पैसा किती मोठ्ठा? (लेखांक तिसरा) : ही निकामी आढयता का?

indianrupee_bb_20160212

माझ्या माहितीमधले एक सद्गृहस्थ आहेत. ते जन्मले आणि वाढले मुंबईच्या पश्चिम उपनगरातील एका चाळीमध्ये. त्या काळातले मध्यमवर्गीय ब्राह्मण कुटुंब…. हे तपशील फक्त जीवनशैली दर्शवण्यासाठी . . . ह्यांचे शिक्षण झाले, नोकरी केली . . . जीवनशैली मूळचीच. काही बदल काळाप्रमाणे. मिळालेला प्रत्येक पैसा वाचवला आणि गुंतवला. निवृत्तीनंतर आज एकूण तीन उत्तम रहात्या जागा, अनेक शेयर्स आणि एफड्या (एफडी म्हणजे Fixed Deposits चे हे मराठी बहुवचन) . . . थोडक्यात परिस्थिती छान . . . जुन्या चाळीतली भाड्याची जागा वडलांनंतर ह्यांच्या नावावर . . . भाडे रुपये साठ दर महिन्याला. ह्यांनी ती खोली विकली . . . असेल पंचवीसतीस लाखाला. त्यांच्या कुटुंबात दोन बहिणी, एकुलत्या एक सख्ख्या चुलतभावाचा काहीसा अकाली मृत्यू झालेला . . . अशा परिस्थितीमध्ये ह्या गृहस्थांनी इतर तीन भावंडांना काही पैसे द्यावे . . . स्वखुशीने द्यावे अशी त्यांची अपेक्षा होती . . . पण प्रत्यक्षामध्ये त्यांना व्यवहार झालेलाही अपरोक्षच कळला . . .

आपण ह्या गृहस्थांना श्रीयुत एबीसी म्हणूयात. एबीसीना जेव्हा विचारण्यात आले की त्यांनी एकट्याकडेच ते पैसे का ठेवले तेव्हा एबीसीनी वेगवेगळ्या पद्धतीने ह्या पैशावर ‘माझीच मालकी कशी योग्य’ यावर स्वतःची बाजू मांडली. एबीसींच्या हातात आलेला हा पैसे स्वकर्तृत्वाचा नव्हता. त्यामुळे त्यांनी दाखला दिला व वडिलोपार्जित जागेचा . . . एकमेव वारस असल्याचा; वडिल गेल्यापासून भाड्याची पावती त्यांच्या नावावरच कशी वगैरे . . . वगैरे . . . आणि बंद जागेचा ‘मेंटेनन्स’ त्यांनीच इतकी वर्षे कसा केला हे सुध्दा सांगितले.

‘स्वकष्टार्जित’ मालमत्तेबद्दल ते म्हणाले, ‘निखालस माझीच’ . . . खरे म्हणजे त्यांची जीवनशैली काटकसरीची ठेवण्यात त्यांच्या आईवडलांचा किती मोठा वाटा. त्यांच्या स्वभावासकट त्यांना स्वीकारणाऱ्या पत्नीचा किती मोठा सहभाग . . . ते ज्या कंपनीत नोकरीला होते ती कंपनी भरभराटीला आणणाऱ्या कंपनीच्या मॅनेजमेंटचे कर्तृत्व मोठे की ह्या मध्यलयीतील मॅनेजरचे? . . . आणि एबीसीना ज्या सर्व शिक्षकांनी शिकवले त्यांचे श्रेय? . . . त्यांना योग्य मार्गदर्शन करणारे वरीष्ठ मिळाले त्यांचा वाटा? . . . .

म्हणजे जिथे हवे तिथे म्हणायचे ‘मी मिळवलेला पैसा’ आणि जिथे हवे तिथे द्यायचा ‘वारसाहक्क’!

मला खरं सांगा, आपल्यापैकी कोणीतरी असे म्हणू शकतो का की ‘फक्त माझ्या कर्तृत्वावर मी माझा पैसा मिळवला आहे.’ एबीसी जेव्हा घरात लहानाचे मोठे होत होते तेव्हा त्यांच्या शारीरिक नसेल पण भावनिक विकासामध्ये दोन्ही बहिणींचा वाटा होता. एकुलता एक भाऊ म्हणून त्या दोघींनी ह्यांच्यावर सतत मायेची पाखर घातली . . . म्हणजे माणूस जेव्हा कृतज्ञतेला पारखा होतो तेव्हाच म्हणू शकतो . . . मी . . . मी . . . मी कमावलंय आणि राखलाय पैसा . . . एबीसींच्या गुंतवणुकीला फळ मिळाले तर ते म्हणणार माझे मार्केटचे चाणाक्ष निरीक्षण. आणि पैसे बुडाले तर मार्केट किंवा दैवाच्या नावावर बिल फेडायचे.

पैसा कमावणे, राखणे, गुंतवणे ह्या वरवर पहाताना जरी वैयक्तिक मालकीच्या गोष्टी वाटल्या (आणि कधीकधी त्या कायद्याने व्यक्तीगत मालकीच्या असल्या) तरीही पैशाच्या संपूर्ण प्रक्रियेमध्ये फक्त एकच व्यक्ती आणि तिचे कर्तृत्व असते का? . . . माझ्याकडे खूप पैसे आहेत ह्याचा वाजवी अभिमान असावा पण आत्मकेंद्रित आढयता असावी का? . . .

‘कमावलेला पैसा फक्त माझा’ ही मानसिकताच, अविवेकी निर्णय घेऊन पैसे गमावण्यामागे आणि मिरवण्यामागेही नसते का? . . . “मी कमावतो आहे . . . मी ठरवणार कसा खर्च करणार” . . . ही भूमिका तर्क आणि वास्तव ह्या दोन्हीवर तपासून पहायला नको का?

आज समजा मी एका पेशंटचे काऊन्सेलिंग करून त्याला औषध दिले आणि त्याने ‘मला माझी’ फी दिली तरी . . . मी जे ज्ञान वापरले त्यात मानसशास्त्रज्ञ, संशोधक, माझे शिक्षक, ह्याआधीचे पेशंट्स ह्या साऱ्यांचा वाटा नव्हता का? . . . ह्या साखळीतला ‘त्याच्यासाठी’ शेवटचा म्हणून त्याने ‘मला’ पैसे दिले. हे ओळखले तर पैसे स्वीकारताना नम्रता येईल. आणि ती खर्च करतानाही वास्तवाचे बोट सुटणार नाही.

माझा एक ‘बिझी डॉक्टरमित्र आहे. दिवसाला दिडशे पेशंट्सची ‘ओपीडी काढतो.’ . . . दहा-बारा वर्षाच्या प्रॅक्टिसमध्ये तीन मजली अद्ययावत हॉस्पीटल बांधले आहे. . . ‘माझे’ हॉस्पीटल, ‘माझा बंगला असे मिरवत होता . . . हॉस्पिटलची सारी व्यवस्था त्याची पत्नी पहात होती.  . . घरातले सारे त्याची आई पहात होती. . . सलग चौदा तासाची ओपीडी पहाताना ह्याला दर दोन तासाला उत्तम खाणे मिळत होते . . . रात्री अकराला थकून आल्यावर मायेचे स्वागत होत होतं . . . . लौकीक अर्थाने त्याची आई आणि पत्नी शिकलेल्या नाहीत. ‘स्वतः’ पैसे कमावत नाहीत . . . पण त्यांच्या हातभाराची भावनाच ह्याच्या ‘मी’ मध्ये दडपलेली . . .

मुंबईकर चाकरमान्याला घरगुती जेवण मिळायचे तर मध्ये कशी आठ-दहा डबावाल्यांची साखळी असते तसे हे आहे . . . रोज जेवताना ‘अन्नदाता, अन्नभोक्ता’ यांचे सोबत ह्या ‘अन्नदूता’चा समावेशही प्रार्थनेत करायला नको का? . . . पैसाच कशाला कोणतीही वस्तु जेव्हा आपण विकत घेतो तेव्हा त्यामागे किती जणांचे हात असतात हे लक्षात घेणे महत्वाचे आहे.

आता तुम्हीही विचाराल ह्या भूमिकेचे महत्व काय? . . . कारण व्यक्तीने मिळवलेला पैसा, दाखवलेले कर्तृत्व, निर्माण केलेली वस्तु अथवा साधन ह्या प्रक्रियेमध्ये अनेकांचा असलेला सहभाग ‘परस्परावलंबन’ हे महत्वाचे जीवनमूल्य सांगतो म्हणून. ह्या मूल्याचा आदर केला तर माणूस ‘स्वतःच्या’ पैशाचा संयमाने उपभोग घेईल, कुटुंबाच्या भविष्यासाठी गुंतवणुक करेल पण समाजातील इतरांच्या भल्यासाठीसुद्धा हे धन वापरण्याचा विचार ‘स्वतःहून’ करेल. पैशाच्या गुंतवणुकीकडे पहातानाच दोन कप्पे करेल . . . एक स्वतः आणि कुटुंबासाठी तर दुसरा समाजासाठी.

ज्याच्याकडे बख्खळ पैसे आहेत त्यानेच समाजाचा विचार करायचा असे नाही. मला असा अनुभव आला आहे की ‘परस्परावलंबन’ राखणारी वृत्ती आणि उपलब्ध पैसा ह्यांचा संबंध असतोच असे नाही. आमच्या आयपीएच मानसिक आरोग्य संस्थेला एका कंपनीने भक्कम देणगी दिली. त्या कंपनीच्या प्रवर्तकांना मी आभाराचे पत्र लिहिले. त्यांनी जे उत्तर लिहिले त्यातली एक ओळ अशी, “तुम्ही जरी आमच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली असली तरी हा निधी निर्माण करणाऱ्या आमच्या सहाशे सहकाऱ्यांपर्यंत तुमच्या सदिच्छा पोहोचवणे हे आम्ही आमचे कर्तव्य समजतो.” ह्यालाच म्हणायचे ‘यज्ञवृत्ती.’

यज्ञार्थ आचरी कर्म, अर्जुना मुक्त संग तू. (गीताई अध्याय ३:९)

व्यक्तिगत स्वार्थ हेच ज्याचे प्रयोजन अशा कर्मापासून ‘यज्ञार्थ कर्म’ हा स्वतंत्र गट कल्पिला आहे. अशा कर्मामध्ये परस्परावलंबनाचा आदर असतो, एकहाती मालकीची मग्रुरी नसते, स्वतःबरोबर सर्व संबंधित इतरांच्या सौख्याची योजना असते आणि तरीही फुशारकी मारण्याची आणि मिरवण्याची वृत्ती नसते. ‘मुक्तसंग’ म्हणजे मालकी मिरवण्याचा आसक्तीपासून जो मुक्त झाला आहे तो.

व्यवहारामध्ये आपण अशी माणसे पहातो जी त्यांनी ‘स्वतः’ कमावलेल्या पैशाबद्दल, तो पैसा कुठे आणि कसा साठवला, गुंतवला आहे ह्याबद्दल जवळच्या कुटुंबीयांनाही संपूर्णपणे अंधारात ठेवतात. संकुचित ‘मी’ चे हे एक रूप . . . गेली पंचवीस वर्षे माझ्याकडे येणारे आणि आता पंचाहत्तरी पार केलेले माझे एक ज्येष्ठ पेशंट आहेत . . . ते मला प्रत्येक फॉलोअप व्हिजिटला त्यांच्या एकूण मालमत्तेच्या लेटेस्ट फिगर्स ऐकवतात. . . त्यांचे पैसे आणि त्यांनी त्यांच्या मुलांचे गुंतवलेले पैसे ह्याची किंमत आता अनेक कोटी रुपयांची आहे . . . मी एकदा हळुवारपणे त्यांना गरजू लोकांना करायच्या मदतीबद्दल विचारले. “इतक्या कष्टाने मिळवलेला पैसा मी कुटुंबाबाहेर कशाला देऊ . . . द्यायचा तर फक्त रक्ताच्या नात्याच्या माझ्या नातवा-पणतवंडांना देईन . . . ” ते म्हणाले.

मी म्हणालो, “तुम्ही अतिशय कष्टाने पैसे मिळवले हे मान्य आणि ते कसे वाटायचे हा तुमचा हक्क (आणि हट्ट) हेही मान्य पण परिश्रमपूर्वक मिळालेला पैसा असल्यामुळेच हा हक्क तुम्हाला मिळाला असे म्हणाल तर मग . . . ज्यांना पैसा आयता मिळेल त्यांनी तो कसाही उडवला तरी चालेल असाही अर्थ निघतो . . . समजा पुढच्या पिढीने तुमच्या ‘परिश्रमपूर्वक’ मिळवलेल्या पैशाचा आदर तुम्हाला हवा तसा नाही ठेवला तर . . . आणि तेव्हा तुम्ही कुठे असणार ह्या जगात?”

आता हे गृहस्थ विचारात पडले. जोवर आपण जिवंत आहोत तोवरच ‘मालकीचा हट्ट’ सुरु रहाणार हे त्यांना कळले. परिश्रमपूर्वक मिळवलेल्या पैशामुळे आपला मालकी अग्रहक्क अधिकच तेजाळतो असे अनेकांना वाटते ते किती वास्तववादी आहे ? . . . ‘परिश्रम करणे’ ही काही स्पेशल गोष्ट आहे का? . . . आणि परिश्रम किंवा कष्ट ह्याबरोबर smart work जास्त महत्वाचे नाही का? . . . ‘कष्टाने पै पै जोडून’ हे जर एखाद्या अंगमेहनत करणाऱ्याने म्हटले तर जास्त वास्तववादी ठरेल पण अनेकदा वर्षानुवर्षे गाड्या- एसी ऑफिसेस वापरणारे ‘निढळाचा घाम गाळण्याची’ उदाहरणे देतात तेव्हा गंमत वाटते.

कष्ट आणि परिश्रमामध्ये काही लोक आपल्या प्रचंड वैचारीक, बौध्दिक कष्टांचा उल्लेख करतात . . . त्यांनी हे सारे फक्त पैशासाठीच केले आहे की त्यांच्या ध्येयपूर्तीसाठी? . . . असे विचारले की काही जण बॅकफूटवर जातात. कोणतेही काम स्वतःच्या सर्व शक्ती पणाला लावून करणे हा खरे तर जीवनमूल्याचा भाग असायला नको का? पैसा आणि परिश्रम ह्यांचे सरळसोट समीकरण बनवणारे आपापल्या कामातील आनंदापासून स्वतःला पारखे तर करत नाहीत?

काही जण आढयतेसाठी, ‘सचोटी’ने कमावलेला पैसा असे सारखे ऐकवतात. सचोटीच्या मार्गाने पैसा मिळवण्याचा पर्याय त्यांनी स्वतः स्वीकारलेला असेल तर त्यात स्वतःला विशेष मानायची काही गरज आहे का? आपण जगापेक्षा जास्त नैतिक आहोत असे स्वतःलाच सांगितल्यामुळे आपला रथ काय भुईवरून दोन अंगुळे वर चालणार आहे?

कमावलेल्या पैशावर स्वतःचे ‘स्वत्व’ तोलणे ह्यातून आढयता निर्माण होते . . . ह्या गटातली मंडळी अनेकदा आढयतेचा एक आविष्कार म्हणून देणग्या देतात, दानधर्म करतात . . . प्रत्येक ठिकाणी आपले नाव होईल असेही पहातात. . . . ही काही खरी ‘यज्ञवृत्ती’ नसते.  . . पैसे देऊन प्रसिध्दी वसूल करण्यासाठी काही जण इतरांना आर्थिक मदत देतात.

ज्याच्याकडे पैसा जास्त त्याला प्रतिष्ठा जास्त . . . ह्या धारणेला सर्वसाधारण समाजाने अर्धवट आंधळेपणी स्वीकारले आहे. त्यामुळेच पैशाची श्रीमंती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा ह्यामध्ये नातेसंबंध निर्माण झाला आहे. उत्तम ज्ञान, कौशल्य, गुण असणाऱ्यांनाही आपण प्रतिष्ठा देतो; नाही असे नाही . . . पैसे नसणाऱ्या संन्याशालाही देतो. पण तरीही ‘पैसा = प्रतिष्ठा’ ह्या समीकरणामुळे पैशाने श्रीमंत असणाऱ्यांना अहंकाराची एक संधी मिळते.

म्हणजेच, पैशाची ‘वैयक्तीक’ मालकी ही गोष्ट Exclusive, Permanent नाही हे लक्षात घेतले की मर्यादा कळेल. मर्यादा कळली तर नम्रतेकडे जाण्याची वाट सापडू शकेल.

आरती प्रभुंची एक कविता आहे,

ही निकामी आढयता का?

दाद द्या अन शुध्द व्हा.

मैफलीमध्ये बसलेल्या सर्व stiff upper neck श्रोते-प्रेक्षक ह्यांच्यासाठी ह्या ओळी आहेत. ‘मी मी’ पणा सोडा आणि अनुभव घ्या मोकळ्या मानाने . . .

मैफलीची साथ आम्हा दैवयोगे लाभली

न्या तुम्ही गाणे घराला, फुल किंवा पाकळी

गाणे अनुभवण्याऐवजी लोक महाग तिकिटाच्या पहिल्या रांगेत बसूनच मैफिलीचे सार्थक झाल्यासारखे वागतात. . . . असे लोक काय नेणार स्वरांची फुले आणि लयीच्या पाकळ्या!

दाद देणे हेही गाण्याहूनि आहे दुर्धर

गुंफणे गजरे दवांचे, आणि वायूचे घट

पैशाची आढयता आली की अनुभवाची तरलता गेली. कवी आपल्याला सांगतोय अरे माणसा मोकळा हो . . . . अंगावरच्या दागिन्यांवरून, सोन्याच्या चैनींवरुन, मणामणाच्या अंगठ्यांवरून स्वतःला नको तोलूमापूस . . . सूरांपुढे नम्र होऊन दाद दे . . . त्या अनुभवातली अमूर्त गोडी अनुभव . . . दवबिंदुचे गजरे आणि वायुंचे घोटीव घट . . . अमूर्तालाही क्षणभर दिठीमध्ये पकडता आले तरी चालेल . . . त्यामुळे पुढचा क्षण प्रसन्न होईल .. .  दंवबिंदुही नष्ट होणार . . . वाराही ओलांडून जाणार पण मनामध्ये तरीही गजऱ्याचा सुवास आणि घटाचा घाट . . . अजूनही सापडेल की तुला.

पैशाच्या श्रीमंतीच्या मग्रुरीमध्ये सारेच अनुभव पैशामध्ये मोजले जातात . . . हळूहळू माणसे, नाती . . . आणि अगदी स्वतःचे असणे देखील . . .

त्यातून बाहेर पडणे म्हणजे ‘शुध्द’ होणे.

त्यालाच गीताई म्हणते ‘मुक्त संग’!

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s