रिवाइंड…..

तुझे जगणे रिवाइंड करून पुन्हा एकवार प्ले करायला मिळाले तर कुठला काळ तुला परत जगायला आवडेल? माझ्या पत्नीने मला एकदा विचारले. काही प्रश्नांची उत्तरे इतकी लख्ख दिसतात की बस्स! … “मी मेडीकलला गेलो तिथपासून मी मेडीकल कॉलेज सोडले ती दहा वर्षे… १९७६ ते १९८६” मी म्हणालो.

ठाण्याच्या कॉलेजातून जी. एस. मेडिकल सारख्या प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक महाविद्यालयात येणे हा माझ्यासाठी जबरदस्त ‘कल्चर शॉक’ होता. घर सोडून हॉस्टेलमध्ये राहणे हा अजून एक बदल. माझ्या पोलियोग्रस्त पायांमुळे मला जीएस मेडिकलच्या परिसरातील हॉस्टेलमध्ये प्रवेश मिळाला. नाहीतर पहिल्या वर्षाचे हॉस्टेल लांब नायगावला होते. माझा रूमपार्टनर पाच वर्षे सिनीयर असा इंटर्न होता. मूळचा आफ्रिकेतला गुजराथी. सुदैवाने हॉस्टेलची मेस, कॉलेजचे कॅन्टीन इथे खायची सोय छान होती. पहिले दीड वर्ष स्वतःला सांभाळण्यात गेले. पण सेकंड एमबीबीएस पासून सगळेच बदलले.

कॉलेज-हॉस्पिटल परिसरातल्या छोट्यातछोट्या कर्मचाऱ्यापासून डीनपर्यंत ओळखी झाल्या. मराठी वाङमय मंडळाचे काम सुरु झाले. नाटकाच्या प्रदेशातल्या शिक्षणाची सुरवात विजय बोन्द्रे सरांकडे झाली. जोरदार ग्रुप तयार झाला. डॉ. रवी बापटसर आणि डॉ. शरदिनी डहाणूकर अशा ज्येष्ठांचे प्रेमछत्र मिळाले. आता शनिवार- रविवारी घरी जायचे म्हंटले की जरा जीवावरच यायला लागले.

पाठी वळून पाहताना जाणवते की शून्यातून जनसंपर्क तयार करणे, उपक्रमशीलतेला आकार देणे आणि एकट्याने राहणे ह्या तीन पायांवर माझी डेव्हलपमेंट सुरु झाली. त्यात भर पडली दोन घटनांची. माझे लेख महाराष्ट्र टाइम्स, मनोहर, साधना अशा वृत्तपत्र-नियतकालिकांमधून चक्क छापून यायला लागलेत. आणि मी लिहिलेल्या पहिल्या-वहिल्या एकांकिकेला आंतरमहाविद्यालयीन नाट्यविश्वात प्रचंड यश मिळाले. स्वतःमधल्या कार्यशक्तीचा प्रत्यय येण्याचा टप्पा होता तो. मी प्रभावी लिहू शकतो आणि मी लिहिलेले लोकांना आवडते आहे हा अनुभव आगळा होता. मी प्रभावी बोलू शकतो हे वक्तृत्वातल्या तोवरच्या यशामुळे ठाऊक होते. परंतु इंग्रजीत भाषणे देऊन आपण जीएस मेडिकलचा जीएस म्हणजे जनरल सेक्रेटरी होऊ इथपर्यंत मजल गेली माझी एमबीबीएसच्या तिसऱ्या वर्षापर्यंत.खरेतर शेफारून जाण्याची उत्तम रेसीपी होती ती. पण दरम्यानच्या काळात बापटसर आणि डहाणूकर मॅडममुळे जीवनातल्या विविध क्षेत्रातली इतकी उत्तुंग व्यक्तिमत्वे इतकी जवळून बघायला मिळाली की स्वतःची जागा कळून आली. त्यात भर पडली भरतशास्त्र ह्या नाट्यविषयाला वाहिलेल्या मासिकाच्या ग्रुपची. ह्या मासिकाचा सहसंपादक म्हणून मुलाखती घ्यायला, लेख मिळवायला त्या क्षेत्रातल्या दिग्गजांपर्यंत विनासायास जाता आले. डॉ. श्रीराम लागू, विजय तेंडुलकरांपासून ते छबिलदासच्या बॅकस्टेज वर्करपर्यंत ओळखी झाल्या. बॅरीस्टर चा प्रयोग झाल्यावर रविंद्र नाट्यमंदिरच्या लॉन वर तरुण, तडफदार, विक्रम गोखल्यांची मुलाखत घेतली आणि अनेक मुलाखतींची मालिकाच सुरु झाली.

दोन वर्षातच आम्ही ‘स्पंदन’ हा दिवाळी अंक काढायला लागलो. त्यामुळे साहित्य क्षेत्रात शिरकाव झाला. जयवंत दळवी, मंगेश पाडगावकर, शांताबाई शेळके, विद्याधर पुंडलिकसर अशा अनेकांना जवळून पाहायला मिळाले. बोलायचे कमी अन पाहायचे, ऐकायचे जास्त हा नियम कसोशीने पाळला. दिनकर गांगलांमुळे ‘ग्रंथाली’ वर्तुळ आपले झाले. ‘दिनांक’ साप्ताहिकामुळे मोठा मित्रगट मिळाला. भरतशास्त्र आणि स्पंदनांच्या अंकांना जाहिरात मिळवण्यासाठी अनेक कॉर्पोरेट ऑफिसेस, जाहिराती कंपन्या पायाखाली घालायला लागलो . लेखांमुळे पत्रकारितेच्या क्षेत्रात मित्र मिळाले.

या साऱ्या ‘नेटवर्किंग’ चा फायदा पुढे आकाराला आलेल्या संस्थारूप कामाला झाला, अजूनही होतोय त्याची मूळे सारी त्याकाळात. बरे ह्यातल्या प्रत्येक ठिकाणी मी तसा ‘माझा माझा जात होतो. म्हणजे ‘अमुकचा मुलगा’, ‘तमुकचा पुतण्या’ अशी काही ओळख नाही. आता असे वाटते की ह्या साऱ्या भानगडींमध्ये मी मेडीकलचा अभ्यास केला तरी कसा?… कारण रात्रीच्या भटकंती, भरपूर चित्रपट, नाटके, चर्चा ह्या साऱ्यांबद्दल मी लिहिलेच नाही आहे… आता जाणवते की ‘टाइम मॅनेजमेंट’ म्हणजे काय हे न कळताच मी ते आपोआप शिकत होतो… शिवाय अतिडाव्या गटांपासून ते आरएसएस पर्यंतच्या प्रत्येक राजकीय रंगछटेच्या लोकांबरोबर संपर्क आणि दोस्ती होत गेली. ही केइएमची कृपा. त्याकाळी समाजातील सर्व प्रतिष्ठित केइएम सारख्या सार्वजनिक रुग्णालयांमध्येच उपचाराला यायचे. बापटसरांनी तर त्यांचा सारा जनसंपर्क उदारपणे माझ्याकडे हस्तांतरित केला होता. कवीवर्य सुरेश भट , बापटसरांकडे अॅडमिट होते. त्यांना हवं नको पाहण्याची थोडी जबाबदारी सरांनी माझ्यावर टाकली होती. अगदी अलीकडे म्हणजे सहासात वर्षांपूर्वी बापटसरांनी, भटसाहेबांनी त्यांना लिहिलेल्या पत्राची प्रत मला पाठवली. ‘तुमच्यानंतर तुमच्या जनसेवेचा वारसा चालवणारा विद्यार्थी मला आनंद नाडकर्णीमध्ये दिसतो’ हे वाक्य इतक्या वर्षांनंतरही अंगावर तलम पीस फिरवून गेले.

हे सारे करताना अभ्यास सांभाळून माझे भरमसाठ अवांतर वाचनही सुरु होते. एमबीबीएसचे अंतिम वर्षातील एक अपयश पचवून त्याच परीक्षेत भरघोस यशस्वी  ठरल्याने मॅच्युरिटीच्या दोन पायऱ्या आपोआप पार झाल्या. अपयशानंतर आलेले यश म्हणजे काय ‘बोनस’ असतो ते कळल्याने इंटर्नशिपच्या वर्षाचे सोने करण्याचा निश्चय केला. ‘वैद्यकसत्ता’ हे पहिले पुस्तक प्रसिद्ध झाले. ‘मयसभा’ हे नाटक, राज्य- नाट्य स्पर्धेत सादर झाले. ‘लोकप्रभा’ आणि ‘दिनांक’ साप्ताहिकांमध्ये नियमित कॉलम सुरु झाले. किर्लोस्करसारख्या दिवाळी अंकांमध्ये कथा छापून यायला लागल्या.

म्हणजे मेडीकलचे विश्व विसरून नाट्य- साहित्य क्षेत्रामध्ये जायला छानच परिस्थिती होती. पण तोवर ‘सायकिअॅट्री’  नावाच्या विषयाने मनाचा कब्जा घेऊन टाकला होता. आपले व्यक्तिमत्व, आवड, आणि क्षमता ह्यांना वाव देणारा विषय नक्की झाला होता. खरेतर तोवरच अभ्यास हा बऱ्याच अंशी कर्तव्यबुद्धीने केलेला होता. आता मात्र आपला निर्णय, आपली जबाबदारी अशी परिस्थिती होती.

मनोविकारशास्त्राचे शिक्षण घेताना पुढे काय करायचे ह्याचे स्वप्न मी लिहून काढले. मला एक संस्था काढायची होती, त्या संस्थांतरे समाज आणि मानसिक आरोग्य ह्यातील दरी कमी करायची होती. मला असे स्वप्न पडण्याची प्रक्रिया खरेतर त्या आधीच्या सहा वर्षांमधल्या अनुभवाच्या इंद्रधनुष्यात होती. जगण्याच्या प्रत्येक अंगातले वास्तव मी अनुभवत होतो. त्या त्या क्षेत्रातील तळाचे प्रवासी आणि शिखरावरचे योगी असे सारेच पाहत होतो… माझ्या वैद्यकशाखेकडे तरी मी एकपदरी दृष्टीने कसे पाहणार होतो?

माझ्या व्यसनाधीनता विरोधी उपचाराच्या शिक्षणालाही सुरवात होत होती. पुढे ब्राऊनशुगरच्या निमित्ताने मी अनेक एकखांबी उपक्रम करायला सुरवात केली. त्यातून अनिल-सुनंदा (अवचट) ह्यांची दोस्ती गवसली. आणि पुढे मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राचा प्रवास सुरु झाला.एमडीच्या तीन वर्षे अभ्यासाच्या वर्षात साऱ्या अवांतर हालचाली तर जोरात सुरु होत्याच. एकूण तीन पुस्तके प्रसिद्ध झाली होती… मध्येमध्ये येऊन जाणारी प्रेमप्रकरणे आणि अस्फुट आकर्षणेही होतीच. त्यातही भावनिक ऊर्जा लावायला लागायचीच. सिगारेट, तंबाखू, अल्कोहोल ह्या पदार्थांशी माफक ओळख होऊन दोस्ती न करण्याचा निर्णयही आपोआपच झाला होता. भांग आणि चरस ह्यांचे प्रयोगही झाले होते. ते पुन्हा न करण्याचा निश्चयही झाला होता.

एम.डी. पास झाल्यावर व्यसनमुक्तीच्या कामाने वेग घेतला. प्रेमात पडण्याची प्रक्रिया यशस्वी झाली. ‘गध्देपंचविशी’ नावाचे सदर किर्लोस्कर मासिकातून लिहितानाच जणू मी ते अनुभवत होतो. अनुभवांची इतकी विविधता कमी म्हणून की काय माझा रूमपार्टनर डॉ. महेश गोसावी एम.डी. परीक्षेत फेल झाल्यानंतर त्याने सुरु केलेल्या एकाकी लढतीमुळे निर्माण होणाऱ्या वादळाचा मी पहिला साक्षीदार ठरलो. महाराष्ट्राचे एक मुख्यमंत्री, एक राज्यपाल, एक कुलगुरू, ह्यांना पायउतार करायला लावणारे हे प्रकरण माझ्यासाठी अनेक धडे शिकवणारे होते. त्याआधी मार्ड ह्या निवासी डॉक्टरांच्या अपयशी संपानेही मला खूप शिकवले  होते. आपल्याला जे योग्य वाटते त्यासाठी संघर्ष करताना यश-अपयश काहीही आले तरी त्याची तमा न बाळगता पुढे जात रहायचे हा सर्वात महत्वाचा धडा… हवाबंद भासणाऱ्या कोणत्याही व्यवस्थेमध्ये प्रवेश करण्याचे एकतरी नैतिक छिद्र असतेच हे मला ह्या दोन प्रकारणांनी शिकवले… व्यवस्थेपुढे हरायचे नाही कारण लढण्याच्या प्रवासात एक विधायक झिंग असते… झिंग हा शब्द नकारात्मक आहे. किक ह्या शब्दासाठी तो वापरला आहे. पण जेव्हा ध्येय विधायक, प्रयत्न सत्यवादी असतात तेव्हा निर्माण होणाऱ्या आनंदाला काय म्हणायचे? … शुद्ध समाधान, सात्विक आनंद? फारच भारी शब्द वाटतात….

ह्या दहा वर्षांनी मला वारंवार हे समाधान, ही मजा इतक्या वेळा दिली की ती एक सवयच बनून गेली माझ्यासाठी. ह्या दहा वर्षातल्या अनुभवाची रत्ने मी पोतडीत घालत गेलो. आणि नंतरच्या आयुष्यात त्यांना जेव्हा पिशवीच्या बाहेर काढले तेव्हा त्यांनी मला प्रकाश दिला… एखादे अनुभवरत्न बाहेर काढायला मी वीस-वीस वर्षेही घेतली.

त्याकाळात प्रसिद्ध प्लास्टिक सर्जन डॉ. रवीन थत्ते ह्यांच्या घरी ‘ज्ञानेश्वरी’ वर दर महिन्याला चर्चासत्रे होत असत. अस्मादिक तिथेही पोहोचले. डॉ. रा.भा, पाटणकर, डॉ. सरोजिनी वैद्य असे अनेक मान्यवर असायचे. अभ्याससत्रानंतर छान जेवण असायचे.ती सारी तात्विक, अध्यात्मिक चर्चा चक्क वीस वर्षे पडून राहिली होती मनाच्या पोतडीत. २००२ साली कॉर्पोरेट क्षेत्रात तणाव-नियोजनाचे सत्र घेताना विचारण्यात येणाऱ्या भग्वद्गीतेवरच्या प्रश्नांमुळे मी ह्या वाटेवर वळलो… विनोबांचे बोट धरून ज्ञानेश्वरांपर्यंत जाऊन पोहोचलो. पण मला रत्न मिळाले कधी तर ह्या दहा वर्षांमध्येच. काही वर्षांपूर्वी माझे ‘मनोगती’ हे पुस्तक प्रसिद्ध झाल्यावर डॉ. रवीन थत्ते सरांनी मला शाबासकी देणारे एक सविस्तर पत्र लिहिले. खरेतर ऋणाची सुरुवात त्यांच्यापासूनच!…

१९८६ मध्ये मी केईएम रुग्णालयाचे बोट सोडून माझा स्वतंत्र व्यवसाय सुरू केला. १९८७ मध्ये माझे लग्न झाले. १९८८ मध्ये ठाण्यातील व्यसनमुक्ती केंद्र सुरु झाले तर १९९० मध्ये इन्स्टिटयूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ हे माझ्या स्वप्नातील रोपटे. त्यानंतरच्या दोन दशकांच्या प्रवासात जेव्हा जेव्हा अडचणी आल्या तेव्हा ह्या पोतडीतल्या शिकवणींनी मला हात दिला. कधी मी नुसताच त्या काळाला आठवायचो आणि ऊर्जा मिळवायचो. त्या काळात जोडलेल्या शेकडो, हजारो व्यक्तींनी ह्या पुढच्या काळात मला मदत केली, माझ्या प्रयत्नांना हातभार लावला.

म्हणजे ज्या काळाने मला जगण्यावर प्रेम करायला शिकवले त्याच काळाने जगण्याला सामोरे जाण्याची शिदोरी दिली….That decade gave me my passion and mission…. and wow ! They got blended thereafter ……

Cut to……….

नोव्हेंबर २००९…. मी लीलावती रुग्णालयाच्या ऑपरेशन थिएटर मध्ये. माझ्या पोलियोच्या पायांवर व्हेरीकोज व्हेन्स, डीव्हीटी अशा आजारांची कलाकुसर झाल्याने, व्हेरीकोज अल्सरची नक्षी उजव्या पायावर अधूनमधून येत असते. त्यावरचे ऑपरेशन करण्यासाठी मी अॅडमीट झालो. अॅनेस्थेशिया विभागाचा तज्ञ माझ्या केईएमच्या दिवसांचा साक्षीदार, साथीदार निघाला. ऑपरेशन करणारा सर्जन त्यादिवसातल्या आणि आजवरच्या मैत्रिणीचा नवरा… त्यामुळे ह्या ‘व्हिनोप्लास्टी’ च्या ऑपरेशनसाठी मी अगदी निवांत पहुडलो होतो. अॅनेस्थेटिस्ट बाईंनी भूल देण्याआधी सारी तपासणी केली आणि म्हणाल्या, “अहो तुमचा पल्स, बीपी, ईसीजी, श्वासोच्छवास सगळे नियमितपणाच्या रेषेच्या जराही आतबाहेर नाही… All parameters so much stable and steady….. तणावनियोजनाचे वर्ग घेण्यास खरेच योग्य तज्ञ आहात तुम्ही…”

ऑपरेशन आधीच्या त्या छानदार भूलझोपेत जाताना मी हसलो. त्यांना काय माहित इथेही माझ्या केईएम काळाचेच सुरक्षाकवच माझ्याभोवती होते म्हणून…मनातही आणि प्रत्यक्षात सुद्धा!

डॉ. आनंद नाडकर्णी

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s