेमप्रकरणे आणि अस्फुट आकर्षणेही होतीच. त्यातही भावनिक ऊर्जा लावायला लागायचीच. सिगारेट, तंबाखू, अल्कोहोल ह्या पदार्थांशी माफक ओळख होऊन दोस्ती न करण्याचा निर्णयही आपोआपच झाला होता. भांग आणि चरस ह्यांचे प्रयोगही झाले होते. ते पुन्हा न करण्याचा निश्चयही झाला होता.

एम.डी. पास झाल्यावर व्यसनमुक्तीच्या कामाने वेग घेतला. प्रेमात पडण्याची प्रक्रिया यशस्वी झाली. ‘गध्देपंचविशी’ नावाचे सदर किर्लोस्कर मासिकातून लिहितानाच जणू मी ते अनुभवत होतो. अनुभवांची इतकी विविधता कमी म्हणून की काय माझा रूमपार्टनर डॉ. महेश गोसावी एम.डी. परीक्षेत फेल झाल्यानंतर त्याने सुरु केलेल्या एकाकी लढतीमुळे निर्माण होणाऱ्या वादळाचा मी पहिला साक्षीदार ठरलो. महाराष्ट्राचे एक मुख्यमंत्री, एक राज्यपाल, एक कुलगुरू, ह्यांना पायउतार करायला लावणारे हे प्रकरण माझ्यासाठी अनेक धडे शिकवणारे होते. त्याआधी मार्ड ह्या निवासी डॉक्टरांच्या अपयशी संपानेही मला खूप शिकवले  होते. आपल्याला जे योग्य वाटते त्यासाठी संघर्ष करताना यश-अपयश काहीही आले तरी त्याची तमा न बाळगता पुढे जात रहायचे हा सर्वात महत्वाचा धडा… हवाबंद भासणाऱ्या कोणत्याही व्यवस्थेमध्ये प्रवेश करण्याचे एकतरी नैतिक छिद्र असतेच हे मला ह्या दोन प्रकारणांनी शिकवले… व्यवस्थेपुढे हरायचे नाही कारण लढण्याच्या प्रवासात एक विधायक झिंग असते… झिंग हा शब्द नकारात्मक आहे. किक ह्या शब्दासाठी तो वापरला आहे. पण जेव्हा ध्येय विधायक, प्रयत्न सत्यवादी असतात तेव्हा निर्माण होणाऱ्या आनंदाला काय म्हणायचे? … शुद्ध समाधान, सात्विक आनंद? फारच भारी शब्द वाटतात….

ह्या दहा वर्षांनी मला वारंवार हे समाधान, ही मजा इतक्या वेळा दिली की ती एक सवयच बनून गेली माझ्यासाठी. ह्या दहा वर्षातल्या अनुभवाची रत्ने मी पोतडीत घालत गेलो. आणि नंतरच्या आयुष्यात त्यांना जेव्हा पिशवीच्या बाहेर काढले तेव्हा त्यांनी मला प्रकाश दिला… एखादे अनुभवरत्न बाहेर काढायला मी वीस-वीस वर्षेही घेतली.

त्याकाळात प्रसिद्ध प्लास्टिक सर्जन डॉ. रवीन थत्ते ह्यांच्या घरी ‘ज्ञानेश्वरी’ वर दर महिन्याला चर्चासत्रे होत असत. अस्मादिक तिथेही पोहोचले. डॉ. रा.भा, पाटणकर, डॉ. सरोजिनी वैद्य असे अनेक मान्यवर असायचे. अभ्याससत्रानंतर छान जेवण असायचे.ती सारी तात्विक, अध्यात्मिक चर्चा चक्क वीस वर्षे पडून राहिली होती मनाच्या पोतडीत. २००२ साली कॉर्पोरेट क्षेत्रात तणाव-नियोजनाचे सत्र घेताना विचारण्यात येणाऱ्या भग्वद्गीतेवरच्या प्रश्नांमुळे मी ह्या वाटेवर वळलो… विनोबांचे बोट धरून ज्ञानेश्वरांपर्यंत जाऊन पोहोचलो. पण मला रत्न मिळाले कधी तर ह्या दहा वर्षांमध्येच. काही वर्षांपूर्वी माझे ‘मनोगती’ हे पुस्तक प्रसिद्ध झाल्यावर डॉ. रवीन थत्ते सरांनी मला शाबासकी देणारे एक सविस्तर पत्र लिहिले. खरेतर ऋणाची सुरुवात त्यांच्यापासूनच!…

१९८६ मध्ये मी केईएम रुग्णालयाचे बोट सोडून माझा स्वतंत्र व्यवसाय सुरू केला. १९८७ मध्ये माझे लग्न झाले. १९८८ मध्ये ठाण्यातील व्यसनमुक्ती केंद्र सुरु झाले तर १९९० मध्ये इन्स्टिटयूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ हे माझ्या स्वप्नातील रोपटे. त्यानंतरच्या दोन दशकांच्या प्रवासात जेव्हा जेव्हा अडचणी आल्या तेव्हा ह्या पोतडीतल्या शिकवणींनी मला हात दिला. कधी मी नुसताच त्या काळाला आठवायचो आणि ऊर्जा मिळवायचो. त्या काळात जोडलेल्या शेकडो, हजारो व्यक्तींनी ह्या पुढच्या काळात मला मदत केली, माझ्या प्रयत्नांना हातभार लावला.

म्हणजे ज्या काळाने मला जगण्यावर प्रेम करायला शिकवले त्याच काळाने जगण्याला सामोरे जाण्याची शिदोरी दिली….That decade gave me my passion and mission…. and wow ! They got blended thereafter ……

Cut to……….

नोव्हेंबर २००९…. मी लीलावती रुग्णालयाच्या ऑपरेशन थिएटर मध्ये. माझ्या पोलियोच्या पायांवर व्हेरीकोज व्हेन्स, डीव्हीटी अशा आजारांची कलाकुसर झाल्याने, व्हेरीकोज अल्सरची नक्षी उजव्या पायावर अधूनमधून येत असते. त्यावरचे ऑपरेशन करण्यासाठी मी अॅडमीट झालो. अॅनेस्थेशिया विभागाचा तज्ञ माझ्या केईएमच्या दिवसांचा साक्षीदार, साथीदार निघाला. ऑपरेशन करणारा सर्जन त्यादिवसातल्या आणि आजवरच्या मैत्रिणीचा नवरा… त्यामुळे ह्या ‘व्हिनोप्लास्टी’ च्या ऑपरेशनसाठी मी अगदी निवांत पहुडलो होतो. अॅनेस्थेटिस्ट बाईंनी भूल देण्याआधी सारी तपासणी केली आणि म्हणाल्या, “अहो तुमचा पल्स, बीपी, ईसीजी, श्वासोच्छवास सगळे नियमितपणाच्या रेषेच्या जराही आतबाहेर नाही… All parameters so much stable and steady….. तणावनियोजनाचे वर्ग घेण्यास खरेच योग्य तज्ञ आहात तुम्ही…”

ऑपरेशन आधीच्या त्या छानदार भूलझोपेत जाताना मी हसलो. त्यांना काय माहित इथेही माझ्या केईएम काळाचेच सुरक्षाकवच माझ्याभोवती होते म्हणून…मनातही आणि प्रत्यक्षात सुद्धा!

डॉ. आनंद नाडकर्णी

एक मदत हवी आहे……

एक मदत हवी आहे……

आय. पी. एच. अर्थात Institute for Psychological Health ही आपली संस्था गेली सत्तावीस वर्षे ठाणे शहरात कार्यरत आहे. मानसिक आरोग्य क्षेत्रातील व्यावसायिक, अॅडमिनीस्ट्रेटीव्ह टिम आणि स्वयंसेवक मिळून दोनशेच्यावर व्यक्ती येथे काम करतात. वैयक्तीक, कौटुंबीक सेवा तसेच एकाचवेळी चालणारे अनेक उपक्रम लाक्षात घेता त्यातील प्रशासकीय तसेच इतर समन्वयाच्या कामासाठी एका अनुभवी व्यक्तीची गरज आहे.

आपल्या संस्थेच्या उपकेंद्रामध्ये रोज येणाऱ्या लोकांची संख्या सरासरी पाचशे ते सहाशे असते. विविध उपचारगट, प्रशिक्षण कार्यशाळा ह्यासाठी तसेच नोंदणी/ माहितीसाठी सतत ये- जा सुरु असते. संस्थेचे व्हेंडर्स, नगरपालिका, सरकारी संस्था, धर्मादाय आयुक्त ह्यांचेबरोबर वेळोवेळी संवाद साधणे गरजेचे असते.

औद्योगिक/ सामाजिक क्षेत्रातील व्यवस्थापनाची जाण असणारी ही व्यक्ती हवी. अर्थातच ही ‘नोकरी’ नव्हे. ह्या कामाचे योग्य ते मानधन देता येईल. पण ते ‘मानधन’ असेल ‘पगार’ नव्हे.

ह्या व्यक्तीला संगणकाचा वापर उत्तमप्रकारे करता येणे अपेक्षित आहे. संभाषणचातुर्य आणि संघटनचातुर्य हे गुणही आवश्यक ठरतील.

आपल्या संपर्कामध्ये अशी व्यक्ती असल्यास (किंवा आपणच अशी व्यक्ती असल्यास ) आपल्या आत्मवृत्तासह (C.V.)  संपर्क साधावा. Email :- iphthane@gmail.com