‘मी ते आम्ही’ : एक अखंड आवर्तन – संस्कृतीचे!

नव्या वर्षाची सुरुवात माझ्यासाठी फारच आगळी झाली . . . १/१/२०१७. दुपारी चार ते रात्री दहा असे सहा तास ‘ME TO WE’ अर्थात ‘मी ते आम्ही’ या सूत्राभोवती गुंफलेली ‘वेध’ परिषदेची शोधयात्रा  . . . त्या गलबताचा व्यासपीठावरचा सुकाणू माझ्या हाती . . . समोर बसलेले शेकडो ‘WE’ म्हणजे विद्यार्थी आणि पालक. स्थळ होते, अत्रे रंगमंदिर, कल्याण!

iph-kalyan-vedh-1कल्याणच्या टीमने रंगमंचाची नेटकी सजावट केलेली. अनेक हातांचा आकृतिबंध दाखवणारा बॅकड्रॉप . . . त्यातील केंद्रस्थानी असलेल्या हाताची वळलेली मूठ . . . मानवाच्या उत्क्रांतीमध्ये जेव्हा ‘अंगठा’ वेगळा निघाला पंजाच्या इतर बोटांपासून तेव्हाच मूठ ‘वळली’ जाऊ लागली . . . मोठाच टप्पा होता हा . . . ‘अंगठा’ मोकळा झाला, त्याच्या फिरण्यामुळे (Rotation) अनेक तऱ्हेच्या पकडी (Grips) वापरता येऊ लागल्या. आणि मानवाने हत्यारे, साधने, उपकरणे बनवायच्या प्रवासाला सुरुवात केली . . . असे म्हणता येईल की त्यामुळे ‘तंत्रज्ञान’ ही शाखा तयार झाली. साधने हाती येऊ लागली तसा वापरणाऱ्याचा आत्मविश्वास उंचावला. ‘मी’ च्या प्रेरणेला एक नवा आयाम मिळाला.

‘वानराचा’ ‘नर’ बनण्याआधीसुद्धा ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ हे दोन परस्परावलंबी प्रवाह माणसामध्ये होते. निसर्गाच्या समोर त्या वानराचे साधनविरहित जगणे खूप कठीण होते. जगण्याची शाश्वती वाढवायची तर एकत्र रहाणे, टोळी करून रहाणे गरजेचे होते. म्हणजे एका ‘मी’च्या असमर्थतेतून ‘आम्ही’चा प्रवाह अपरिहार्य बनत होता. साधने बनवण्याच्या प्रक्रियेने पुढच्या काळात भरारी घेतली तरी ‘गॅजेट्स’चा जन्म झाला गेल्या चार शतकांमध्ये . . . आज फळ तर प्रत्येक व्यक्तीचा म्हणजे ‘मी’ चा दिनक्रम असंख्य ‘व्यक्तीगत’ गॅजेट्सभोवती फिरतो आहे . . . ही सगळी साधने-उपकरणे-सुखयुक्त यंत्रे कोण चालवतो? . . . अर्थात ‘मी’ . . . चालक ‘मी’ . . . मालक ‘मी’ . . .  माझ्याकडे असावीत ‘सर्वात आधुनिक साधने’ . . . कारण त्यातच आहे ‘माझ्या’ सामर्थ्याचा प्रत्यय!

‘माझे’ अस्तित्व अधिक ठसठशीत करायचे ही उर्मि तर आदीम काळापासून होतीच. पण माझ्याबरोबर इतरांचे हित पहाणे ही अपरिहार्यताही तितकीच खोलपणे उमटली जायची. वाढणारी कार्यशक्ती, साधनसुलभता यामुळे एकविसाव्या शतकात हा दुवा काहीसा खिळखिळा होऊ लागला आहे.

पारंपरिक शहाणपणाचे उदाहरण देताना ‘वेध’च्या पहिल्या सत्रात गप्पा मारणारे दीपक घैसास म्हणाले, “आदिवासी समाजामध्ये फिरताना एक गोष्ट कळली . . . बासरी करण्यासाठी बांबू तोडायचा तर ज्या तिथीच्या शेवटी ‘मी’ येतो तेव्हा आम्ही तोडत नाही . . . पंचमी, सप्तमी, नवमी . . . एक माणूस म्हणाला . . . कारण त्या दिवशी तोडलेल्या बांबूमध्ये ‘मी . . .मी’ जास्त भरलेला असतो . . . सूर नीट लागत नाही” कदाचित बांबूची वारेमाप तोड होऊ नये ह्यासाठी घातलेले पथ्य असेल . . . पण त्यातला विचार पहा . . . वाद्यसुद्धा होते समूहाबरोबरच्या अभिव्यक्तीसाठी . . . जरी वाजवणारी होती ती व्यक्ती!

‘स्वतःची अक्कल’ आणि ‘सर्वांची अक्कल’ ही बेरीज नसून गुणाकार आहे हे समजून घेतल्याशिवाय ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोघांनाही एकमेकाचे महत्व कळणार नाही.  दीपक सांगत होता. त्याने गणपती आणि कार्तिकेयाची गोष्ट सांगितली . . . पृथ्वीप्रदक्षिणेची. तो म्हणाला की, कार्तिकेयाने पहिले ते वास्तवातले जग . . . The Real Word . . . गणपतीने पहिले . . . माझे जग . . . My world . . . आपण सर्वानी जर आपापली वैयक्तीक विश्वे समजून घेतली तर वास्तवातल्या जगाचा सामना करणे किती सोपे होईल.

हे ‘समजून घेणे’ . . . ही आस्था . . . Empathy हाच पूल आहे ‘मी’ आणि ‘आम्ही’ ह्या दोहोंमधला. दुसऱ्या सत्रामध्ये आलेल्या श्रमिकसंघटक मुक्ताताई मनोहर सांगत होत्या. पुणे महानगरपालिकेतल्या सफाई कामगारांच्या संघटनेतील स्त्री-पुरुष कार्यकर्ते त्यांच्याबरोबर होते. वैशाली ही संडास साफ करणारी मेहतर . . . आपल्या कामाचे वर्णन करताना तिचा घसा दाटला . . . पाणी ओघळू लागले डोळ्यातून . . . त्या घाणेरड्या वासामध्ये आठआठ तास काम करणे . . . किती भयानक! . . . आणि मैला वाहणाऱ्या व्यक्तीला लोक बहिष्क्रुत करणार. खरे तर त्या मैल्याची मालकी कोणाची? “माझ्या संघटनेमुळे मला वाचा फुटली” वैशाली म्हणाली. आज ती कॉम्प्युटर शिकली आहे. संघटनेचे काम करते. ‘उंच माझा झोका’ पुरस्कार मिळाला तिला. ह्या गटामध्ये एम.ए. आणि एम.एस.डब्ल्यू झालेला ‘झाडूवाला’ कार्यकर्ता होता. पतीनिधनानंतर रस्ते साफ करण्याच्या कामावर लागलेली अर्चना ग्रॅज्युएशनच्या उंबरठ्यावर होती . . . ‘आम्ही’च्या साथीने ‘मी’ची प्रगती होत होती. ह्या सर्वानी म्हटली विंदा करंदीकरांची कविता.

‘मी’ च्या वेलांटीचा। सुटो सुटो फांस

वेढा क्षितीजास । नको त्याचा,

ही कविता याआधी मी वाचली होती. पण त्या क्षणी कविता जिवंत झाली होती. श्रमिकांच्या तोंडातून येत होती.

समष्टीविचारे । ‘केले’ पण गळे

सृजनाचे कळे । परंगुह्य

निर्मितीच्या प्रक्रियेचे सर्वकालीक तत्व आहे ‘परंगुह्य’ म्हणजे दुसऱ्याचे गूढ समजून घेणे . . . गुपित आपलेसे करणे . . . दुसऱ्याच्या मनाच्या गुहेत डोकावून त्याच्या भावना समजून घेणे . . . ह्या आस्थेमधूनच; Empathy मधूनच ‘स्वातंत्र्या’चा खरा अर्थ गवसेल . . . समष्टीचा विचार आला की कर्त्याचा ‘मी मी’ पणा, त्याचा अहंकार गळून जातो. आणि अहंकार गेला की विराट सृष्टीमधल्या, ‘विश्वाकार’ मीबरोबरचा संवाद सुरु होतो.

iph-kalyan-vedh-3कोकणात रहाणारे दिलीपदादा कुलकर्णी निसर्गाबरोबर जगतात. त्यांच्या कृतीमतीमध्ये पर्यावरणाची सजगता आहे. ते आणि त्यांचे कुटुंब गेली चोवीस वर्षे जीवनशैलीचे प्रयोग करते. ”संयमित उपभोगातून रसिकता जिवंत ठेवत जगण्याचा प्रयोग” हे दिलीपदादांचे शब्द. दहा वर्षांपूर्वी त्यांनी घरातला गॅस सिलींडर परत दिला. वीजेचे बील दरमहा दोन युनीट . . . त्यांच्यामते ‘कचरा’ म्हणजे ‘विघटन करण्यासाठी थांबलेला पदार्थ’ . . . त्यातही ते संसाधन म्हणजे Resource पहातात. बसच्या तिकिटाचीही पाठची बाजू लिखाणाला वापरतात. सायकलशिवायचे वाहन स्थानिक फिरण्यासाठी वापरत नाहीत. ‘अप्रमाण पर्यावरणीय किंमत’ असल्याने त्यांनी विमानातून फिरण्याचेही थांबवले अनेक वर्षांपूर्वी . . . त्यांच्या ह्या ‘वेडे’पणाचा स्पर्श जरी आमच्या काही सवयीना झाला तर आम्ही संकुचित ‘मी’ मधून बाहेर पडू शकू.

ह्या सत्रानंतर गप्पा मारायला आले नाशिकचे डॉ. भरत केळकर. नाशिकमध्ये अस्थिरोगतज्ञ् म्हणून छान प्रॅक्टिस . . . उत्तम हॉस्पीटल . . . प्रेमळ कुटुंब . . . १९९९ सालचे नोबेल शांती पारितोषिक मिळालेल्या ‘डॉक्टर्स विदाऊट बॉर्डर्स’ ह्या संघटनेची माहिती भरतला कळली. ही संस्था जगामधल्या मानवनिर्मित आणि निसर्गातल्या आपत्तींशी लढण्यासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत देते. जेथे रेडक्रॉस आणि यूनोसुद्धा पोहोचत नाहीत अशा यादवीसदृश परिस्थितीतही काम करते. डॉ. भरतने गेल्या दोन वर्षांमध्ये सिरीया आणि येमेनच्या युद्धभूमीवर जाऊन अक्षरश: बॉम्ब हल्ल्याच्या छायेखाली काम केले . . . अर्थातच संपूर्णपणे निःशुल्क . . . भरत हा माझा मेडीकल कॉलेजातला जिवलग तर दीपक घैसास माझा शाळेतला वर्गमित्र . . . वेधच्या व्यासपीठावरून मित्रांशी गप्पा . . . “ज्या व्यक्तीला आपण आयुष्यात कधी भेटणारही नाही त्या व्यक्तीच्या जगण्याला योग्य वेळी योग्य मदत केल्याचे समाधान खूप वेगळे असते” शांत स्वरात भरत त्याची परंगुहय ओळखण्याची पद्धत सांगत होता. . . अनेक गैरसोयींमध्ये, स्वतःच्या जिवाच्या भीतीवर मात करत सुरुंगांची शिकार झालेल्या कोवळ्या मुलांवर शस्त्रक्रिया करायच्या . . . घुसलेल्या गोळ्यांच्या भयानक जखमा ट्रिट करायच्या . . . “ही माणसे कोणत्या पक्षाची . . . सरकारी की आयसिसची. . .  त्या क्षणी तो फक्त जगू पहाणारा माणूस . . . कधी समोर असायची निष्पाप मुले . . . कधी वृद्ध . . . कधी स्त्रिया . . .” भरत बोलत होता आणि दाखवत होता त्याच्या प्रवासाची छायाचित्रे आणि चित्रफिती . . . सारे प्रेक्षागृह विलक्षण शांत . . .

कुणी निर्माण केले हे सारे भेद? . . . ह्या सरहद्दी . . . ह्या रक्तरंजीत सीमारेषा . . .  ह्या पृथ्वीचे हे असे तुकडे . . . भेदांनी व्यापलेले . . . भेगांनी रक्ताळलेले . . . ” आओ लकिरे मिटा दे . . . ” रंगमंचावरून विनय-चारुलचे भेदक सूर भरतने सांगितलेल्या अनुभवावरची त्यांची प्रतिक्रिया गाण्यातून देत होते . . .

विनय-चारुल हे अहमदाबादचे जोडपे. विनय इंजिनीयर तर चारूल आर्किटेक्ट . . . आयआयएम अहमदाबाद ह्या संस्थेत भेटले. . . त्यातून तयार झाली एक शोधयात्रा . . . The University of Invisible India चा अभ्यासक्रम. तुमच्यामाझ्या रुटीन आयुष्यात ज्यांची गणती नाही अशा अनेक मानवसमूहांचा अभ्यास ह्या दोघांनी केला. धनगर, उंटांचे कळप राखणारे, पारंपारीक मीठागर कामगार असे अनेक गट . . . जातीय दंगलीनंतर ह्या दोघांना वाटले की परिवर्तनाचा आवाज संगीतातून उठवायला हवा . . . त्यातून जन्म झाला गीतांच्या कार्यक्रमाचा . . . दोघेही व्यावसायिक गायक नाहीत . . . पण जबरदस्त आवाज . . . विनयच्या हातात डफ आणि चारूलच्या हातात घुंगरू . . . दोघे जण उभे राहून सुरु करतात . . . भारतभरच्या ‘आम्ही’ना संबोधतात . . . असे शेकडो ‘stand up shows’ करत खेडोपाडी जातात. गुजराथमधल्या प्राथमिक शिक्षकाला जे वेतन मिळते त्या रकमेमध्ये घर चालवण्याची जीवनशैली त्यांनी जाणीवपूर्वक स्वीकारली आहे. त्यांच्या संवादातून त्यांच्या कार्याचे स्वरूप स्पष्ट झाल्यावर ह्या ‘वेध’ परिषदेची सांगता त्यांच्या ‘इन्सान है हम . . . न हिंदु न मुसलमान’ ह्या गीताच्या समूहगाण्याने झाली. सारे प्रेक्षक त्यात सहभागी झाले. (लोकनाद ह्या साईटवर जाऊन ही गाणी जरूर ऐका अथवा यू-ट्यूबवर पहा)iph-kalyan-vedh-3-1

‘असमर्थांच्या असहाय्यतेमधून’ एकेकाळी ‘आम्ही’ची प्रेरणा अपरिहार्य होती खरी. पण आज ‘समर्थांचे सहकार्य’ ही प्रेरणा असली पाहिजे ‘आम्ही’च्या तत्वामागे. ‘समर्थ’ मधले सामर्थ्य भौतिक आणि तांत्रिक नव्हे तर स्वतःबरोबरच् दुसऱ्याच्या भावना आदरपूर्वक समजून घेण्याचे . . . स्वतःच्या ज्ञानाचा अभिमान असावा तसेच विस्तारणाऱ्या ज्ञानसंभाराला पेलायचे तर दुसऱ्या ज्ञानशाखांच्या सहकार्याचा Multidisciplinary approach हवा ह्याची अनेक उदाहरणे देता येतील. व्यक्तीचे वैशिष्ट्य टिकले पाहिजे पण त्याच्या क्षमतांचे मीलन इतर अनेकांच्या क्षमतांबरोबर झाले पाहिजे.

दहशतवाद असो, चंगळवाद असो की संकुचित गटाचे कट्टरपंथी विचार असोत आज सदभावनेवर एकत्रीत होऊन ‘आम्ही’ला विधायक (Constructive) आणि निर्धारपूर्ण (Assertive) होण्याची गरज आहे . . . सदभावना म्हटली की ती लेचीपेची आणि मिळमिळीत असायला हवी हा आपला गैरसमज आहे.

कल्याणच्या वेध व्यवसायपरिषदेच्या ‘Me to We’ सूत्रामागचा आशय ह्या पाच संवादसत्रांनी असा जिवंत केला. माझी निरीक्षणे रंगमंचावरून नोंदवताना मी विद्यार्थी-पालकांना म्हणालो, आपल्या शिक्षणपद्धतीमध्ये भर असतो वैयक्तीक गुणवत्तेवर. स्पर्धापरीक्षेतल्या क्रमांकांची यादी वर्तमानपत्रांपासून, बसेसच्या पाठीवरच्या जाहिरातींपर्यंत झळकत असते . . . बक्षीसेही अधिकतर वैयक्तीक . . . मेरीट लिस्ट, टक्केवारी, ऍडमिशन्स . . . सगळीकडे मी-मी . . . आणि करीयरमध्ये आलात की कॉर्पोरेट मॅनेजमेंट शिबीरे घेतात ‘Team – Building’ ह्या विषयावर. मोठे पैसे खर्च करून मॅनेजर्स जातात ‘outbound courses’ करण्यासाठी. एकत्र रहाण्याचे ‘प्रशिक्षण’ घेण्यासाठी! . . . ते सोडा, घरातले सर्व सदस्य दिवसातील किती मिनीटे एकमेकांना ‘आम्ही’चे फिलिंग देतात . . . आणि समाजामध्ये सुद्धा आणीबाणीचे आव्हान येईपर्यंत ‘आम्ही एकशेपाच’ ही महाभारतातली भावना कुठे लपून असते? . . . असे प्रश्न आणि त्यावरच्या उत्तराच्या दिशा शोधण्यासाठीच ‘वेध’ सारखी व्यासपीठे मदत करत असतात.

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s