MIND FE(A)ST चा खरा फंडा

गेल्या वर्षीचा म्हणजे २०१६ चा डिसेंबर महिना. दुसरा रविवार. रात्री नऊ-साडेनऊची वेळ. आय.पी.एच.च्या वेध व्यवसाय प्रबोधन परिषदेच्या रौप्यमहोत्सवी वर्षाची सांगता करणारा क्षण . . .  समोर हजारोंचा समुदाय . . . गेले तीन दिवस, एकूण पंधरा तास तन्मयतेने वेधचा अनुभव enjoy करणारा.

“पंचवीस वर्षांच्या या वाटचालीत वेधची संकल्पना, हा उपक्रम महाराष्ट्राच्या एकूण ११ शहरांमध्ये पोहोचला. ठाणे शहराच्या सांस्कृतिक पटलावर त्याचा ठसा उमटला . . . आय.पी.एच. मनआरोग्य संस्थेचा FLAGSHIP कार्यक्रम म्हणजे वेध . . . आय.पी.एच.म्हणजे वेध! वेध म्हणजे आय.पी.एच.. . . लोकमान्यतेच्या शिखरावर असतानाच आम्ही सर्व कार्यकर्त्यांनी एक निर्णय घेतला आहे”

बोलताबोलता मी थांबलो.

हजारो श्वास पळभर थबकले आहेत हा अनुभव मी घेतला त्या वेळी.

“यापुढे वेध आपल्या भेटीला येईल एक वर्ष आड करून . . . म्हणजे डिसेंबर २०१८ मध्ये . . . त्याचे सूत्र असेल ‘FLOP TO  TOP’ . . .” मी पुन्हा थांबलो. तशीच फोकसड शांतता.

“वेधचा आकृतिबंध तयार झाला तो गेल्या शतकात, विसाव्या शतकात . . . तो विकसित होतहोत नव्या शतकात आला . . . आता गरज आहे एकविसाव्या शतकाला साजेसे असे नवे मॉडेल, नवा इव्हेंट तयार करण्याची . . . पुढच्या वर्षी आम्ही घेऊन येणार मनआरोग्य क्षेत्रातली एक ताजीतवाणी नवीन Event . . . “

टाळ्या वाजल्या. पण त्यामध्ये साशंकता होती. आणि का नसावी? . . . दमदार आवाजात ही घोषणा करताना माझ्याकडे पुढच्या वर्षी आपण ‘काय’ करणार ह्याची कणभरही कल्पना नव्हती.

पण नवीन असे काहीतरी ‘का?’ करायला हवे ह्याची रूपरेखा होती. वेधच्या व्यासपीठाचे शक्तीस्थान आहे ‘थेट संवाद’. ह्या संवादाला पूरक असा दृकश्राव्य भाग असतोच . . . आजच्या ‘सोशल मिडिया’च्या जगात हा ठेका सोडायचा नाही. एकदा झालेला थेट-संवाद नंतर येऊदे इंटरनेटवर आणि पसरू दे जगात . . . पण तो जिवंतपणा, ती उत्स्फुर्तता आणि त्यामागची योजकता . . . हे सारे जपायचे.

बदलायचा फक्त कॅनव्हास . . . वेधचे व्यासपीठ विद्यार्थी-पालक ह्यांचे समोर अनुकरणीय व्यक्ती, त्यांचे जीवनपट आणि कर्तृत्व अशी मांडणी करतो . . . ‘जीवनप्रवास -व्यवसाय-कर्तृत्व-जीवनमूल्य’ असा हा कॅनव्हास आहे. आपण ‘विद्यार्थी-पालक’ ह्यांचे जागी संपूर्ण कुटुंब  डोळ्यासमोर आणले तर . . . तीन पिढ्यांनी  एकत्र येऊन घ्यायचा एकविसाव्या शतकातला अनुभव . . . त्याची theme घेऊया . . . कसे जगावे आनंदाने! . . . शारीरिक आरोग्याचे पैलू आपण वाचतो, अभ्यासतो, चर्चा करतो. मानसिक आरोग्याचे पैलू हाच ह्या इव्हेंटचा गाभा ठेवला तर . . . ‘द्विज पुरस्कार’ हा आमचा असा उपक्रम आहे जो विकाराकडून विकासाची वाट दाखवतो. वेधमधून आपण व्यवसाय आणि व्यक्तीत्व विकास ह्यांची सांगड घालतो . . . पण ‘मनाचा विकास’ म्हणजे नेमके काय? . . . त्याचे घटक कोणते हे सांगणारा उपक्रम का नको?

रौप्यमहोत्सवी वेध नंतर मी माझ्या विस्कळीत विचारांना एकत्र आणून पाऊण तासाचे एक पॉवर पॉइंट सादरीकरण तयार केले. आमची सारी टिम, वेधच्या इतर सेंटर्सचे समन्वयक, हितचिंतक ह्यांचेसोबत सहा-सात महिन्यांपूर्वी दोन-अडीज तासाची Brain storming बैठक झाली. ह्या उपक्रमासाठी आम्हा सात-आठ जणांचा Core group तयार झाला. आम्ही नियमित भेटू लागलो . . .

प्रथम निश्चित झालं ते शीर्षक . . . MIND FE(A)ST २०१७.  उत्सव समृद्ध मनांचा! . . .  ही टॅगलाइन. सचिन गावकरने लोगोची डिझाईन्स केली . . . त्यावर चर्चा . . . दरम्यान आम्ही कोणत्या व्यक्तींना बोलवायचे आणि त्याद्वारे मानसिक आरोग्याचा कोणता पैलु समोर आणायचा यावर चर्चा सुरु केली.

 

आमच्या संस्थेच्या जवळजवळ तीन दशकाच्या प्रवासात आम्ही सतत नवीननवीन अर्थ शोधले आमच्या विषयामधले. हेतू एकच . . . मनस्वास्थ्याचा संदेश सर्वदूर पोहोचवायचा . . . अनेक माध्यमांमधून . . . आय.पी.एच. ही प्रयोगशाळा आहे . . .  आमचे काही प्रयोग फसले देखील . . . आम्ही काळाच्या खूपच पुढे गेलो होतो काही प्रयोगांमध्ये . . .  कधीकधी आमच्या प्रयोगांच्या शीडामध्ये वारे भरायला चार चार वर्षे गेली . . .  एकाही यशस्वी प्रयोगाच्या प्रकाशात आम्ही सुखावलो नाही . . .  ऊर्जा घेऊन पुढे चालत राहिलो . . .  ह्याचे कारण असे की नव्या प्रयोगाची प्रक्रिया आम्ही जाम एन्जॉय करतो . . .  यशाचे कोंदण मिळेल न मिळेल, प्रयत्नांना मनःपूर्वकतेची झळाळी द्यायची.

मानसिक आरोग्याचे पैलू आणि ते प्रकाशात आणणाऱ्या व्यक्ती ह्या शोधामध्ये आम्ही ठरवले की शक्य तिथे ह्या माणसांचे ‘वातावरण’ उभे करायचे. म्हणून ह्या उपक्रमामध्ये, दृक्श्राव्य माध्यमांचा खूप वापर केला आहे. काही शॉर्टफिल्म्स आम्ही तयार केल्या आहेत. एका प्रमुख व्यक्तीबरोबर, काही सत्रांमध्ये संबंधितांचा सारा गट सामोरा येणार आहे. कधी कधी प्रहसन, कधी मैफल, कधी अनेकांबरोबर गप्पा तर कधी पॉवरपॉईंट-फिल्म्सबरोबरची  ​सफर अशी विविधता आहे.

येणाऱ्या पाहुण्या व्यक्ती-त्यांचे वयोगट – ह्यात विविधता आहेच. आसाम, छत्तीसगड अशी राज्ये, दिल्ली-वाराणसीसारखी शहरे ह्यातील पाहुणे आपल्या उत्सवात सहभागी होणार आहेत. प्रत्येकाबरोबर संपर्क, चर्चा, प्रवासनियोजन ह्यामध्ये आम्ही सवयीने बऱ्यापैकी कुशल झालो आहोत.

आखणी करताना असे लक्षात आले की आपण मानसिक आरोग्याच्या काही मूलभूत तत्वांना सादर करणार आहोत.

  • ‘सामान्य’ माणसाने स्वतःच्या विचार-भावना-वर्तनाची जबाबदारी उचलली तर ‘असामान्य’ काहीतरी घडते.
  • ‘स्वयंकेंद्रित’ आयुष्य निर्माण करते सुबत्तेची गुंगी. स्वतःच्या मर्यादित वर्तुळाच्या बाहेर पाहिल्याशिवाय विचार-भावनेच्या कक्षा व्यापक बनत नाहीत.
  • विचारांमधली लवचिकता महत्वाची.  समतोल शोधावा. असमतोल वाढवू नये.
  • सर्व तऱ्हेचे विचारप्रवाह स्वीकारावे, ऐकून घ्यावे.  ‘पूर्वग्रह’ आड आले की विवेकी विचार दूर जातात.
  • विविधता आणि विषमता ह्यात फरक आहे. निसर्गाने विविधता दिली माणसाने विषमता निर्माण केली.
  • स्त्री-पुरुष विषमता असो की उपासनाधर्मांमधली उच्चनीचता असो… समत्व गेले की मानसिक-कौटुंबिक-सामाजिक आरोग्य गेले.
  • व्यक्तीच्या विकासाला पोषक असे वातावरणही व्यक्तीलाच तयार करावे लागेल. ह्या वातावरणात एकमेकांचा विनाअट स्वीकार असेल तरच निर्माण होतील ‘विकासलहरी’.
  • सौंदर्य म्हणजे त्वचेइतकी उथळ कल्पना नाही. शरीर आहे आत्मशोधाचे साधन. स्वतःची शरीरप्रतिमा प्रत्येकाने आरोग्यपूर्ण करायला हवी.
  • आपला वेश, राहणी, जीवनशैली ह्यांचे थेट नाते आहे आपल्या विचार-भावनांच्या सुदृढतेबरोबर! कपड्यांसारखी गरजही माणसाच्या ‘वस्त्रजाणीवा’ विकसित करते.
  • दुसऱ्याच्या भावनांमध्ये स्वतःला ठेवणे आणि त्यातून त्या व्यक्तीच्या जीवनात अर्थपूर्ण सहभाग देणे म्हणजे Empathy अर्थात आस्था. स्वतःबरोबरच दुसऱ्याचे मन समृद्ध करण्याचा मार्ग.
  • आपल्या सर्वांच्यामध्ये दडला आहे एक ‘सुपरमॅन’. अवतार येईल आणि आपल्याला तारेल अशा समजामध्ये राहू नये. स्वतःच्या क्षमता वाढवण्याचा प्रयत्न आणि स्वतःच्या ‘माणूस’ पणाचे भान असेल तर हातून भरीव घडेल.
  • आयुष्याकडे खेळकरपणे पाहावे हि मनस्वास्थ्याची एक गुरुकिल्ली. हास्य नावाची एक माणसे जोडणारी भावना निसर्गाने आपल्याला दिली आहे. त्याचा पुरेपूर आणि विधायक वापर करूया.

Untitled-1

दहा सत्रांमधल्या साऱ्या खास पाहुण्यांबरोबरचा संवाद ऐकताना हे सारे मुद्दे डोक्यात कसे ठेवायचे?

म्हणूनच आम्ही सर्व प्रेक्षकांना देणार एक पुस्तिका. तिचे नाव ‘MIND FE(A)ST फंडाज’ अर्थात समृद्ध मनाचे WORKBOOK. ह्या पुस्तिकेमध्ये प्रत्येक संवादसत्राचे सार कवितेमध्ये आणि गद्य स्वरूपात लिहिले आहे. आणि सत्र अनुभवताना आणि रात्री घरी गेल्यावर प्रत्येकाने आपापल्या विचारलहरी नोंदवाय च्या आहेत. असे करणाऱ्यांसाठी कोणतीही स्पर्धा नाही, बक्षीसे नाहीत. आपण घेतलेला अनुभव काळाबरोबर विसरून जाऊ नये तर मनात जिरून घ्यावा ह्यासाठी हा प्रयोग.

दिनांक २६ जानेवारी २०१८ पर्यंत MIND FE(A)ST ची सारी सत्रे; यू-ट्यूबवर  AVAHAN-IPH ह्या चॅनेलवर आपल्याला पूर्ण:प्रत्ययाचा  आनंद देणार आहेतच. तेव्हा हे WORKBOOK सोबत असेल तर मनोविकासाच्या अभ्यासाला नव्याने चालना मिळेल.

आय.पी.एच्. प्रयोगशाळेचे ध्येयवाक्य आहे ‘सुदृढ मन सर्वांसाठी’ . . .   Mental Health For All. मनआरोग्यवृद्धीच्या ह्या नव्या सामूहिक प्रयोगामध्ये तुम्हा सर्वांचे मनःपूर्वक स्वागत आहे.

मग येतायना ह्या उत्सवी मेजवानीसाठी?

लक्षात ठेवा नऊ आणि दहा डिसेंबर.

मुक्काम श्रीस्थानक ठाणे!

Advertisements

फोंडा, मालवण ते दापोली (मार्गे दोंडाईचे)

व्याख्यानांच्या निमित्ताने महाराष्ट्रातील भटकंती मला नवीन नाही. पण आपल्या विशाल प्रदेशामधली कित्येक ठिकाणे ह्या निमित्ताने पहायला मिळतात त्याची गंमत असते. गेल्या महिना दिड महिन्यात म्हणजे पाऊसकाळाच्या सुरवातीपासून भटकंती सुरु झाली ती गोव्यातल्या फोंड्यापासून. शालेय शिक्षक आणि मुख्याध्यापकांसाठी सलग दोन दिवसांचे प्रशिक्षण . . . दोन अडीचशे प्रशिक्षणार्थी. लोकविश्वास संस्थेचे अनूप प्रियोळकर आणि डॉ. नारायण देसाई हे संयोजक.

दोन आठवड्यातच मालवणच्या टोपीवाला हायस्कुलच्या शिक्षकांसोबत दोन दिवस प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतला आणि त्यातल्या एका संध्याकाळी मालवणमध्ये जाहीर व्याख्यान. पालकत्वावरच्या ह्या संवादासाठी भर पावसात हजारच्यावर श्रोते येतील अशी माझी अपेक्षा नव्हती. डॉ. नाथ पै सेवांगणाने आयोजित केलेल्या ह्या कार्यक्रमाला पंचक्रोशीतून लोक आले.

पुढच्या पंधरा दिवसात असाच अनुभव धुळ्याजवळच्या दोंडाईचे नावाच्या छोट्या गावाने दिला. धुळ्याला गेलो होतो, देशबंधु गुप्ता फाऊंडेशन ह्या सामाजिक संस्थेच्या कार्यकर्त्यांच्या दोन दिवसाच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाला. एका संध्याकाळी पालकत्वावरचा संवाद दोंडाईचे ह्या धुळ्यापासून साठ किमी असलेल्या शहरात.

चक्क सहाशेसातशे मंडळी. व्याख्यानाचा हॉल म्हणजे मंगल कार्यालय. अनेक आया आपल्या छोट्या मुलांना घेऊन आलेल्या. त्यामुळे हलकल्लोळ. लोक येतील की नाही ह्या भीतीने आयोजकांनी वेळ दिली होती सायंकाळी साडेपाचची. मी येणार होतो साडेसहाला. लोकांना वेळेवर येण्याची सवय नसते म्हणून ही खबरदारी . . . पण साडेपाचलाच सभागृह भरले.

मी भाषणाला सुरवात केली तेव्हा मुलांचा पेशन्स संपला होता. सर्व श्रोत्यांच्या सहकार्याने भाषण संपन्न झाले तेव्हा मीच सुटकेचा निश्वास सोडला.

खानदेशातून पुन्हा उत्तर कोकणात दापोलीला पोहोचलो ते एक ऑगस्टच्या टिळक पुण्यतिथी कार्यक्रमासाठी. लोकमान्यांच्या जन्मगावी म्हणजे चिखलगावी. ‘लोकमान्य शिक्षण संस्थेच्या’ वर्धापनदिनाचे भाषण. कार्यक्रम उशीरा सुरु झाला. काहीसा लांबला. त्यामुळे विद्यार्थीगटामध्ये चुळबुळ होती. त्यामुळे माझे सदीप व्याख्यान मी तातडीने संकलित करून त्यांच्यासमोर मांडले.

समोरच्या श्रोत्यांच्या एकत्रीत अशा श्रवणक्षमतेचा अंदाज आधीच लावणे कठीण असते. परंतु समारंभ सुरु झाला की मी श्रोत्यांचे निरीक्षण करायला लागतो. त्यातून मला काय बोलायचे आणि मुख्य म्हणजे किती वेळ बोलायचे ह्याचा अंदाज यायला लागतो.

विशिष्ट विषयांना विशिष्ट् समज असलेला श्रोतृवर्ग मिळाला तर मात्र बहार येते. असा अनुभव गेल्या वर्षी मला आला होता सांगलीच्या एका व्याख्यानामध्ये. ‘रहस्य माणुसकीचे, भविष्य माणुसकीचे’ असा हा काहीसा कठीण विषय. संपूर्ण नाट्यगृह खचाखच भरले होते. जवळजवळ सव्वा तासाच्या मांडणीमध्ये मला प्रत्येक टप्प्यावर योग्य दाद मिळत होती. मी आणि श्रोते एका समान अवकाशाचा भाग बनलो होतो.

अनेक महिन्यांनी परवा आर्किटेक्ट मित्र शिरीष बेरीचा कोल्हापूरहून फोन आला. त्याच्या हातात ह्या संवादाची सीडी पडली. ती त्याला खूप आवडली. त्याने मला ही सीडी पाठवली आणि ती आता यु-ट्यूबवर उपलब्ध आहे (https://youtu.be/6fcUWOnic14).

रंगलेले व्याख्यान सर्वांसाठी उपलब्ध होणे ही गोष्ट महत्वाची.

लोकमान्यांवरच्या माझ्या भाषणाच्या सुरवातीची एक छोटी लिंकसुद्धा सोबत जोडत आहे (https://youtu.be/m91nwp3LJ3g).

मला छोट्या शहरांमध्ये जाऊन बोलायला आवडू लागले आहे. महानगरांमध्ये माहितीचे, कार्यक्रमांचे अजीर्ण झालेले असते. येणाऱ्या सोळा ऑगस्टला जातो आहे संगमनेरमध्ये . . . ‘आगऱ्याहून सुटका: महाराजांचे आपत्तीकालीन व्यवस्थापन’ असा विषय आहे (http://bit.ly/2uu8pE4)

. . . ज्या दिवशी महाराज निघाले त्याच दिवशी आणि सायंकाळीच हा थरार संगमनेरकरांसोबत अनुभवायचा आहे. सतरा ऑगस्टला आहे शिर्डीमध्ये! . . . पालकत्वावरचा संवाद.

श्रोत्यांच्या निमित्ताने माझे वारंवार अनेक विषयांवरचे चिंतन होत असते आणि त्यात नवेनवे काही गवसत असते हा माझ्यासाठी एक मोठा फायदा असतो . . .

म्हणजे प्रत्येक संवाद हा माझ्यासाठी एक शहाणे करणारा अनुभव असतो . . . खरे तर माझा अंतर्संवादच मी श्रोत्यासमोर मांडत असतो . . . त्या त्या वेळचा . . . ताजा आणि टवटवीत!

मला माझ्या कामाचा कंटाळा का येत नसावा ?

मनोविकारशास्त्र ह्या शाखेमध्ये शिकाऊ डॉक्टर म्हणून प्रवेश केला त्याला आता छत्तीस वर्षे झाली. एम. डी. पास केल्यावर ‘कन्सल्टंट’ हे बिरुद लागले त्याला बत्तीस वर्षे झाली. खाजगी व्यवसाय सुरु केला १९८६ साली आणि बंद केला पाच वर्षांपूर्वी. ह्याचा अर्थ मी पेशंटस पहात नाही असे नाही. जे प्रायव्हेट क्लीनिक होते त्याचे काम सहकाऱ्याला सुपूर्द केले. मी फक्त आय. पी. एच. मानसिक आरोग्य संस्थेमध्ये आणि त्या संस्थेसाठीच काम करतो. सल्ल्यासाठी येणाऱ्या सर्वांना तिथेच भेटतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane II.JPG

स्वतःच्याबाबतीतले माझे निरीक्षण असे की मला आजवर एखादा दिवसही माझ्या कामाचा जबरदस्त कंटाळा आल्याचे जाणवलेले नाही. मला स्वतःलाही ते ‘अॅबनॉर्मल’ वाटले म्हणून मी ठरवले की आपण स्वतःच्या कामाची एक पहाणी करूया..

अनेक गोष्टी एकाचवेळी करण्याच्या सवयीमुळे माझा कालक्रम तसा आखीव असतो. दर महिन्याच्या पहिल्या तारखेस पुढच्या संपूर्ण महिन्याचे कॅलेन्डर तयार असते. त्याच्या प्रती संबंधितांना म्हणजे पत्नी, सहकारी, ते ड्राइवरपर्यंत दिल्या जातात. त्यापुढच्या दोन महिन्यांच्या कार्यक्रमाचा आराखडा आजच ऐंशी टक्के तरी ठरलेला असतो. त्यापुढच्या दोन महिन्यांमधली जागा अर्ध्याहून जास्त भरलेली असते. ह्याचा उघडउघड तोटा असा की मला ‘ आयत्या वेळी इच्छा झाली म्हणून’ अचानकपणे माझा दिनक्रम बदलता येत नाही. म्हणजेच कार्यक्षमतेसाठीही काही निगेटिव्ह किंमत द्यायला लागते हे मी मनोमन मान्य केले आहे. कधी एखादा उत्तम सांस्कृतिक कार्यक्रम चुकतो, कधी मित्रांबरोबरची मैफल तर कधी एखादा कौटुंबिक सोहळा. त्याची रुखरुख राहते पण मी त्याबद्दल कुरकुर करत नाही. त्यामुळे कामाबद्दलची नकारात्मक भावना ताब्यात येते.

कंटाळा यायचा नसेल तर नकारात्मक भावनांचा निचरा पहिल्यांदा व्हायला हवा. मी ज्यावेळी सायकीअॅट्रीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याचा पर्याय निवडला तो माझ्या आयुष्यातला ‘मी घेतलेला’ पहिला महत्वाचा निर्णय. अजूनही मी तो वारंवार मनात घोळवतो. माझे दैनंदिन काम म्हणजे ह्या निर्णयाची रोजची नवी उजळणी आहे. माझे काम मी निवडलेले असणे ह्यातील समाधान और आहे. असे ज्यांना मिळत नाही त्यांना कामातील ‘ममत्व’ निर्माण करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. मला त्या ‘ममत्वा’चा रियाज करायचा असतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane I

दिवसातील अनेक कामे करताना म्हणजे पेशंटस् तपासणे, गटउपचार घेणे, कार्यशाळा घेणे, भाषण देणे, प्रशिक्षण देणे… ह्यातील कोणतीही गोष्ट योजताना, तयारी करताना आणि प्रत्यक्षात आणताना मी माझा व्यावहारिक लाभ विचारातही आणत नाही हि सवय मी स्वतःला लावली आहे. करत असलेल्या कामाचे आवर्तन संपल्यावर पाहू काय व्यावहारिक लाभ होणार ते… त्यामुळे काम करण्यातला प्रत्येक क्षण जिवंत होतो.

व्यावहारिक लाभात येतात पैसे आणि प्रसिद्धी. मला मिळणाऱ्या पैशातील अर्ध्याहून अधिक भाग (कधीकधी पूर्ण भाग) हा माझ्या संस्थेला जातो. कारण माझ्यासाठी पैसा ही गोष्ट पुस्तके घेण्यासाठी, प्रवास करण्यासाठी आणि उत्तम खाण्यासाठी जरुरी आहे. विनोबा म्हणतात तसे आयुष्याची होडी पैशाच्या पाण्यावर चालवायची असते पण होडीमध्ये पाणी साठवायचे नसते.. तुम्ही म्हणाल पैसे हा तर समाधानाचा मार्ग. परंतु पाणी होडीत शिरले की सारे काम पैशाभोवती फिरते. त्यातला ताल हरवतो. असुरक्षितता येते. एकसुरीपणा येतो आणि मग कंटाळा येतो.

प्रसिध्दीचेही तसेच… माझी ‘व्यक्ती म्हणूनची’ प्रसिद्धी आणि माझ्या ‘ज्ञानशाखेतील विचारांची’ प्रसिद्धी हा विवेक मला ठेवायचा. उत्तम विचार इतरांपर्यंत पोहोचविण्याचे मी एक माध्यम आहे असे डोक्यात ठेवले की मन आपोआप ताजेतवाने होते. आपण जे जे काही करतो त्यातून मजा आली पाहिजे, गंमत आली पाहिजे आणि ह्या भावना मलाच माझ्या प्रोसेसमधून निर्माण करायच्या आहेत… होतं असं की एखादा विषय शिकवताना एखादे उदाहरण रिपीट होऊन येते. माझी मुलगी सुखदा म्हणते (ती सहकारी सुद्धा आहे),” बाबा तुला कंटाळा नाही येत तेच उदाहरण द्यायला…” त्यावर माझे म्हणणे असे असते की प्रत्येकवेळी मी नवीन,ऐकणारे नवीन, शब्दांमागची ऊर्जा नवीन ….अशावेळी त्या उदाहरणांमधल्या नव्या जागा सापडतात… कधी नवेच उदाहरण समोर येते… आपल्या अभ्यास-वाचन-विचारांद्वारे आपल्या मनाचे कोठार जितके भरू तितकी योग्य माहिती योग्यवेळी बाहेर पडते. स्मृतीसाठी सायास लागणे हे मनःपूर्वक अभ्यासाचे लक्षण नव्हे. मिलनोत्सुक सखीसारखी स्मृती तयार हवी जाणीवेच्या दरामध्ये … मग कंटाळा फिरकतही नाही आसपास. वीसवर्षांच्या गॅपनंतर समोर उभ्या राहिलेल्या पेशंटचे सारे संदर्भ अचानक आठवतात. कधीकाळी पाहिलेल्या सिनेमाची दृश्ये, वाचलेल्या कवितेच्या ओळी तोंडात येतात…स्वतःलाच कळत नाही हे कुठे साठून राहिले होते… गेल्या आठवड्यात दमणमध्ये एका प्रशिक्षण कार्यक्रमात साऱ्या भारतातून आलेले कर्मचारी होते. एका होता मध्यप्रदेशातील नेपानगरचा… त्याने नाव घेताक्षणीच मला तिथल्या कागद कारखान्याचा इतिहास, उभारणी त्यातील पंडित नेहरूंच्या संदर्भासहित कशी आठवली कुणास ठाऊक … त्या मुलाला फारच छान वाटले ! अर्थात मलाही.

अनुभवामध्ये आत्मीयता आली, वेगळे थ्रील निर्माण झाले की कंटाळा जातो. पण प्रत्येक कार्यक्षम माणसाने आराम, विरंगुळा आणि शुद्ध आळस ह्याकडेही पुरेसं लक्ष द्यायला हवं. भारतभर फिरताना प्रवासाचा आनंद घेणे हे फार महत्वाचे आहे माझ्यासाठी. लखनौच्या चौकामध्ये चाट खाणे आणि तिथल्या मार्केटमध्ये खास कापडाची खरेदी करणे हे हवेच. त्याशिवाय तिकडच्या प्रशिक्षणवर्गाचा शिणवटा कसा जाणार. सिक्कीममध्ये कारखान्याच्या मॅनॅजर्सचे ट्रेनींग घेतल्यावर गंगटोकच्या गांधी रस्त्यावर फिरून खास सिक्कीमी जेवण जेवायला हवे. होशियारपूरच्या प्लांटला जाताना पंजाबी ढाब्यावर पनीर आणि लस्सी नाही खाल्ली तर खेप फुकट आणि आंध्रमधल्या काकीनाडा शहरातून परत येताना वायझॅग शहराचे विहंगम दृश्य पहायला तिथल्या पहाडांच्या शिखरावर जायलाच हवं.

हा झाला सफरी दरम्यानचा विरंगुळा. प्रवासामध्ये पुस्तकांचा साथ जवळ ठेवायचा. रात्रीच्यावेळी लॅपटॉपवर उत्तम चित्रपट पहायचे. त्याचबरोबर भरगच्च कामाच्या दिवसांनंतर एक दिवस घरी आणि कुटुंबाबरोबर असा आखायचा की घड्याळाची पाबंदी झुगारायची. अकरा वाजेपर्यंत अंथरुणात लोळायचं. स्वयंपाकघरात लुडबुड करून एखादा पदार्थ तयार करायचा. जसा प्रवास एन्जॉय करायचा तसाच हा दिवस  पण करायचा. आमचे चारजणांचे कुटुंब आहे. आम्ही नियमतपणे बाहेर फिरायला, खायला जातो. आमचे पार्टी-बिर्टीला जाणे फारसे होत नाही. पण जवळच्या मित्रांचा सहवास आणि गप्पा ह्याला प्राधान्य असते.

दिनांक १ जानेवारी २०१७ ते ३१ मार्च २०१७ ह्या कालावधीतील माझ्या कामाची मी तपशीलवार छाननी करायची ठरवली. इतक्या वर्षामध्ये हा विचार कधी आला नव्हता. ‘आला दिवस की गेला दिवस’ असाच माझा शिरस्ता राहिला आहे. माझ्याकडे प्रत्येक दिवसाच्या प्रत्येक तासाचा Data लिहिलेला असतो. एक Disclaimer द्यायला हवे की मला आत्मप्रौढीचा संदेश अजिबात द्यायचा नाही. कामामधील विविधता कंटाळ्याला कशी काबूत ठेवते हे दाखवायचे आहे. आपल्याला व्यवसायामध्ये लपलेल्या अनेक शक्यता आपण पडताळून पहिल्या तर आपण निरंतन शिकत राहतो. शिकण्याची प्रक्रिया रसपूर्ण असेल तर शीणवटा कमी येतो.

ह्या कालावधीमध्ये एकूण दिवस होते ८९. त्यातील ३७ दिवस होते आय. पी. एच.मध्ये. दिवसाला किमान आठ तास काम करून ओपीडीमध्ये सल्लामार्गदर्शन करायचे. दिवसाला सरासरी ३५ अपॉइंटमेंटस या नात्याने एकूण सत्रे झाली किमान १२९५. एकूण ३२ अन्य कार्यक्रम झाले आणि त्यासाठी दिले ४३ दिवस. म्हणजे कामाचे दिवस झाले ८०. सुट्टीचे दिवस झाले नऊ. म्हणजे साधारण दहा दिवसांनंतर एक सुट्टी.

दिल्लीपासून चेन्नईपर्यंत दक्षिणोत्तर आणि लखनौपासून जामनगर आणि दमणपर्यंत असा महाराष्ट्राबाहेरचा प्रवास झाला. कोकणामध्ये पेण, नागोठणे, दापोली, वसई ही शहरे, मराठवाड्यातील लातूर, औरंगाबाद तसेच पुणे, नाशिक, वाई, सांगली अशी उर्वरित शहरे पकडली तर मुंबई धरून अकरा शहरांचा प्रवास होतो. औद्योगिकक्षेत्रातील  सहा कंपन्यांसाठी एकूण १८ दिवसाचे प्रशिक्षण कार्यक्रम झाले . लोकांसाठीची एकूण व्याख्याने झाली दहा. शाळांसाठीचे कार्यक्रम तीन. व्यसनमुक्तीचे तीन. साहित्यक्षेत्राशी निगडित कार्यक्रम तीन. डॉक्टरांसाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी चार कार्यक्रम. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये दिवसभर प्रशिक्षणवर्ग घेण्याचे एकूण पाच दिवस.

आता संख्यात्मक भाग बाजूला ठेऊ. कार्यक्रमांमधली लज्जतदार विविधता पाहूया.

एक जानेवारीचे नवीन वर्ष सुरु झाले तेच कल्याणच्या वेध संमेलनाच्या मुहूर्तावर  ( त्या कार्यक्रमाचा ब्लॉग: ‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!) त्यानंतर ८ जानेवारी औरंगाबाद, १४ जानेवारी पेण, आणि २२ जानेवारी लातूर इथे शेकडो विद्यार्थी – पालकांसमोर त्या त्या शहरातले वेध संपन्न झाले. (अधिक माहितीसाठी पहावे www.vedhiph.com किंवा FB-VEDH पान). आजवर एकूण सत्तर वेधच्या माध्यमातून मी सुमारे साडेसहाशे मुलाखती घेतल्या आहेत. फेब्रुवारीच्या १८ आणि १९ तारखेला महाराष्ट्रातील एकूण अकरा शहरातील कार्यकर्त्यांचे दोन दिवसांचे संमेलन नाशिकला आयोजित केले होते. दोन्ही दिवसाला सरासरी सात तासांची विचारमंथन सत्रे होती. एका संध्याकाळी माझ्याबरोबरच्या मुक्त गप्पांची मैफलही झाली.

जानेवारी महिन्याच्या १५ तारखेला पुण्याच्या बालगंधर्व नाट्यगृहामध्ये, ‘पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना’ या सूत्रावर डॉ.अभय बंग, डॉ. अनिल अवचट आणि मी अश्या तिघांबरोबर विवेक सावंत ह्यांनी दीर्घ संवाद साधला (पहा यू-ट्यूब link – पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना.) ह्या कार्यक्रमावर आधारित पुस्तकही साधना प्रकाशनाने प्रसिध्द केले आहे. १२ मार्चला पुणे वेधतर्फे ‘संपूर्ण शारदा’ ह्या कार्यक्रमामध्ये मी सुमारे अडीच तासाच्या ऐसपैस गप्पा केल्या प्रतिभा रानडे, वीणा गवाणकर आणि उमा कुलकर्णी ह्या तीन जेष्ठ मराठी लेखिकांसोबत. त्यानिमित्ताने ह्या लेखिकांबद्दलचे लिहून आलेले बरेच काही वाचले. काही पुस्तके पुन्हा वाचली. (ह्या कार्यक्रमाचा वृत्तान्त पहा ..

Part 1 –

Part 2 –

२७ जानेवारीला वसंत लिमये ह्या मित्राच्या ‘विश्र्वस्त’ ह्या कादंबरीबद्दल प्रकाशन समारंभात मी बोललो. (वृत्तांत यूट्यूब उपलब्ध) आणि ११ फेब्रुवारीला डॉ. संज्योत देशपांडे ह्या मैत्रिणीच्या पुस्तक प्रकाशनामध्ये ‘वियोगातून सावरताना’ ह्या परिसंवादात भाग घेतला.

दिनांक १२ फेब्रुवारीच्या सकाळी मी मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या ‘संघर्ष-सन्मान पुरस्कार’ सोहळ्याचे संयोजन केले. ह्या संयोजनाची माझे विसावे वर्ष अध्यक्ष होत्या डॉ. राणी बंग सामाजिक कार्यकर्त्या सुनीती सु.र. आणि अॅसीडपीडित मुलींसाठी काम करणारी लक्ष्मी सा ह्या दोघींबरोबर मी गप्पा मारल्या. ११ फेब्रुवारीला मुक्तांगणमध्ये ‘सहचरी’ मेळाव्यामध्ये मी सोनाली कुलकर्णीबरोबर संवाद साधला. आणि त्यानंतर दीड तास व्यसनाधीन मित्राच्या सुमारे सव्वाशे पत्नी-आयांबरोबर शंकासमाधान करत गप्पा मारल्या. सात जानेवारीला संध्याकाळी औरंगाबादला मी मुक्तांगण मित्रांचा पाठपुरवठा मेळावा घेतला.

औरंगाबादच्या गायकवाड ग्लोबल स्कूलच्या पालकांसाठी संत तुकाराम नाट्यगृहामध्ये ‘ह्या मुलांशी वागावे तरी कसं’ ह्या विषयावर संवाद झाला. २३ जानेवारीला लातूरच्या ज्ञानप्रकाश शाळेत विद्यार्थ्यांबरोबर दीड तासाचे प्रश्नोत्तर आणि गाणी शिकवण्याचे सत्र झाले. त्या सत्राचे छायाचित्र सोबत आहे. वयम् मासिकाच्या एप्रिल महिन्याच्या अंकांमध्ये वृत्तांतही आहे. आणि मार्चच्या अखेरीस कोकणातल्या दापोलीजवळच्या चिलखलगावी राजा दांडेकर आणि रेणू दांडेकर ह्यांच्या शाळेत शिक्षकांसाठी दोन दिवसांची कार्यशाळा झाली.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये माझे शिकवण्याचे कामही सुरु असते. ४ आणि ५ फेब्रुवारी तसेच ४-५ मार्च असे चार दिवस रोजचे सात तास, विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धतीचा वर्ग घेतला चाळीस व्यावसायिकांसाठी. माझी मुलगी डॉ. सुखदा ह्याच पद्धतीच्या प्रशिक्षणाचे काम करते. तिच्या दहा इंटर्न विद्यार्थ्यांसाठी मी ‘REBT & Spirituality’ तसेच ‘History of treatment in Mental Health’ अशी दोन दीर्घ सत्रे घेतली. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये चालणाऱ्या कौन्सिलिंग स्किल्स कार्यशाळेत मी ‘पालकांसाठीचे समुपदेशन’ ह्या विषयावर सत्र घेतले.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये मैत्र ही दूरध्वनी सेवा चालवणाऱ्या कार्यकर्त्यांचे शिबीर घेतले, तरुण जिमनॅस्टस् बरोबरचे क्रीडामानसशास्त्र प्रशिक्षण घेतले आणि मुक्तांगणच्या कार्यकर्त्यांबरोबरही चर्चासत्र घेतले.

या तीन महिन्यांमध्ये विविधस्तरावरील डॉक्टरांचे प्रशिक्षण घेण्याचाही योग आला. दिल्लीमधल्या इंद्रप्रस्थ अपोलो आणि मेदान्त ह्या मोठ्या रुग्णालयातील ICU Teams साठी मी आणि सुखदाने एकेक दिवसाची दोन सत्रे घेतली ‘रुग्णाच्या कुटुंबीयांशी सुसंवाद’ या विषयावर. मुंबईच्या पश्र्चिम उपनगरातील जनरल प्रॅक्टिशनर्ससाठी मी व्यसनमुक्ती उपचारांवर सत्र घेतले. तर जी.एस.मेडिकल म्हणजे माझ्या कॉलेजमध्ये प्रथम वर्ष एम.बी.बी.एस.च्या मुलांबरोबर संवाद साधला ‘CCD’ ह्या विषयावर… College Campus Discoveries.

सात फेब्रुवारीचा संपूर्ण दिवस जवळजवळ नऊ तास मी होतो डिझाइन क्षेत्रातील ‘सेलिका’ नावाच्या कंपनीच्या नेतृत्व करणाऱ्या संघासोबत. प्रभावी नेतृत्वसंबंधातील चर्चा करत होतो. जानेवारी महिन्यात नागोठण्यामध्ये तरुण अभियंत्यांना Behavioral Safety वर प्रशिक्षण देत होतो. मार्च महिन्यात जामनगरमध्ये ह्याच विषयावर कार्यशाळा तर घेतलीच पण रिलायन्स कर्मचाऱ्यांच्या जवळजवळ चारशे पत्नींसाठी महिला दिनाचा कार्यक्रमही केला भावनिक साक्षरतेवर. इंडोकोमधल्या उभरत्या नेतृत्वासाठीच्या GEMच्या ह्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Values in 21st Century’  तर सीमेन्समधल्या पुण्याच्या तरुणांसाठी दोन दिवसांच्या कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Me to We’ ह्याच सूत्राभोवतीच्या एकूण तीन बॅचेस घेतल्या अल्केम कंपनीच्या दमण प्लॅन्टमधल्या फार्मसी क्षेत्रातील तरुण अधिकाऱ्यांसाठी. उत्तरप्रदेशात ऐन निवडणुकीच्या काळात होतो बाराबंकीला.तिथल्या रिलायन्स प्लॅन्टमध्ये दोन दिवसांचे विविध कार्यक्रम घेत… पण त्यातही लखनौच्या भातखंडे संगीत विद्यापीठात एक संध्याकाळ घालवली. श्रुतीताई सडोलीकरांबरोबरच्या चवदार गप्पा आणि भोजनासमवेत. असे अठरा दिवस होते रिलायन्स, सीमेन्स, इंडोको, सॅनोफी, सेलीका आणि अल्केम ह्या कंपन्यांसाठी दिलेले.

विनोबांच्या जीवनविचारांवर आधारीत एक दीर्घ सादरीकरण मी करतो. वीस जानेवारीला त्याचा प्रयोग झाला वाईमध्ये तर तेवीस जानेवारीला लातूरमध्ये. (त्या संदर्भात सविस्तर लवकरच) सहा फेब्रुवारीला मुलुंडच्या वझे-केळकर महाविद्यालयात स्मृतिव्याख्यान होते ‘Magic of Empathy’ ह्या विषयावर. नाशिकच्या वाघ मेमोरियल व्याख्यानात बोललो ‘मन वढाय वढाय’ ह्या विषयावर तर विरारजवळच्या नंदारवाल इथे फादर डिब्रीटो आणि सातशे रसिकांसमोर उलघडले ‘शरीर मनाचे नाते’. सांगलीमध्ये तुडुंब भरलेल्या भावे नाट्यगृहामध्ये डॉ. कुलकर्णी स्मृती व्याख्यान झाले ‘रहस्य माणुसकीचे भविष्य माणुसकीचे’ ह्याविषयावर; तर दापोलीला झाल्या ‘बहुरंगी गप्पा’. औरंगाबादला पालकत्वावर बोललो तर पुण्याला MKCLच्या कार्यालयात झालेल्या शिबिरामध्ये ‘अॅप्टीट्युड टेस्टींग’ या विषयावर.

हा आढावा घेताना अनेक गोष्टी लक्षात आल्या. संवादाची शैली, विषयांची विविधता, प्रेक्षकांची विविधता ह्यातले वेगळेपण जितके जास्त तितका कंटाळा कमी. संवादाची स्थळे आणि वातावरण ह्यातली विविधताही महत्वाची. म्हणजे कशातही रुटीनपणा नाही. प्रत्येक नवा विषय, नवा संवाद मला अधिक अंतर्मुख करतो… नवीन विचार शोधण्याची प्रेरणा देतो. विचार नेहमीचा असला तरी मांडणी वेगळी करण्यासाठी प्रवृत्त करतो.

कंटाळा टाळायचा तर प्रत्येक क्षण ‘Here & Now’ ह्या न्यायाने अनुभवायला हवा. म्हणजेच त्या क्षणाबरोबरची तन्मयता, एकाग्रता जितकी जास्त तितका कंटाळा कमी. मग ते ओपीडीतले कन्सल्टे शन असो की जाहीर भाषण. असे असले तर आपली उत्कटता समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचत असावी. रांगेने सहा भाषणांमध्ये असा अनुभव आला की माझा शेवटचा शब्द वातावरणात विरल्यावर निमिषार्धाची शांतता होती. आणि टाळ्या वाजवताना समोरचा समुदाय उभा राहिला आणि प्रतिसाद देऊ लागला.. त्यातील उस्फुर्तता ‘ह्या हृदयीचे ते हृदयी घातले’ अशा जातकुळीची असली पाहिजे.

प्रत्येक ज्ञानशाखेच्या पोटामध्ये अनंत शक्यता दडलेल्या असतात. त्या त्या शाखेतील व्यावसायिकाने रूढीने बनवलेल्या चौकटीपासून स्वतःची मुक्तता करून घेणे खूप महत्वाचे आहे. मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रातील रंगछटा शोधताना माझा प्रवास तर रंगतदार झाला आहेच पण कंटाळाही दूर पळाला आहे…….

‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!

नव्या वर्षाची सुरुवात माझ्यासाठी फारच आगळी झाली . . . १/१/२०१७. दुपारी चार ते रात्री दहा असे सहा तास ‘ME TO WE’ अर्थात ‘मी ते आम्ही’ या सूत्राभोवती गुंफलेली ‘वेध’ परिषदेची शोधयात्रा  . . . त्या गलबताचा व्यासपीठावरचा सुकाणू माझ्या हाती . . . समोर बसलेले शेकडो ‘WE’ म्हणजे विद्यार्थी आणि पालक. स्थळ होते, अत्रे रंगमंदिर, कल्याण!

iph-kalyan-vedh-1कल्याणच्या टीमने रंगमंचाची नेटकी सजावट केलेली. अनेक हातांचा आकृतिबंध दाखवणारा बॅकड्रॉप . . . त्यातील केंद्रस्थानी असलेल्या हाताची वळलेली मूठ . . . मानवाच्या उत्क्रांतीमध्ये जेव्हा ‘अंगठा’ वेगळा निघाला पंजाच्या इतर बोटांपासून तेव्हाच मूठ ‘वळली’ जाऊ लागली . . . मोठाच टप्पा होता हा . . . ‘अंगठा’ मोकळा झाला, त्याच्या फिरण्यामुळे (Rotation) अनेक तऱ्हेच्या पकडी (Grips) वापरता येऊ लागल्या. आणि मानवाने हत्यारे, साधने, उपकरणे बनवायच्या प्रवासाला सुरुवात केली . . . असे म्हणता येईल की त्यामुळे ‘तंत्रज्ञान’ ही शाखा तयार झाली. साधने हाती येऊ लागली तसा वापरणाऱ्याचा आत्मविश्वास उंचावला. ‘मी’ च्या प्रेरणेला एक नवा आयाम मिळाला.

‘वानराचा’ ‘नर’ बनण्याआधीसुद्धा ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ हे दोन परस्परावलंबी प्रवाह माणसामध्ये होते. निसर्गाच्या समोर त्या वानराचे साधनविरहित जगणे खूप कठीण होते. जगण्याची शाश्वती वाढवायची तर एकत्र रहाणे, टोळी करून रहाणे गरजेचे होते. म्हणजे एका ‘मी’च्या असमर्थतेतून ‘आम्ही’चा प्रवाह अपरिहार्य बनत होता. साधने बनवण्याच्या प्रक्रियेने पुढच्या काळात भरारी घेतली तरी ‘गॅजेट्स’चा जन्म झाला गेल्या चार शतकांमध्ये . . . आज फळ तर प्रत्येक व्यक्तीचा म्हणजे ‘मी’ चा दिनक्रम असंख्य ‘व्यक्तीगत’ गॅजेट्सभोवती फिरतो आहे . . . ही सगळी साधने-उपकरणे-सुखयुक्त यंत्रे कोण चालवतो? . . . अर्थात ‘मी’ . . . चालक ‘मी’ . . . मालक ‘मी’ . . .  माझ्याकडे असावीत ‘सर्वात आधुनिक साधने’ . . . कारण त्यातच आहे ‘माझ्या’ सामर्थ्याचा प्रत्यय!

‘माझे’ अस्तित्व अधिक ठसठशीत करायचे ही उर्मि तर आदीम काळापासून होतीच. पण माझ्याबरोबर इतरांचे हित पहाणे ही अपरिहार्यताही तितकीच खोलपणे उमटली जायची. वाढणारी कार्यशक्ती, साधनसुलभता यामुळे एकविसाव्या शतकात हा दुवा काहीसा खिळखिळा होऊ लागला आहे.

पारंपरिक शहाणपणाचे उदाहरण देताना ‘वेध’च्या पहिल्या सत्रात गप्पा मारणारे दीपक घैसास म्हणाले, “आदिवासी समाजामध्ये फिरताना एक गोष्ट कळली . . . बासरी करण्यासाठी बांबू तोडायचा तर ज्या तिथीच्या शेवटी ‘मी’ येतो तेव्हा आम्ही तोडत नाही . . . पंचमी, सप्तमी, नवमी . . . एक माणूस म्हणाला . . . कारण त्या दिवशी तोडलेल्या बांबूमध्ये ‘मी . . .मी’ जास्त भरलेला असतो . . . सूर नीट लागत नाही” कदाचित बांबूची वारेमाप तोड होऊ नये ह्यासाठी घातलेले पथ्य असेल . . . पण त्यातला विचार पहा . . . वाद्यसुद्धा होते समूहाबरोबरच्या अभिव्यक्तीसाठी . . . जरी वाजवणारी होती ती व्यक्ती!

‘स्वतःची अक्कल’ आणि ‘सर्वांची अक्कल’ ही बेरीज नसून गुणाकार आहे हे समजून घेतल्याशिवाय ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोघांनाही एकमेकाचे महत्व कळणार नाही.  दीपक सांगत होता. त्याने गणपती आणि कार्तिकेयाची गोष्ट सांगितली . . . पृथ्वीप्रदक्षिणेची. तो म्हणाला की, कार्तिकेयाने पहिले ते वास्तवातले जग . . . The Real Word . . . गणपतीने पहिले . . . माझे जग . . . My world . . . आपण सर्वानी जर आपापली वैयक्तीक विश्वे समजून घेतली तर वास्तवातल्या जगाचा सामना करणे किती सोपे होईल.

हे ‘समजून घेणे’ . . . ही आस्था . . . Empathy हाच पूल आहे ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोहोंमधला. दुसऱ्या सत्रामध्ये आलेल्या श्रमिकसंघटक मुक्ताताई मनोहर सांगत होत्या. पुणे महानगरपालिकेतल्या सफाई कामगारांच्या संघटनेतील स्त्री-पुरुष कार्यकर्ते त्यांच्याबरोबर होते. वैशाली ही संडास साफ करणारी मेहतर . . . आपल्या कामाचे वर्णन करताना तिचा घसा दाटला . . . पाणी ओघळू लागले डोळ्यातून . . . त्या घाणेरड्या वासामध्ये आठआठ तास काम करणे . . . किती भयानक! . . . आणि मैला वाहणाऱ्या व्यक्तीला लोक बहिष्क्रुत करणार. खरे तर त्या मैल्याची मालकी कोणाची? “माझ्या संघटनेमुळे मला वाचा फुटली” वैशाली म्हणाली. आज ती कॉम्प्युटर शिकली आहे. संघटनेचे काम करते. ‘उंच माझा झोका’ पुरस्कार मिळाला तिला. ह्या गटामध्ये एम.ए. आणि एम.एस.डब्ल्यू झालेला ‘झाडूवाला’ कार्यकर्ता होता. पतीनिधनानंतर रस्ते साफ करण्याच्या कामावर लागलेली अर्चना ग्रॅज्युएशनच्या उंबरठ्यावर होती . . . ‘आम्ही’च्या साथीने ‘मी’ची प्रगती होत होती. ह्या सर्वानी म्हटली विंदा करंदीकरांची कविता.

‘मी’ च्या वेलांटीचा। सुटो सुटो फांस

वेढा क्षितीजास । नको त्याचा,

ही कविता याआधी मी वाचली होती. पण त्या क्षणी कविता जिवंत झाली होती. श्रमिकांच्या तोंडातून येत होती.

समष्टीविचारे । ‘केले’ पण गळे

सृजनाचे कळे । परंगुह्य

निर्मितीच्या प्रक्रियेचे सर्वकालीक तत्व आहे ‘परंगुह्य’ म्हणजे दुसऱ्याचे गूढ समजून घेणे . . . गुपित आपलेसे करणे . . . दुसऱ्याच्या मनाच्या गुहेत डोकावून त्याच्या भावना समजून घेणे . . . ह्या आस्थेमधूनच; Empathy मधूनच ‘स्वातंत्र्या’चा खरा अर्थ गवसेल . . . समष्टीचा विचार आला की कर्त्याचा ‘मी मी’ पणा, त्याचा अहंकार गळून जातो. आणि अहंकार गेला की विराट सृष्टीमधल्या, ‘विश्वाकार’ मीबरोबरचा संवाद सुरु होतो.

iph-kalyan-vedh-3कोकणात रहाणारे दिलीपदादा कुलकर्णी निसर्गाबरोबर जगतात. त्यांच्या कृतीमतीमध्ये पर्यावरणाची सजगता आहे. ते आणि त्यांचे कुटुंब गेली चोवीस वर्षे जीवनशैलीचे प्रयोग करते. ”संयमित उपभोगातून रसिकता जिवंत ठेवत जगण्याचा प्रयोग” हे दिलीपदादांचे शब्द. दहा वर्षांपूर्वी त्यांनी घरातला गॅस सिलींडर परत दिला. वीजेचे बील दरमहा दोन युनीट . . . त्यांच्यामते ‘कचरा’ म्हणजे ‘विघटन करण्यासाठी थांबलेला पदार्थ’ . . . त्यातही ते संसाधन म्हणजे Resource पहातात. बसच्या तिकिटाचीही पाठची बाजू लिखाणाला वापरतात. सायकलशिवायचे वाहन स्थानिक फिरण्यासाठी वापरत नाहीत. ‘अप्रमाण पर्यावरणीय किंमत’ असल्याने त्यांनी विमानातून फिरण्याचेही थांबवले अनेक वर्षांपूर्वी . . . त्यांच्या ह्या ‘वेडे’पणाचा स्पर्श जरी आमच्या काही सवयीना झाला तर आम्ही संकुचित ‘मी’ मधून बाहेर पडू शकू.

ह्या सत्रानंतर गप्पा मारायला आले नाशिकचे डॉ. भरत केळकर. नाशिकमध्ये अस्थिरोगतज्ञ् म्हणून छान प्रॅक्टिस . . . उत्तम हॉस्पीटल . . . प्रेमळ कुटुंब . . . १९९९ सालचे नोबेल शांती पारितोषिक मिळालेल्या ‘डॉक्टर्स विदाऊट बॉर्डर्स’ ह्या संघटनेची माहिती भरतला कळली. ही संस्था जगामधल्या मानवनिर्मित आणि निसर्गातल्या आपत्तींशी लढण्यासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत देते. जेथे रेडक्रॉस आणि यूनोसुद्धा पोहोचत नाहीत अशा यादवीसदृश परिस्थितीतही काम करते. डॉ. भरतने गेल्या दोन वर्षांमध्ये सिरीया आणि येमेनच्या युद्धभूमीवर जाऊन अक्षरश: बॉम्ब हल्ल्याच्या छायेखाली काम केले . . . अर्थातच संपूर्णपणे निःशुल्क . . . भरत हा माझा मेडीकल कॉलेजातला जिवलग तर दीपक घैसास माझा शाळेतला वर्गमित्र . . . वेधच्या व्यासपीठावरून मित्रांशी गप्पा . . . “ज्या व्यक्तीला आपण आयुष्यात कधी भेटणारही नाही त्या व्यक्तीच्या जगण्याला योग्य वेळी योग्य मदत केल्याचे समाधान खूप वेगळे असते” शांत स्वरात भरत त्याची परंगुहय ओळखण्याची पद्धत सांगत होता. . . अनेक गैरसोयींमध्ये, स्वतःच्या जिवाच्या भीतीवर मात करत सुरुंगांची शिकार झालेल्या कोवळ्या मुलांवर शस्त्रक्रिया करायच्या . . . घुसलेल्या गोळ्यांच्या भयानक जखमा ट्रिट करायच्या . . . “ही माणसे कोणत्या पक्षाची . . . सरकारी की आयसिसची. . .  त्या क्षणी तो फक्त जगू पहाणारा माणूस . . . कधी समोर असायची निष्पाप मुले . . . कधी वृद्ध . . . कधी स्त्रिया . . .” भरत बोलत होता आणि दाखवत होता त्याच्या प्रवासाची छायाचित्रे आणि चित्रफिती . . . सारे प्रेक्षागृह विलक्षण शांत . . .

कुणी निर्माण केले हे सारे भेद? . . . ह्या सरहद्दी . . . ह्या रक्तरंजीत सीमारेषा . . .  ह्या पृथ्वीचे हे असे तुकडे . . . भेदांनी व्यापलेले . . . भेगांनी रक्ताळलेले . . . ” आओ लकिरे मिटा दे . . . ” रंगमंचावरून विनय-चारुलचे भेदक सूर भरतने सांगितलेल्या अनुभवावरची त्यांची प्रतिक्रिया गाण्यातून देत होते . . .

विनय-चारुल हे अहमदाबादचे जोडपे. विनय इंजिनीयर तर चारूल आर्किटेक्ट . . . आयआयएम अहमदाबाद ह्या संस्थेत भेटले. . . त्यातून तयार झाली एक शोधयात्रा . . . The University of Invisible India चा अभ्यासक्रम. तुमच्यामाझ्या रुटीन आयुष्यात ज्यांची गणती नाही अशा अनेक मानवसमूहांचा अभ्यास ह्या दोघांनी केला. धनगर, उंटांचे कळप राखणारे, पारंपारीक मीठागर कामगार असे अनेक गट . . . जातीय दंगलीनंतर ह्या दोघांना वाटले की परिवर्तनाचा आवाज संगीतातून उठवायला हवा . . . त्यातून जन्म झाला गीतांच्या कार्यक्रमाचा . . . दोघेही व्यावसायिक गायक नाहीत . . . पण जबरदस्त आवाज . . . विनयच्या हातात डफ आणि चारूलच्या हातात घुंगरू . . . दोघे जण उभे राहून सुरु करतात . . . भारतभरच्या ‘आम्ही’ना संबोधतात . . . असे शेकडो ‘stand up shows’ करत खेडोपाडी जातात. गुजराथमधल्या प्राथमिक शिक्षकाला जे वेतन मिळते त्या रकमेमध्ये घर चालवण्याची जीवनशैली त्यांनी जाणीवपूर्वक स्वीकारली आहे. त्यांच्या संवादातून त्यांच्या कार्याचे स्वरूप स्पष्ट झाल्यावर ह्या ‘वेध’ परिषदेची सांगता त्यांच्या ‘इन्सान है हम . . . न हिंदु न मुसलमान’ ह्या गीताच्या समूहगाण्याने झाली. सारे प्रेक्षक त्यात सहभागी झाले. (लोकनाद ह्या साईटवर जाऊन ही गाणी जरूर ऐका अथवा यू-ट्यूबवर पहा)iph-kalyan-vedh-3-1

‘असमर्थांच्या असहाय्यतेमधून’ एकेकाळी ‘आम्ही’ची प्रेरणा अपरिहार्य होती खरी. पण आज ‘समर्थांचे सहकार्य’ ही प्रेरणा असली पाहिजे ‘आम्ही’च्या तत्वामागे. ‘समर्थ’ मधले सामर्थ्य भौतिक आणि तांत्रिक नव्हे तर स्वतःबरोबरच् दुसऱ्याच्या भावना आदरपूर्वक समजून घेण्याचे . . . स्वतःच्या ज्ञानाचा अभिमान असावा तसेच विस्तारणाऱ्या ज्ञानसंभाराला पेलायचे तर दुसऱ्या ज्ञानशाखांच्या सहकार्याचा Multidisciplinary approach हवा ह्याची अनेक उदाहरणे देता येतील. व्यक्तीचे वैशिष्ट्य टिकले पाहिजे पण त्याच्या क्षमतांचे मीलन इतर अनेकांच्या क्षमतांबरोबर झाले पाहिजे.

दहशतवाद असो, चंगळवाद असो की संकुचित गटाचे कट्टरपंथी विचार असोत आज सदभावनेवर एकत्रीत होऊन ‘आम्ही’ला विधायक (Constructive) आणि निर्धारपूर्ण (Assertive) होण्याची गरज आहे . . . सदभावना म्हटली की ती लेचीपेची आणि मिळमिळीत असायला हवी हा आपला गैरसमज आहे.

कल्याणच्या वेध व्यवसायपरिषदेच्या ‘Me to We’ सूत्रामागचा आशय ह्या पाच संवादसत्रांनी असा जिवंत केला. माझी निरीक्षणे रंगमंचावरून नोंदवताना मी विद्यार्थी-पालकांना म्हणालो, आपल्या शिक्षणपद्धतीमध्ये भर असतो वैयक्तीक गुणवत्तेवर. स्पर्धापरीक्षेतल्या क्रमांकांची यादी वर्तमानपत्रांपासून, बसेसच्या पाठीवरच्या जाहिरातींपर्यंत झळकत असते . . . बक्षीसेही अधिकतर वैयक्तीक . . . मेरीट लिस्ट, टक्केवारी, ऍडमिशन्स . . . सगळीकडे मी-मी . . . आणि करीयरमध्ये आलात की कॉर्पोरेट मॅनेजमेंट शिबीरे घेतात ‘Team – Building’ ह्या विषयावर. मोठे पैसे खर्च करून मॅनेजर्स जातात ‘outbound courses’ करण्यासाठी. एकत्र रहाण्याचे ‘प्रशिक्षण’ घेण्यासाठी! . . . ते सोडा, घरातले सर्व सदस्य दिवसातील किती मिनीटे एकमेकांना ‘आम्ही’चे फिलिंग देतात . . . आणि समाजामध्ये सुद्धा आणीबाणीचे आव्हान येईपर्यंत ‘आम्ही एकशेपाच’ ही महाभारतातली भावना कुठे लपून असते? . . . असे प्रश्न आणि त्यावरच्या उत्तराच्या दिशा शोधण्यासाठीच ‘वेध’ सारखी व्यासपीठे मदत करत असतात.

 

 

परभणीचा अदभूत वेध

अपेक्षाच ठेवल्या नाहीत तर अपेक्षाभंगाचे दुःख होणार नाही असे एक सावधगिरीचे वाक्य  आपण मनात घोकतो. पण अपेक्षा ठेवल्या नाहीत तर पूर्तीचे समाधानही दसपट वाढते  हे काही लक्षात घेत नाही . . . असाच एक सुखद अनुभव आला यंदाच्या परभणीच्या ‘वेध‘ व्यवसाय प्रबोधन परिषदेच्या दुसऱ्या आवर्तनामध्ये. परभणीचे नायक सर हे तिथल्या एका शाळेचे मुख्याधापक . . . गतीमंद, मतीमंद मुलांसाठीच्या खास शाळेत ते काम करतात. पाच-सहा वर्षांपूर्वी ते ‘वेध‘ चळवळीच्या संपर्कात आले आणि ते स्वतः, त्यांच्या पत्नी रेखावाहिनी, मुलगी विशाखा आणि मुलगा विजय असे  नेमाने सर्व शहरातल्या वेधला येऊ लागले. त्यांनी परभणीमध्ये समविचारी मंडळींचा गट तयार केला. त्या सर्वांचे प्रशिक्षण आय.पी.एच. संस्थेमध्ये झाले. आणि गतवर्षी पहिल्यांदा ‘वेध’चे आयोजन परभणी शहरामध्ये झाले. . . . त्यानंतर आयोजनातील चुका, कमतरता ह्यांचा एक लेखाजोखा झाला आणि परभणी वेध टीमने मला आश्वासन दिले की पुढल्या वर्षी ह्या साऱ्या त्रुटी टाळल्या जातील.

त्याप्रमाणे यंदाच्या ‘देणं समाजाचं’ ह्या सूत्रासंदर्भातली आखणी सुरु झाली. गेल्या आठवड्यात ‘वेध‘च्या निमित्त्ताने नायक सरांच्या घरी तर त्यांनी तयार केलेले व्यासपीठाचे ३-D मॉडेल पहिले. प्रत्येक फ्लॅट कसा लावायचा, त्यावर फ्लेक्स कसे लावायचे, व्यासपीठावरचे फर्निचर ह्या साऱ्याचे सुरेख मॉडेल . . . गंमत म्हणजे व्यासपीठही अगदी तसेच सजले. सरांचा मुलगा विजय, ‘वेध’च्या सचिन गांवकर सोबत नेमाने ठाणे-पुणे वेधला तांत्रिक बाबी शिकण्यासाठी असतो. त्याचा परिणाम म्हणून LED चे स्क्रीन, उत्तम प्रकाशयोजना, तीन कॅमेरे आणि उत्तम ध्वनीव्यवस्था झालेली होती. . . खुद्द सचिन गांवकर सुद्धा परभणीला सोबत होताच . . .

गतवर्षीप्रमाणेच साडेसातशे-आठशेचे प्रेक्षागृह खचाखच भरले. पालक आणि विद्यार्थी तर होतेच . . .  शिक्षकही मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. संपूर्ण आठ तासांमध्ये प्रत्येक जण स्वतःच्या आधी ठरवून दिलेल्या आसनावरच बसला. आठ तासांमध्ये एकदाही प्रेक्षागृहातून मोबाईल वाजला नाही. सत्र सुरु असताना एकाही व्यक्तीने जागा सोडली नाही. . .  ही रोमहर्षक शिस्त तर होतीच पण सारा समुदाय प्रत्येक सत्राच्या बारीक-सारीक ‘जागां’ना दाद देत होता. . .  रेणूताई गावस्कर, अनुराधाताई प्रभुदेसाई (लक्ष्य फाऊंडेशन) ह्यांच्या सत्रामध्ये तर मी असा अनुभव घेतला की वक्त्यांच्या डोळ्यात पाणी आणि स्टेजवरच्या प्रकाशाच्या प्रेक्षागृहात फाकलेल्या उजेडात मला शेकडो डोळ्यांच्या ओलसर कडा दिसत होत्या. . .

गेवराईच्या संतोष गर्जेने त्याचे अनाथ मुलांसाठीची ‘बालग्राम’ कसे उभारले त्याची कथा सांगितली. त्याचे सत्र संपले तेव्हा सायंकाळचे सहा वाजून गेले होते. पण प्रेक्षागृहात चूळबूळ नव्हती. कार्यक्रम संपल्यावर लोक अगदी Reluctantly बाहेर पडले.

संतोषच्या आधीचे सत्र होते अनुराधाताईंचे . . . बॅंकेतली एक अधिकारी टूरीस्ट म्हणून कारगीरला जाते आणि तिला ध्येय मिळते जवान आणि जनता ह्या दोघांमधला दुवा बनण्याचे . . . हा सारा प्रवास इतक्या मोकळेपणी मांडला त्यांनी. . .  असेच मनस्पर्शी सत्र झाले रेणुताई गावस्करांचे. २०१५ साली झालेल्या ठाणे वेधमध्ये मी त्यांची मुलाखत घेतली होती. . .  पण ह्या गप्पा त्या सत्रापेक्षा खूपच वेगळ्या ठरल्या . . . त्याआधी होता सायकल वरून १४००० किमीची भारतयात्रा करणारा ‘वेध’चा कार्यकर्ता सचिन गांवकर. खरे तर त्याच्या सत्राने पूर्ण दिवसाला एक भावनिक बेस दिला. स्वतःच्या पलीकडे पाहिल्याशिवाय ‘खरे साफल्य’ मिळत नाही असे सांगणारा.

पूर्ण दिवसाला वैचारीक पाय देण्याचे काम केले प्रारंभीच्या सत्रातल्या राहुल रेखावार ह्या तरुण IAS अधिकाऱ्याने. परभणीच्या नगरपालिकेचा आयुक्त म्हणून काम पहाणारा राहुल मराठवाड्याच्या मातीतला. स्वतःच्या विचार-भावना-वर्तनाचा प्रवास त्याने प्रांजळपणे, साध्या शब्दांमध्ये इतका प्रभावीपणे मांडला कि बस्.! . . . त्यामुळे दिवस उत्तरोत्तर चढत, रंगत गेला.

परभणीच्या बाल विद्या मंदीर प्रशालेचा संगीतगट विलक्षण सूरीला होता. ‘वेध’ची गाणी त्यांनी अतिशय दमदारपणे उभी केली होती. काही ठिकाणी आलापी, सरगमची अतिशय मनोद्न्य  भर घातली होती. ‘वेध’ची गाणी मी लिहितो आणि त्यांना चाल देतो ही गोष्ट मी सहसा जाहीर करत नाही . . . पण ह्यावेळी अनुराधाताईंनीच त्यांच्या सत्राआधीच्या ‘नीलगगन’ हरीत धरा’ ह्या देश्प्रेमावर आधारीत गाण्यानंतर ही गोष्ट प्रेक्षकांना सांगून टाकली. . . वेधला येणाऱ्या प्रत्येकाच्या हातात गाण्यांची पुस्तिका असते. त्यातही माझे नाव छापलेले नसते. . . . असे होताहोता माझ्याकडून चक्क ३४ गाणी लिहिली गेली आणि त्यांना चालही दिली गेली . . . तर ह्या संगीतसंचामुळे वेधच्या एकूण कार्यक्रमाच्या रंगतीमध्ये खूपच भर पडली.

संध्याकाळी कार्यक्रमाची सांगता झाल्यावर सर्व कार्यकर्त्यांच्या चेहऱ्यावर समाधानी थकवा होता. ह्या वर्षी त्यांना निधी जमवण्यासाठी गतवर्षीपेक्षा जास्त प्रयास करावे लागले. पण तरीही त्या आघाडीवरही ते यशस्वी ठरले.

अशाप्रकारे ‘वेध‘च्या सर्वच केंद्रांच्या दृष्टीने, परभणीच्या कार्यकर्त्यांनी एक उत्तम उदाहरण समोर ठेवले आहे. समाजाचा व्यापक सहभाग हे वेध उपक्रमाचे वैशिष्ट्य आहे . . . गतवर्षी कल्याण वेधमध्ये स्थानिक निवडणुकांमुळे स्पॉन्सरशिपस आणि देणग्या मिळत नव्हत्या तर ‘चिंतन क्लासेस’च्या माजी विद्यार्थ्यांनी (जे वेध अनुभवत मोठे झाले) एकत्र येऊन स्वकमाईतून चक्क पावणेदोन लाख रुपये उभे केले होते. . . ‘वेध‘चा उपक्रम त्या त्या शहराचा होणे खूप गरजेचे आहे . . . तो जर आयोजन करणारे गट, संस्था, व्यक्ती, ह्यांच्यापुरता मर्यादित राहिला तर त्यांच्या उत्साहानुसार उपक्रमाचे सातत्य वरखाली होते.

परभणी वेधच्या कार्यकर्त्यांना भक्कम आधार असतो पुणे वेधच्या पळशीकर सरांचा आणि लातूर वेधच्या धनंजय कुलकर्णीचा. हे दोघेही यंदाच्या परभणी वेधला उपस्थित राहू शकले नाहीत. म्हणून दुसऱ्या दिवशी ठाण्याला घरी आल्याआल्या मी पळशीकर सरांना फोन केला. त्यांना सारे सविस्तर रिपोर्टींग केले. तर ते म्हणाले, “थोडक्यात अदभूतच घडला यंदाचा परभणी वेध! . . .”

येत्या जानेवारी महिन्याच्या अखेरीस एकूण दहा शहरांमध्ये वेधचे वार्षिक आवर्तन पूर्ण होईल तेव्हा माझ्याकडून एकूण सत्तर वेधचे सारथ्य घडलेले असेल . . . सत्तर वेध . . . सुमारे ५५० संवादसत्रे  . . . २५ वर्षे  . . . सलग आणि सतत . . .  हेही अदभूतच की!