मला माझ्या कामाचा कंटाळा का येत नसावा ?

मनोविकारशास्त्र ह्या शाखेमध्ये शिकाऊ डॉक्टर म्हणून प्रवेश केला त्याला आता छत्तीस वर्षे झाली. एम. डी. पास केल्यावर ‘कन्सल्टंट’ हे बिरुद लागले त्याला बत्तीस वर्षे झाली. खाजगी व्यवसाय सुरु केला १९८६ साली आणि बंद केला पाच वर्षांपूर्वी. ह्याचा अर्थ मी पेशंटस पहात नाही असे नाही. जे प्रायव्हेट क्लीनिक होते त्याचे काम सहकाऱ्याला सुपूर्द केले. मी फक्त आय. पी. एच. मानसिक आरोग्य संस्थेमध्ये आणि त्या संस्थेसाठीच काम करतो. सल्ल्यासाठी येणाऱ्या सर्वांना तिथेच भेटतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane II.JPG

स्वतःच्याबाबतीतले माझे निरीक्षण असे की मला आजवर एखादा दिवसही माझ्या कामाचा जबरदस्त कंटाळा आल्याचे जाणवलेले नाही. मला स्वतःलाही ते ‘अॅबनॉर्मल’ वाटले म्हणून मी ठरवले की आपण स्वतःच्या कामाची एक पहाणी करूया..

अनेक गोष्टी एकाचवेळी करण्याच्या सवयीमुळे माझा कालक्रम तसा आखीव असतो. दर महिन्याच्या पहिल्या तारखेस पुढच्या संपूर्ण महिन्याचे कॅलेन्डर तयार असते. त्याच्या प्रती संबंधितांना म्हणजे पत्नी, सहकारी, ते ड्राइवरपर्यंत दिल्या जातात. त्यापुढच्या दोन महिन्यांच्या कार्यक्रमाचा आराखडा आजच ऐंशी टक्के तरी ठरलेला असतो. त्यापुढच्या दोन महिन्यांमधली जागा अर्ध्याहून जास्त भरलेली असते. ह्याचा उघडउघड तोटा असा की मला ‘ आयत्या वेळी इच्छा झाली म्हणून’ अचानकपणे माझा दिनक्रम बदलता येत नाही. म्हणजेच कार्यक्षमतेसाठीही काही निगेटिव्ह किंमत द्यायला लागते हे मी मनोमन मान्य केले आहे. कधी एखादा उत्तम सांस्कृतिक कार्यक्रम चुकतो, कधी मित्रांबरोबरची मैफल तर कधी एखादा कौटुंबिक सोहळा. त्याची रुखरुख राहते पण मी त्याबद्दल कुरकुर करत नाही. त्यामुळे कामाबद्दलची नकारात्मक भावना ताब्यात येते.

कंटाळा यायचा नसेल तर नकारात्मक भावनांचा निचरा पहिल्यांदा व्हायला हवा. मी ज्यावेळी सायकीअॅट्रीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याचा पर्याय निवडला तो माझ्या आयुष्यातला ‘मी घेतलेला’ पहिला महत्वाचा निर्णय. अजूनही मी तो वारंवार मनात घोळवतो. माझे दैनंदिन काम म्हणजे ह्या निर्णयाची रोजची नवी उजळणी आहे. माझे काम मी निवडलेले असणे ह्यातील समाधान और आहे. असे ज्यांना मिळत नाही त्यांना कामातील ‘ममत्व’ निर्माण करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. मला त्या ‘ममत्वा’चा रियाज करायचा असतो.

Eyecatchers - Advertising that sells - with Dr Anand Nadkarni IPH Thane I

दिवसातील अनेक कामे करताना म्हणजे पेशंटस् तपासणे, गटउपचार घेणे, कार्यशाळा घेणे, भाषण देणे, प्रशिक्षण देणे… ह्यातील कोणतीही गोष्ट योजताना, तयारी करताना आणि प्रत्यक्षात आणताना मी माझा व्यावहारिक लाभ विचारातही आणत नाही हि सवय मी स्वतःला लावली आहे. करत असलेल्या कामाचे आवर्तन संपल्यावर पाहू काय व्यावहारिक लाभ होणार ते… त्यामुळे काम करण्यातला प्रत्येक क्षण जिवंत होतो.

व्यावहारिक लाभात येतात पैसे आणि प्रसिद्धी. मला मिळणाऱ्या पैशातील अर्ध्याहून अधिक भाग (कधीकधी पूर्ण भाग) हा माझ्या संस्थेला जातो. कारण माझ्यासाठी पैसा ही गोष्ट पुस्तके घेण्यासाठी, प्रवास करण्यासाठी आणि उत्तम खाण्यासाठी जरुरी आहे. विनोबा म्हणतात तसे आयुष्याची होडी पैशाच्या पाण्यावर चालवायची असते पण होडीमध्ये पाणी साठवायचे नसते.. तुम्ही म्हणाल पैसे हा तर समाधानाचा मार्ग. परंतु पाणी होडीत शिरले की सारे काम पैशाभोवती फिरते. त्यातला ताल हरवतो. असुरक्षितता येते. एकसुरीपणा येतो आणि मग कंटाळा येतो.

प्रसिध्दीचेही तसेच… माझी ‘व्यक्ती म्हणूनची’ प्रसिद्धी आणि माझ्या ‘ज्ञानशाखेतील विचारांची’ प्रसिद्धी हा विवेक मला ठेवायचा. उत्तम विचार इतरांपर्यंत पोहोचविण्याचे मी एक माध्यम आहे असे डोक्यात ठेवले की मन आपोआप ताजेतवाने होते. आपण जे जे काही करतो त्यातून मजा आली पाहिजे, गंमत आली पाहिजे आणि ह्या भावना मलाच माझ्या प्रोसेसमधून निर्माण करायच्या आहेत… होतं असं की एखादा विषय शिकवताना एखादे उदाहरण रिपीट होऊन येते. माझी मुलगी सुखदा म्हणते (ती सहकारी सुद्धा आहे),” बाबा तुला कंटाळा नाही येत तेच उदाहरण द्यायला…” त्यावर माझे म्हणणे असे असते की प्रत्येकवेळी मी नवीन,ऐकणारे नवीन, शब्दांमागची ऊर्जा नवीन ….अशावेळी त्या उदाहरणांमधल्या नव्या जागा सापडतात… कधी नवेच उदाहरण समोर येते… आपल्या अभ्यास-वाचन-विचारांद्वारे आपल्या मनाचे कोठार जितके भरू तितकी योग्य माहिती योग्यवेळी बाहेर पडते. स्मृतीसाठी सायास लागणे हे मनःपूर्वक अभ्यासाचे लक्षण नव्हे. मिलनोत्सुक सखीसारखी स्मृती तयार हवी जाणीवेच्या दरामध्ये … मग कंटाळा फिरकतही नाही आसपास. वीसवर्षांच्या गॅपनंतर समोर उभ्या राहिलेल्या पेशंटचे सारे संदर्भ अचानक आठवतात. कधीकाळी पाहिलेल्या सिनेमाची दृश्ये, वाचलेल्या कवितेच्या ओळी तोंडात येतात…स्वतःलाच कळत नाही हे कुठे साठून राहिले होते… गेल्या आठवड्यात दमणमध्ये एका प्रशिक्षण कार्यक्रमात साऱ्या भारतातून आलेले कर्मचारी होते. एका होता मध्यप्रदेशातील नेपानगरचा… त्याने नाव घेताक्षणीच मला तिथल्या कागद कारखान्याचा इतिहास, उभारणी त्यातील पंडित नेहरूंच्या संदर्भासहित कशी आठवली कुणास ठाऊक … त्या मुलाला फारच छान वाटले ! अर्थात मलाही.

अनुभवामध्ये आत्मीयता आली, वेगळे थ्रील निर्माण झाले की कंटाळा जातो. पण प्रत्येक कार्यक्षम माणसाने आराम, विरंगुळा आणि शुद्ध आळस ह्याकडेही पुरेसं लक्ष द्यायला हवं. भारतभर फिरताना प्रवासाचा आनंद घेणे हे फार महत्वाचे आहे माझ्यासाठी. लखनौच्या चौकामध्ये चाट खाणे आणि तिथल्या मार्केटमध्ये खास कापडाची खरेदी करणे हे हवेच. त्याशिवाय तिकडच्या प्रशिक्षणवर्गाचा शिणवटा कसा जाणार. सिक्कीममध्ये कारखान्याच्या मॅनॅजर्सचे ट्रेनींग घेतल्यावर गंगटोकच्या गांधी रस्त्यावर फिरून खास सिक्कीमी जेवण जेवायला हवे. होशियारपूरच्या प्लांटला जाताना पंजाबी ढाब्यावर पनीर आणि लस्सी नाही खाल्ली तर खेप फुकट आणि आंध्रमधल्या काकीनाडा शहरातून परत येताना वायझॅग शहराचे विहंगम दृश्य पहायला तिथल्या पहाडांच्या शिखरावर जायलाच हवं.

हा झाला सफरी दरम्यानचा विरंगुळा. प्रवासामध्ये पुस्तकांचा साथ जवळ ठेवायचा. रात्रीच्यावेळी लॅपटॉपवर उत्तम चित्रपट पहायचे. त्याचबरोबर भरगच्च कामाच्या दिवसांनंतर एक दिवस घरी आणि कुटुंबाबरोबर असा आखायचा की घड्याळाची पाबंदी झुगारायची. अकरा वाजेपर्यंत अंथरुणात लोळायचं. स्वयंपाकघरात लुडबुड करून एखादा पदार्थ तयार करायचा. जसा प्रवास एन्जॉय करायचा तसाच हा दिवस  पण करायचा. आमचे चारजणांचे कुटुंब आहे. आम्ही नियमतपणे बाहेर फिरायला, खायला जातो. आमचे पार्टी-बिर्टीला जाणे फारसे होत नाही. पण जवळच्या मित्रांचा सहवास आणि गप्पा ह्याला प्राधान्य असते.

दिनांक १ जानेवारी २०१७ ते ३१ मार्च २०१७ ह्या कालावधीतील माझ्या कामाची मी तपशीलवार छाननी करायची ठरवली. इतक्या वर्षामध्ये हा विचार कधी आला नव्हता. ‘आला दिवस की गेला दिवस’ असाच माझा शिरस्ता राहिला आहे. माझ्याकडे प्रत्येक दिवसाच्या प्रत्येक तासाचा Data लिहिलेला असतो. एक Disclaimer द्यायला हवे की मला आत्मप्रौढीचा संदेश अजिबात द्यायचा नाही. कामामधील विविधता कंटाळ्याला कशी काबूत ठेवते हे दाखवायचे आहे. आपल्याला व्यवसायामध्ये लपलेल्या अनेक शक्यता आपण पडताळून पहिल्या तर आपण निरंतन शिकत राहतो. शिकण्याची प्रक्रिया रसपूर्ण असेल तर शीणवटा कमी येतो.

ह्या कालावधीमध्ये एकूण दिवस होते ८९. त्यातील ३७ दिवस होते आय. पी. एच.मध्ये. दिवसाला किमान आठ तास काम करून ओपीडीमध्ये सल्लामार्गदर्शन करायचे. दिवसाला सरासरी ३५ अपॉइंटमेंटस या नात्याने एकूण सत्रे झाली किमान १२९५. एकूण ३२ अन्य कार्यक्रम झाले आणि त्यासाठी दिले ४३ दिवस. म्हणजे कामाचे दिवस झाले ८०. सुट्टीचे दिवस झाले नऊ. म्हणजे साधारण दहा दिवसांनंतर एक सुट्टी.

दिल्लीपासून चेन्नईपर्यंत दक्षिणोत्तर आणि लखनौपासून जामनगर आणि दमणपर्यंत असा महाराष्ट्राबाहेरचा प्रवास झाला. कोकणामध्ये पेण, नागोठणे, दापोली, वसई ही शहरे, मराठवाड्यातील लातूर, औरंगाबाद तसेच पुणे, नाशिक, वाई, सांगली अशी उर्वरित शहरे पकडली तर मुंबई धरून अकरा शहरांचा प्रवास होतो. औद्योगिकक्षेत्रातील  सहा कंपन्यांसाठी एकूण १८ दिवसाचे प्रशिक्षण कार्यक्रम झाले . लोकांसाठीची एकूण व्याख्याने झाली दहा. शाळांसाठीचे कार्यक्रम तीन. व्यसनमुक्तीचे तीन. साहित्यक्षेत्राशी निगडित कार्यक्रम तीन. डॉक्टरांसाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी चार कार्यक्रम. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये दिवसभर प्रशिक्षणवर्ग घेण्याचे एकूण पाच दिवस.

आता संख्यात्मक भाग बाजूला ठेऊ. कार्यक्रमांमधली लज्जतदार विविधता पाहूया.

एक जानेवारीचे नवीन वर्ष सुरु झाले तेच कल्याणच्या वेध संमेलनाच्या मुहूर्तावर  ( त्या कार्यक्रमाचा ब्लॉग: ‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!) त्यानंतर ८ जानेवारी औरंगाबाद, १४ जानेवारी पेण, आणि २२ जानेवारी लातूर इथे शेकडो विद्यार्थी – पालकांसमोर त्या त्या शहरातले वेध संपन्न झाले. (अधिक माहितीसाठी पहावे www.vedhiph.com किंवा FB-VEDH पान). आजवर एकूण सत्तर वेधच्या माध्यमातून मी सुमारे साडेसहाशे मुलाखती घेतल्या आहेत. फेब्रुवारीच्या १८ आणि १९ तारखेला महाराष्ट्रातील एकूण अकरा शहरातील कार्यकर्त्यांचे दोन दिवसांचे संमेलन नाशिकला आयोजित केले होते. दोन्ही दिवसाला सरासरी सात तासांची विचारमंथन सत्रे होती. एका संध्याकाळी माझ्याबरोबरच्या मुक्त गप्पांची मैफलही झाली.

जानेवारी महिन्याच्या १५ तारखेला पुण्याच्या बालगंधर्व नाट्यगृहामध्ये, ‘पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना’ या सूत्रावर डॉ.अभय बंग, डॉ. अनिल अवचट आणि मी अश्या तिघांबरोबर विवेक सावंत ह्यांनी दीर्घ संवाद साधला (पहा यू-ट्यूब link – पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना.) ह्या कार्यक्रमावर आधारित पुस्तकही साधना प्रकाशनाने प्रसिध्द केले आहे. १२ मार्चला पुणे वेधतर्फे ‘संपूर्ण शारदा’ ह्या कार्यक्रमामध्ये मी सुमारे अडीच तासाच्या ऐसपैस गप्पा केल्या प्रतिभा रानडे, वीणा गवाणकर आणि उमा कुलकर्णी ह्या तीन जेष्ठ मराठी लेखिकांसोबत. त्यानिमित्ताने ह्या लेखिकांबद्दलचे लिहून आलेले बरेच काही वाचले. काही पुस्तके पुन्हा वाचली. (ह्या कार्यक्रमाचा वृत्तान्त पहा ..

Part 1 –

Part 2 –

२७ जानेवारीला वसंत लिमये ह्या मित्राच्या ‘विश्र्वस्त’ ह्या कादंबरीबद्दल प्रकाशन समारंभात मी बोललो. (वृत्तांत यूट्यूब उपलब्ध) आणि ११ फेब्रुवारीला डॉ. संज्योत देशपांडे ह्या मैत्रिणीच्या पुस्तक प्रकाशनामध्ये ‘वियोगातून सावरताना’ ह्या परिसंवादात भाग घेतला.

दिनांक १२ फेब्रुवारीच्या सकाळी मी मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या ‘संघर्ष-सन्मान पुरस्कार’ सोहळ्याचे संयोजन केले. ह्या संयोजनाची माझे विसावे वर्ष अध्यक्ष होत्या डॉ. राणी बंग सामाजिक कार्यकर्त्या सुनीती सु.र. आणि अॅसीडपीडित मुलींसाठी काम करणारी लक्ष्मी सा ह्या दोघींबरोबर मी गप्पा मारल्या. ११ फेब्रुवारीला मुक्तांगणमध्ये ‘सहचरी’ मेळाव्यामध्ये मी सोनाली कुलकर्णीबरोबर संवाद साधला. आणि त्यानंतर दीड तास व्यसनाधीन मित्राच्या सुमारे सव्वाशे पत्नी-आयांबरोबर शंकासमाधान करत गप्पा मारल्या. सात जानेवारीला संध्याकाळी औरंगाबादला मी मुक्तांगण मित्रांचा पाठपुरवठा मेळावा घेतला.

औरंगाबादच्या गायकवाड ग्लोबल स्कूलच्या पालकांसाठी संत तुकाराम नाट्यगृहामध्ये ‘ह्या मुलांशी वागावे तरी कसं’ ह्या विषयावर संवाद झाला. २३ जानेवारीला लातूरच्या ज्ञानप्रकाश शाळेत विद्यार्थ्यांबरोबर दीड तासाचे प्रश्नोत्तर आणि गाणी शिकवण्याचे सत्र झाले. त्या सत्राचे छायाचित्र सोबत आहे. वयम् मासिकाच्या एप्रिल महिन्याच्या अंकांमध्ये वृत्तांतही आहे. आणि मार्चच्या अखेरीस कोकणातल्या दापोलीजवळच्या चिलखलगावी राजा दांडेकर आणि रेणू दांडेकर ह्यांच्या शाळेत शिक्षकांसाठी दोन दिवसांची कार्यशाळा झाली.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये माझे शिकवण्याचे कामही सुरु असते. ४ आणि ५ फेब्रुवारी तसेच ४-५ मार्च असे चार दिवस रोजचे सात तास, विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धतीचा वर्ग घेतला चाळीस व्यावसायिकांसाठी. माझी मुलगी डॉ. सुखदा ह्याच पद्धतीच्या प्रशिक्षणाचे काम करते. तिच्या दहा इंटर्न विद्यार्थ्यांसाठी मी ‘REBT & Spirituality’ तसेच ‘History of treatment in Mental Health’ अशी दोन दीर्घ सत्रे घेतली. आय.पी.एच. संस्थेमध्ये चालणाऱ्या कौन्सिलिंग स्किल्स कार्यशाळेत मी ‘पालकांसाठीचे समुपदेशन’ ह्या विषयावर सत्र घेतले.

आय.पी.एच. संस्थेमध्ये मैत्र ही दूरध्वनी सेवा चालवणाऱ्या कार्यकर्त्यांचे शिबीर घेतले, तरुण जिमनॅस्टस् बरोबरचे क्रीडामानसशास्त्र प्रशिक्षण घेतले आणि मुक्तांगणच्या कार्यकर्त्यांबरोबरही चर्चासत्र घेतले.

या तीन महिन्यांमध्ये विविधस्तरावरील डॉक्टरांचे प्रशिक्षण घेण्याचाही योग आला. दिल्लीमधल्या इंद्रप्रस्थ अपोलो आणि मेदान्त ह्या मोठ्या रुग्णालयातील ICU Teams साठी मी आणि सुखदाने एकेक दिवसाची दोन सत्रे घेतली ‘रुग्णाच्या कुटुंबीयांशी सुसंवाद’ या विषयावर. मुंबईच्या पश्र्चिम उपनगरातील जनरल प्रॅक्टिशनर्ससाठी मी व्यसनमुक्ती उपचारांवर सत्र घेतले. तर जी.एस.मेडिकल म्हणजे माझ्या कॉलेजमध्ये प्रथम वर्ष एम.बी.बी.एस.च्या मुलांबरोबर संवाद साधला ‘CCD’ ह्या विषयावर… College Campus Discoveries.

सात फेब्रुवारीचा संपूर्ण दिवस जवळजवळ नऊ तास मी होतो डिझाइन क्षेत्रातील ‘सेलिका’ नावाच्या कंपनीच्या नेतृत्व करणाऱ्या संघासोबत. प्रभावी नेतृत्वसंबंधातील चर्चा करत होतो. जानेवारी महिन्यात नागोठण्यामध्ये तरुण अभियंत्यांना Behavioral Safety वर प्रशिक्षण देत होतो. मार्च महिन्यात जामनगरमध्ये ह्याच विषयावर कार्यशाळा तर घेतलीच पण रिलायन्स कर्मचाऱ्यांच्या जवळजवळ चारशे पत्नींसाठी महिला दिनाचा कार्यक्रमही केला भावनिक साक्षरतेवर. इंडोकोमधल्या उभरत्या नेतृत्वासाठीच्या GEMच्या ह्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Values in 21st Century’  तर सीमेन्समधल्या पुण्याच्या तरुणांसाठी दोन दिवसांच्या कार्यक्रमाचे सूत्र होते ‘Me to We’ ह्याच सूत्राभोवतीच्या एकूण तीन बॅचेस घेतल्या अल्केम कंपनीच्या दमण प्लॅन्टमधल्या फार्मसी क्षेत्रातील तरुण अधिकाऱ्यांसाठी. उत्तरप्रदेशात ऐन निवडणुकीच्या काळात होतो बाराबंकीला.तिथल्या रिलायन्स प्लॅन्टमध्ये दोन दिवसांचे विविध कार्यक्रम घेत… पण त्यातही लखनौच्या भातखंडे संगीत विद्यापीठात एक संध्याकाळ घालवली. श्रुतीताई सडोलीकरांबरोबरच्या चवदार गप्पा आणि भोजनासमवेत. असे अठरा दिवस होते रिलायन्स, सीमेन्स, इंडोको, सॅनोफी, सेलीका आणि अल्केम ह्या कंपन्यांसाठी दिलेले.

विनोबांच्या जीवनविचारांवर आधारीत एक दीर्घ सादरीकरण मी करतो. वीस जानेवारीला त्याचा प्रयोग झाला वाईमध्ये तर तेवीस जानेवारीला लातूरमध्ये. (त्या संदर्भात सविस्तर लवकरच) सहा फेब्रुवारीला मुलुंडच्या वझे-केळकर महाविद्यालयात स्मृतिव्याख्यान होते ‘Magic of Empathy’ ह्या विषयावर. नाशिकच्या वाघ मेमोरियल व्याख्यानात बोललो ‘मन वढाय वढाय’ ह्या विषयावर तर विरारजवळच्या नंदारवाल इथे फादर डिब्रीटो आणि सातशे रसिकांसमोर उलघडले ‘शरीर मनाचे नाते’. सांगलीमध्ये तुडुंब भरलेल्या भावे नाट्यगृहामध्ये डॉ. कुलकर्णी स्मृती व्याख्यान झाले ‘रहस्य माणुसकीचे भविष्य माणुसकीचे’ ह्याविषयावर; तर दापोलीला झाल्या ‘बहुरंगी गप्पा’. औरंगाबादला पालकत्वावर बोललो तर पुण्याला MKCLच्या कार्यालयात झालेल्या शिबिरामध्ये ‘अॅप्टीट्युड टेस्टींग’ या विषयावर.

हा आढावा घेताना अनेक गोष्टी लक्षात आल्या. संवादाची शैली, विषयांची विविधता, प्रेक्षकांची विविधता ह्यातले वेगळेपण जितके जास्त तितका कंटाळा कमी. संवादाची स्थळे आणि वातावरण ह्यातली विविधताही महत्वाची. म्हणजे कशातही रुटीनपणा नाही. प्रत्येक नवा विषय, नवा संवाद मला अधिक अंतर्मुख करतो… नवीन विचार शोधण्याची प्रेरणा देतो. विचार नेहमीचा असला तरी मांडणी वेगळी करण्यासाठी प्रवृत्त करतो.

कंटाळा टाळायचा तर प्रत्येक क्षण ‘Here & Now’ ह्या न्यायाने अनुभवायला हवा. म्हणजेच त्या क्षणाबरोबरची तन्मयता, एकाग्रता जितकी जास्त तितका कंटाळा कमी. मग ते ओपीडीतले कन्सल्टे शन असो की जाहीर भाषण. असे असले तर आपली उत्कटता समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचत असावी. रांगेने सहा भाषणांमध्ये असा अनुभव आला की माझा शेवटचा शब्द वातावरणात विरल्यावर निमिषार्धाची शांतता होती. आणि टाळ्या वाजवताना समोरचा समुदाय उभा राहिला आणि प्रतिसाद देऊ लागला.. त्यातील उस्फुर्तता ‘ह्या हृदयीचे ते हृदयी घातले’ अशा जातकुळीची असली पाहिजे.

प्रत्येक ज्ञानशाखेच्या पोटामध्ये अनंत शक्यता दडलेल्या असतात. त्या त्या शाखेतील व्यावसायिकाने रूढीने बनवलेल्या चौकटीपासून स्वतःची मुक्तता करून घेणे खूप महत्वाचे आहे. मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रातील रंगछटा शोधताना माझा प्रवास तर रंगतदार झाला आहेच पण कंटाळाही दूर पळाला आहे…….

Advertisements

विनोबांची साथसंगत…..

(ह्या लेखाची पार्श्वभूमी कळण्यासाठी ‘विनोबांचे दर्शन’ हा लेख वाचावा. त्याची  link आहे.  https://manogati.wordpress.com/2016/09/20/दर्शन-विनोबांचे )

म्हणता म्हणता विनोबांचा संवादाच्या तिसऱ्या सादरीकरणाची वेळ आली. एम. के. सी. एल. ने आयोजित केलेला हा कार्यक्रम झाला पुण्याच्या टिळक स्मारक सभागृहामध्ये.  सर्व वयोगटातील मंडळींनी नाट्यगृह भरुन ओसंडत होते. अध्यक्षस्थानी होते डॉ. राम ताकवले आणि मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. संजय देशमुख. समाजाच्या प्रत्येक क्षेत्रातील जाणते श्रोते उपस्थित होते. विनोबांबद्दल बोलताना नेहमीसारखीच तंद्री लागली. तीन तासाचा कार्यक्रम संपन्न झाला. बाबाने (अनिल अवचटांनी) फेसबुकवर पोस्ट टाकली. त्यात तो लिहितो, “काल आनंद नाडकर्णीचे विनोबा या विषयावर व्याख्यान झाले. केवळ अप्रतिम. त्याचा थक्क करणारा अभ्यास, त्याने केलेली त्या विषयाची आधुनिक मानस शास्त्राशी जोडणी, त्याने छोट्या गोष्टींची अधून मधून केलेली पोषक पखरण… वा वा, तृप्त झालो, पण तृप्ती नंतर तुस्त न होता तल्लख झालो ! मागच्या पिढीतील अनेक उत्तम वक्त्यांनी भाषणे ऐकलेली. पण या भाषणाची जातकुळीच वेगळी. – बाबा “

अॅड. असीम सरोदेच्या बाबांचे यवतमाळहून पत्र आले. बाबासाहेब सरोदे लिहितात, ” आपले सर्वांगसुंदर, अभ्यासपूर्ण ऐकण्याचा योग घडून आला. आनंद अनुभवला. वयाच्या ९व्या वर्षी चौथ्या वर्गात असताना विनोबांचे प्रथम दर्शन घडले. आमच्या वडिलांनी १९५४ साली विनोबांच्या भूदान यज्ञामध्ये ६० एकर जमीन दिली. दहा आदिवासी परिवार (आजही) उत्तम प्रकारे उदरनिर्वाह करत आहेत. “

विनोबांचे अभ्यासक डॉ. मिलींद बोकील हजर होते त्यांनी कळवले, “कालचा ‘विनोबा संकीर्तनाचा’ कार्यक्रम बहारदार झाला. प्राचीन परंपरेला तुमचे आधुनिक योगदान”

प्रा.सुरेन्द्र ग्रामोपाध्ये लिहितात, “विनोबांना अपेक्षित असं कर्म, विचार, भाव यांचं आचरण तुमच्याकडून घडत असल्याने माझ्यासारख्या ‘जड’ माणसाला विनोबा ‘भेटले’. “

पुणे वेधचे संयोजक दीपक पळशीकर सरांची प्रतिक्रिया, “विनोबाजींनी भेटल्याचा प्रत्यय आला. मी दहा वर्षाचा होतो. विनोबा आमच्या घरी आले होते. आम्ही बडोद्याला होतो. माझे वडील आणि विनोबाजी धुळ्याच्या जेलमध्ये एकत्र होते.”

अनुरूप विवाह संस्थेच्या गौरी कानिटकरने लिहिले, “सर कालचा विनोबांवरचा कार्यक्रम अप्रतिम झाला. सत्य, ब्रह्मचर्य, तन्मयता हे सगळं भावलं आणि माझ्यात बदल घडवून आणण्याची इच्छा निर्माण झाली.”

असे खूप एसएमएस, मेल्स आले. रेणुताई गावस्करांना एसएमएस असा होता, “डॉक्टर, आपल्या कालच्या भाषणाच्या संदर्भात पुण्यात हलचल माजली आहे.” अनेक तरुण श्रोत्यांनी फेसबुकवर प्रतिक्रिया दिल्या. मी ह्या सादरीकरणाचे पुस्तक करावे अशा सूचना आल्या.

त्या दिवशी कार्यक्रमाला हजर होते वाईचे फडणीस सर. त्यांनी माझ्याशी संपर्क साधला. २१ जानेवारी २०१७ ला विनोबांची वाईमध्ये येऊन १०० वर्षे पूर्ण होणार. त्याच्या पूर्वसंध्येला वाईमध्ये हे सादरीकरण करायचे. मी अर्थात होकार दिला. वाईचा कालखंड विनोबांच्या घडणीतला अत्यंत महत्वाचा.

वाईच्या कार्यक्रमाला पवनार आश्रमाच्या कालिंदीताई, विनोबांचे चरित्रकार विजय दिवाण, भूदान अभ्यासक पराग चोळकर अशी महनीय माणसे उपस्थित होती. माझी जेष्ठ मैत्रीण चित्रपट दिग्दर्शक सुमित्रा भावे खास पुण्याहून वाईला आली होती. पुन्हा सभागृह भरगच्च. आजची समाधी काही वेगळीच. वाईच्या संदर्भात जरा जास्त तपशीलात बोललो. डॉ. दत्तप्रसाद दाभोळकर साताऱ्याहून आले होते ऐकायला. माझी पाठ थोपटत म्हणाले, “तू महाराष्ट्रातला आजघडीचा सर्वोत्तम प्रवचनकार आहेस.” (गंमत म्हणजे नेमकी अशीच शाबासकी मला वसईच्या फादर फ्रॅन्सीस डिब्रीटोंनी दिली. असो.) कालिंदीताई गहिवरून म्हणाल्या, ” माझा बाबा भेटला रे मला…”

सुमित्रा आणि मी तर रात्रीसुद्धा गप्पा मारत राहिलो. तिला बनवायचा आहे विनोबांवरचा चित्रपट. हे तिचे, माझे तसेच बाबाचे आणि अभयदादाचे (डॉ. अभय बंग ) समान स्वप्न आहे. पैसे देणाऱ्या निर्मात्याचा शोध  सुरु आहे. वाईहून परतलो आणि दोन दिवसातच पोहोचलो लातूरला. लातूरच्या आमच्या वेधच्या कार्यकर्त्यांनी, ‘ विनोबा स्वचे विसर्जन’ हा कार्यक्रम तिकिटे लावून ठेवला होता. आणि आठशे लोक तिकिटे घेऊन आले होते. पुन्हा एकदा तोच अनुभव… मराठी म्हणवणाऱ्यांना, भारतीय म्हणवणाऱ्यांना विनोबा किती कमी ठाऊक आहेत. आचार्य अत्र्यांनी लिहिलेला ‘विनोबा कि वानरोबा’ हा संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीतला लेख ठाऊक आहे काहींना पण त्यानंतर काही वर्षांनी अत्रे साश्रु डोळ्यांनी विनोबांना भेटल्याचे ठाऊक नाही. त्या क्षमेचा क्षणाच्या साक्षीदार होत्या कालिंदीताई. वसंत साठ्यांनी विनोबांनी लिहिलेले ‘अनुशासन पर्व’ हे शब्द देशभर प्रसिद्ध केले पण त्यानंतर विनोबांनी काढलेले ‘?’ असे प्रश्नचिन्ह मात्र स्वतःकडेच गोठवले… आणि विनोबा तर प्रथमपासूनच समजगैरसमजांच्या पलीकडे. त्यांना जे योग्य – अयोग्य वाटायचे ते मांडायला ते कचरले नाहीत. पितास्थानी असलेल्या गांधीजींच्या उत्तर आयुष्यातल्या ब्रम्हचर्यविषयक प्रयोगांबद्दलची नापसंती विनोबांनी स्पष्ट शब्दात नोंदवली आहे. विनोबांचा अभ्यास करताना त्यामागची संगती स्पष्ट होते. विनोबांच्या मते ब्रम्हचर्य हे ‘शरीरसुखाचा निग्रहपूर्वक त्याग’ एवढयापुरते सीमित नव्हतेच. याचा उहापोह माझ्या सादरीकरणामध्ये आहे.

विनोबा म्हणतात की माझ्याकडे स्वतःचे असे ज्ञान नाही. मी फक्त इतर सर्वांनी निर्माण केलेल्या ज्ञानधनाचा ‘फुटकळ विक्रेता’ आहे. ह्या न्यायाने माझी भूमिका फेरीवाला किंवा रस्त्याच्याकडेला बसलेल्या सर्वात फुटकळ विक्रेत्याबरोबरच करायला हवी. विनोबांचे विविध विषयांवरचे विचार मांडताना मी त्यात तल्लीन होतो आणि प्रत्येक सादरीकरण वेगळे होते हे मात्र खरं.

पहिल्या कार्यक्रमाला वर्ष व्हायच्या आतच पाच शहरांमध्ये पाच भरगच्च कार्यक्रम झाले. त्यानिमित्ताने वारंवार विनोबांच्या अधिकाधिक जवळ जायला मिळत आहे. त्यांचा आशीर्वाद घेऊन मी ‘कबीर कालातीत’ ह्या अभ्यासाला सुरुवात केली आहे. चोवीस जूनच्या संध्याकाळी पुण्यात होणाऱ्या ह्या कार्यक्रमातील निरूपणाचे शब्द माझ्याकडून येतील पण कबीराचा भाव स्वरातून उमटणार आहे महेश काळेच्या गळ्यातून… कबीर आणि विनोबा.. खरेतर एकाच माळेचे मणी.. एकेका मण्याला समजून घेतले तर माळेचा प्रवाह समजून घेताना आनंद वाढतो…समजलेले इतरांना सांगताना ते समाधान दशगुणित होते… स्वतःकडून जगाकडे. विनोबांच्या शब्दात, ‘जय जगत!’

  • एम. के. सी. एल. आयोजित कार्यक्रमाची चित्रफीत पाहता येईल https://youtu.be/2BmxGSasMIE ह्या लिंकवर. रंगमंचावरून दाखवलेले पॉवरपॉइंट फार स्पष्टपणे दिसत नाही आणि ध्वनीची गुणवत्ताही फार दाणेदार नाही. त्यामुळे आस्वादात व्यत्यय येण्याची शक्यता आहे. त्याबद्दल क्षमा करावी. पण हा कार्यक्रम अंशतः तरी अनुभवता यावा ह्यासाठी हा दृश्य दस्तावेज उपयुक्त ठरावा.