प्रकाशआणि उज्जेड!

दिवाळी उंबरठ्यावर आली कीआमच्या घरातला पसारा आटोक्यात आणण्याचे (नेहमीचे अयशस्वी) प्रयत्न सुरु होतात… तसेच ते याही वर्षी झाले. आता घर (पूर्वी पेक्षा) व्यवस्थित झालेआहे असे मनाचे समाधान करत मी स्वस्थपणे खुर्चीत बसून मुलगा आणि बायकोला (विकत आणलेला) आकाशकंदील लटकवण्याच्या सूचना देत होतो.

“तू आम्हाला कंदील तयार करायला का शिकवल नाहीस… तुला कसं तुझ्या बाबांनी म्हणजे दांनी शिकवलं?… ” बायको म्हणाली. “अगं करायचं तर सांगाडा बांधण्यापासून करायला हवं ना सारं… तेवढा वेळ कुणालाआहे?…” मी म्हणालो.
आणि ते संभाषण तिथेच थबकलं… …असलेल्याआणि नसलेल्या वेळाच्या नावावर किती बिलं फाडणार आहेस तू… आतले संभाषण सुरु झाले.

…अगदी खरं की त्या काळातली जगण्याची गती ठाय लयीतली होती. महत्वाचे म्हणजे ‘तयार वस्तु तुमच्या ताटात’ हा जमानाच नव्हता. त्यामुळे मूळापासूनच्या निर्मितीला वाव होता. त्यावेळच्या मध्यमवर्गाची क्रयशक्तीही आजच्या तुलनेने क्षीणच म्हणायची. ह्याचे काही फायदे होते. सगळ्या घरासाठी दिवाळी म्हणजे ‘नवनिर्मितीची धांदल’असायची… प्रत्येक वेळी ही ‘नव’ निर्मिती नसायची देखील … वार्षिक पुर्ननिर्मिती असायची. आता मात्र आपण जर कुठे continuity ठेवली असेल तर ती Finished Products मध्ये… म्हणजे आमच्याघरातला कंदील षट्कोनी, शेपटीवाला असतो… अभ्यंगस्नानाला अजूनही टाटाचा खस् साबण असतो… आमच्या फराळातले पदार्थ Traditional असतात. पण जास्त करून बाहेरून मागवलेले. या वर्षी बायकोने रव्याचे लाडू, शंकरपाळी,चकली असे सारे घरी बनवायचा घाट घातला तेव्हा माझी प्रतिक्रिया तटस्थ होती. पण भाजलेल्या रव्याचा वास यायला लागला तेव्हा माझ्या आईचे निगुतीने फराळ करणे आठवायला लागले आणि शंकरपाळ्यांचे लाटण झाल्यावर त्याचे चौकोन करायची चकली हातात घेऊन मी एकंदर प्रक्रियेमधले माझे योगदान साजरे केले… ते करताना नेमकी कसली मजा आली?1350660487_448141190_2-pictures-of-diwali-faral

सगळ्या सणांमध्ये असतात खास Products आणि ते बनवण्याचे खास Process म्हणजे प्रक्रिया कमीत कमी अनुभवून Products उपभोगण्यामध्येच सणाचे सत्व शोधायला लागलो आहोत. अहं… भुवया उंचावू नका… सगळ्या प्रक्रिया पूर्वीसारख्या नाही करता येणार हे मान्य आहे मला… पण तयार वस्तू आणि ती तयार करण्यातली आनंददायक प्रक्रिया ह्यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न आपण आपापल्या पद्धतीने करायला हवा असे एक सूत्र मला सापडतं आहे. म्हणजे रांगोळी काढता येणारी मंडळी घरी असली तर आपल्या रांगोळीला अभिजात कलात्मकतेचा दर्जा देऊन ती काढावी… ठिपके काढण्यासाठी जाड कागदाला उदबत्तीने छिद्रे पाडावी… गेरूने रांगोळीचा Base तयार करायला हात लाल करावेत. चिनी का स्वदेशी ह्या प्रश्नाला निकालात काढत आपण काही पणत्या तरी रीतसर वात-तेल वाल्या लावाव्या… e2ef30031a7d1780cd8a68e3e0dfeae6काही तयार आणि सौंदर्यपूर्ण लावा की… माझे म्हणजे, परंपरा जपण्यासाठीचे नसून सा-या कुटुंबाने सणाचे सामुहिक सत्व त्या त्या प्रक्रियेतून अनुभवण्यासाठी आहे. घरात सदस्य कमी असतील मीत्र शेजा-यांबरोबर अंगतपंगत करून फराळ करायला हवा… शक्य असल्यास फूले आणून सर्वांनी मिळून तोरणे बनवायला हवीत…दिवाळीतल्या घर-साफसफाईसह नंतर संपूर्ण आरास करून देणारे एक संकेतस्थळ Already अस्तित्वात आहे… दिवाळीचा किल्ला पाहिजे असेल तर त्याचे extra charges आहेत… शिवाय दोन दिवसांसाठी ‘Traditional Bumb’ म्हणजे ‘बंब’ भाड्याने देण्यची सोय त्यांच्याकडे आहे… Bumb हे त्यांचेच spelling आहे… पुढच्या कंसामध्ये traditional water heater based on a coal generated energy असे लिहिले आहे. मात्र ह्यांचा ‘बंब’ दिसायला ‘बंबा’ सारखा असला तरी विजेवर चालतो… चार दिवसांसाठीचा फराळाचा मेनू ह्या साईटवर आहे… तो सकाळी घरपोच करायची सोय आहे. आमची माणसे येऊन तेल-उटण्याने तुम्हाला अभ्यंगस्नान घालतील ही सुविधा (ह्या वर्षी तरी) त्यांनी सादर केलेली नाही. http://www.traditionwali-Diwali.com हे आहे ह्या साईटचे नाव. Celebrations at your doorsteps असे त्यांचे घोषवाक्य आहे. लक्ष्मीपूजनासाठीचे एक Readymade Kit आमच्या घरी आलेच आहे. त्यात सुंदरपणे Pack केलेली हळद, कुंकु, कापूर, खडीसाखर, वात, तूपाची पाऊच, लक्ष्मीची तसबीर, रंगीत धागे असे सगळेआहे…पूजा कशी करावी तेसांगायचे Manual फक्त नाही.

गरज असल्याशिवाय सेवा-सुविधा निर्माण होत नाहीत. आपल्याकाही ‘गरजा’ ह्याआपण सांगत नाही… आपण सारे जगण्याच्या धकाधकीत इतके फरफटून,ठेचकाळून, धक्के खाऊन जातोय् की सण म्हणजे आराम!… सगळे काही हातात द्या बघू… इथेही ‘करायला’ लावू नका!… हा आपल्या मनाचा एक आवाज असतो. घरोघरी virtual भाऊबीज व्हायला लागली आहेच की Skype च्या सौजन्याने… ती आपला देश आणि परदेश व्हायची तेव्हा व्यावहारीक होती. आता ती दादर आणि डोंबिवली दरम्यान व्हायला लागली आहे… कारण येण्याजाण्याच्या प्रवासाचे दमवणारे चार तास झेलण्याचा उत्साह आपल्यामध्ये राहिलेला नाही. सणाबरोबर येणा-या परंपरागत कृती (Rituals) ठेवायची पण त्यातल्या Essence म्हणजे सत्वाचे काय हा प्रश्न आपण खरे तर आपल्याच मनाला आणि कुटुंबाला विचारायला हवाय… सण हे माणसांना ‘जोडण्याचे’ साधन असेल तर आपण या चार दिवसांमध्ये किती जणांना ‘जोडले’ गेलो हा प्रश्न आपण विचारावा… आपण शुभेच्छा देतो, भेटीगाठी घेतो, एकत्रपणे भटकतो,खातो-पितो ते ‘जोडण्या’च्या आनंदासाठी. सा-या गोष्टी ‘तय्यार’ हातात मिळाल्यानंतर आपण ह्या भावनिक उद्दिष्टाला किती प्राधान्य देतो?… की आपले-आपले बेटच उजेडाने उजळून टाकतो? सणांमध्ये जे ‘द्यायचे’ असते त्यामध्ये आपल्या सुह्रदांबरोबर समाजातल्या इतरांचाही विचार ‘जोडण्या’साठी करायचा असतो. मग ते सीमेवरचे सैनिक असतील तसे वर्षभर आपल्याला सेवा-सुविधा देणारे वेगवेगळ्या क्षेत्रातले कर्मकार असतील… ज्यांना आपण झाडूवाला,मोलकरीण अशी judgemental नावे दिली आहेत. … कदाचित् सामाजिक, आर्थिक,भावनिक दुर्बलतेचा सामना करणारे काही लोक असतील. ज्यांच्यापर्यंत आपण आपल्या परीने सद्भावनेचा प्रकाश नेऊ… त्यामध्ये मूक जनावरेही असतील… आणि आपण ज्या सृष्टीला गृहीत धरतो तिलाही जोडून घेण्यासाठी हा सण नसतो का…

लहानपणी मी नरकासुराची कारीटे भोवतालच्या झाडा-झुडपातुन आणायचो. भोवताली आंब्याची झाडे होती. अंगणात झेंडूचे ताटवे होते… घरच्या घरी तोरणे बनायची… पण त्यात सृष्टीबरोबरचे जोडणे होते. ते आता नाही शक्य… तर मग निदान फटाके न ‘वाजवणे’, कमीतकमी कचरा करणे,खाद्यपदार्थ वाया न घालवणे इतक्या साध्या गोष्टी आपण सृष्टीच्या सणासाठी नाही का करू शकणार. परंपरा म्हणजे काही कर्मकांडांची उतरंड नव्हे… त्यामागे असतो कृतीची, सामुहीक कृतीची आनंददायी लय… गुणगुणणारी लय!…  प्रत्येक सणाचे एक मूळ असते सद्भावनेमध्ये आणि दुसरे असते एकत्र येऊन अनुभवलेल्या छोट्या कृतींच्या प्रवाहामधे… म्हणून फटाक्यांचा उज्जेड पाडण्यापेक्षा पणतीचा प्रकाश पसरवण्याचा प्रयत्न करूया की…

पहा ना असे शब्द आहेत… उज्जेड पाडला… पडला आणि प्रकाश पसरला… दिला… घेतला… दिला! ज्ञानेश्वर लिहितात की एका ज्योतीने दुसरी ज्योत उजळते त्यानंतर ही आधीची ,ही नंतरची असा भेद रहातो का? त्या दोघींचे एकत्र तेवणे महत्वाचे…
दिवाळीच्या प्रकाशमय शुभेच्छा!

ता.क. “ट्रॅडीशनवाली दिवाली” हे संकेतस्थळ ह्या क्षणाला तरी माझ्या कल्पनेतच आहे!

डॉ. आनंद नाडकर्णी

Advertisements

एक मदत हवी आहे……

एक मदत हवी आहे……

आय. पी. एच. अर्थात Institute for Psychological Health ही आपली संस्था गेली सत्तावीस वर्षे ठाणे शहरात कार्यरत आहे. मानसिक आरोग्य क्षेत्रातील व्यावसायिक, अॅडमिनीस्ट्रेटीव्ह टिम आणि स्वयंसेवक मिळून दोनशेच्यावर व्यक्ती येथे काम करतात. वैयक्तीक, कौटुंबीक सेवा तसेच एकाचवेळी चालणारे अनेक उपक्रम लाक्षात घेता त्यातील प्रशासकीय तसेच इतर समन्वयाच्या कामासाठी एका अनुभवी व्यक्तीची गरज आहे.

आपल्या संस्थेच्या उपकेंद्रामध्ये रोज येणाऱ्या लोकांची संख्या सरासरी पाचशे ते सहाशे असते. विविध उपचारगट, प्रशिक्षण कार्यशाळा ह्यासाठी तसेच नोंदणी/ माहितीसाठी सतत ये- जा सुरु असते. संस्थेचे व्हेंडर्स, नगरपालिका, सरकारी संस्था, धर्मादाय आयुक्त ह्यांचेबरोबर वेळोवेळी संवाद साधणे गरजेचे असते.

औद्योगिक/ सामाजिक क्षेत्रातील व्यवस्थापनाची जाण असणारी ही व्यक्ती हवी. अर्थातच ही ‘नोकरी’ नव्हे. ह्या कामाचे योग्य ते मानधन देता येईल. पण ते ‘मानधन’ असेल ‘पगार’ नव्हे.

ह्या व्यक्तीला संगणकाचा वापर उत्तमप्रकारे करता येणे अपेक्षित आहे. संभाषणचातुर्य आणि संघटनचातुर्य हे गुणही आवश्यक ठरतील.

आपल्या संपर्कामध्ये अशी व्यक्ती असल्यास (किंवा आपणच अशी व्यक्ती असल्यास ) आपल्या आत्मवृत्तासह (C.V.)  संपर्क साधावा. Email :- iphthane@gmail.com

श्रेय आणि श्रेयस

सामाजिक जीवनामध्ये काही माणसे नम्रपणे का वागतात हे समजून घ्यायच्या प्रयत्नांत मी आहे . रूढार्थाने ज्यांना achiever म्हणता येईल अशी खरं तर ही माणसे असतात . . . ह्या विचारांना चालना मिळण्याचे कारण असं की चारच दिवसांपूर्वी मी चक्क सचिन तेंडुलकर आणि पुलेला गोपीचंद अशा दोघांनाही भेटलो. दोघांना तास-दोन तास जवळून पहाता आले. . .  सचिन आला तसा त्या समारंभातल्या ‘व्हिआयपी’ रूम मध्ये असलेल्या अनेकांची त्याच्या बरोबर फोटो काढण्याची स्पर्धा लागली. रुमालापासून ते डायरीपर्यंत अशी अनेक माध्यमे,   सहीसाठी सामोरी आली . . . तो सर्वांना अगदी संयमाने, हसतमुखाने तटवीत होता . . . no gap between bat and pads. त्याच्यासाठी हा झमेला पाचवीला पुजलेला असणार. विलक्षण सहजतेने त्या प्रसंगाचा सामना करत होता तो! . . . आमची ओळख आणि संभाषण झाले असेल पाच मिनीटे. . . . परंतु समारंभातून रजा घेताना माझ्यासमोरून जाताना त्याने माझा चक्क निरोप घेतला . . . त्यामुळे बाजूची चार डोकी चक्रावली.

. . . गोपीचंदचीही तीच तऱ्हा.  त्याचा दिवस पहाटे तीनला सुरु होतो असे कुणीतरी सांगितल्यावर तो म्हणाला, “तीन नव्हे सव्वाचार.” माणूस अगदी शांत . . . पण बोलणे ठाशीव . . . मधूनमधून एखादे हिंदी वाक्य. कॉफी पिता-पिता तो त्याच्या ऍकेडमी बद्दल बोलत होता. मी ऐकत होतो. त्याला प्रश्न विचारणारी असामी होती पी.साईनाथ! लेखक-पत्रकार आणि म्यॅगासेसे पुरस्कार विजेते विद्वान . . . तेही असे सहजपणे प्रश्न विचारत होते . . . दोन्ही बाजूने अभिनिवेश नाही . . . मी तर थक्कच झालो.

आता तुम्ही विचाराल, ही पर्वणी मला लाभली कशी? तर माझा मित्र ऍड. सुहास तुळजापूरकर ह्याच्या Legasis नावाच्या कंपनीच्या वार्षिक समारंभासाठी ही मंडळी एकत्र आली होती . . . स्वतः सुहास हा यशस्वी उद्योजक . . . औद्योगिक क्षेत्रामधल्या compliances  म्हणजेच ‘शिस्तबद्ध आणि बिनचूक प्रणाली’ राबवण्याचे तंत्रज्ञान आणि ज्ञान देणे हा त्याच्या कंपनीचा उद्देश. कोणत्याही कंपनीमध्ये अशी प्रणाली जर आत्मसात झाली तर गुणवत्ता होणार जागतिक दर्जाची. त्या समारंभाच्या निमित्ताने आयोजित चर्चासत्रांमध्ये बोलण्यासाठी सुहासने ह्या साऱ्यांना बोलवले होते . . . आणि सुहासही अगदी सामान्य कार्यकर्त्यासारखा पळापळ करत राबत होता.

सुहासचा भाऊ आणि माझा सख्खा मित्र देवीदास तुळजापूरकर माझ्याबरोबरच होता. त्याने माझी ओळख करून दिली अलाहाबाद बँकेच्या माजी चेयरवुमन शुभलक्ष्मी पानसे ह्यांच्याबरोबर . . . एखाद्या माध्यमिक शाळेच्या निवृत्त मुख्याध्यापिका वाटल्या मला त्या वेळी . . .  पण व्यासपीठावर चढल्यानंतर बँकांविषयक परिसंवादात अस्खलीत इंग्रजीत ठामपणे बोलताना बाईनी टाळ्या घेतल्या. व्यासपीठावरून उतरल्यावर पुन्हा त्या डायरेक्ट प्रेमळ शुभाताई झाल्या. राष्ट्रीयकृत बँकेमध्ये एक अधिकारी म्हणून प्रवासाला सुरुवात केल्यानंतर कुठच्याकुठे पोहोचल्या होत्या मॅडम ! . . . पण चेहरा हसतमुख, बोलणे नेमकं, अगदी नम्र!

ग्रुप कॅप्टन दिलीप परुळकर भेटले. १९६५ च्या भारत – पाक युद्धामध्ये त्यांचे विमान पाकिस्तानी प्रदेशात मारून पाडले गेले. योग्य वेळी निसटल्याने ते पॅरेशूटमुळे सुखरूप उतरले . . . पण शत्रुप्रदेशात ! “युद्धामध्ये पकडलेल्या प्रत्येक सैनिकाचे कर्तव्य असते, पळून जाण्याचा प्रयत्न करणे” . . . अगदी साधेपणाने ते म्हणाले. . . . त्यांच्या वाक्याचा अर्थ मनात उतरला तसा माझा ‘आ वासला’ गेला . . . पण स्टोरी तर पुढेच होती . . . ह्या गृहस्थांनी युद्धकैदी छावणीतून अफगाणिस्थान मार्गे यशस्वी पलायन केले. त्यातल्या काही चित्तरकथा त्यांच्या तोंडून ऐकताना काय वाटले असेल विचार करा . . .. त्यांच्या ‘वीरभरारी’ ह्या आठवणींच्या पुस्तकाचे प्रकाशन करण्याचे औचित्य सुहासने दाखवले. त्याचबरोबर निवृत्त सैनिकांना नोकऱ्या देण्याचा एक संपूर्ण प्रकल्प ‘इज्जत’ ह्या नावाने सुरु केला. कॅप्टन परुळेकरांबरोबर ब्रिगेडियर अजित आपटे भेटले . . . सैन्यात रुजू झालेली त्यांची तिसरी पिढी. ते म्हणाले, “एका अर्थाने दिलीप नशीबवान . . . एअरफोर्समधला माझा भाऊ सुद्धा ह्या युद्धात सापडला . . . पण शत्रूच्या हाती वाचला नाही.” हे बोलताना ब्रिगेडियरचा करारी शांतपणाही मला हलवून गेला … देशासाठी सर्वकाही दिलेली ही माणसे मी अनुभवत होतो.

समारंभ संपला आणि जेवणाच्या आणि पेयपानाच्या गर्दीमध्ये हळूच कानोसा घेत भटकलो. त्या पंचतारांकित वातावरणात जोरदार नटलेल्या स्त्रीपुरुषांची कमी नव्हती . . . मध्येमध्ये दिसणारी ‘पेज थ्री’ टाईप संभाषणेही नजरेतून सुटत नव्हती . . . मला मोठी गंमत वाटली. एकीकडे ही चमकदमक आणि दुसरीकडे कर्तृत्ववान पण नम्र माणसे . . . दोन्ही एकाच वास्तवाचा भाग . . .

भारतरत्न सचिन तेंडुलकरला भेटण्याची संधी जशी चालून आली त्या दिवशी; तशाच भाग्यवान क्षणी मी डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम, रतन टाटा अशा व्यक्तींनाही ‘वन-टू-वन’ भेटलेलो आहे . . .  त्यांच्यातला साधेपणा मला स्पर्शून गेलाय . . . माझे  महदभाग्य की अनेक क्षेत्रातली कर्तृत्ववान पण नम्र माणसे माझ्या घरातल्यासारखी माझ्या असण्यात विरघरळून गेली आहेत. त्यात अभयदादा (अभय बंग) आणि बाबा (अनिल अवचट) सारखे अनेक आहेत. तसेच ज्यांच्या आता स्मृतीच सोबतीला असे हेमंत करकरे, सदाशिव अमरापूरकर, माझ्या डॉ. शरदिनी डहाणूकर मॅडम, डॉ. सुनंदा अवचट असेही अनेक आहेत . . .

परवाच्या समारंभाच्या निमित्ताने ह्या साऱ्यांमधला एक समान धागा पुढे आला . . . उपनिषदामध्ये ‘श्रेयस’ आणि ‘प्रेयस’ अशा कल्पना सांगितल्या आहेत . . . पैसा, प्रसिद्धी, सत्ता, वलय ह्या साऱ्या गोष्टी ‘प्रेयस’ मध्ये येतात . . .  तुम्ही जे करता, बोलता, जगता, त्यामध्ये तुमच्या असण्याचा हेतु मिसळला गेला की ‘श्रेयस’ कडे जाण्याचा प्रवास सुरु होतो. हळू जगणे अर्थपूर्ण होणे, स्वतःच्या जगण्यातला अर्थ सापडणे, आणि त्या प्रवासामध्ये घडणाऱ्या सर्व कृती-प्रक्रिया अगदी एकजीव आणि अभिन्न होऊन जातात . . . असे झाले की श्रेय मिळायला हवे, कुणीतरी आपल्याला आपण काही केल्याचे ‘श्रेय’ द्यायला हवे हा भाग लोपून जातो . . .  कारण ज्याला आपण बोलीभाषेत ‘श्रेय’ म्हणतो ते  खऱ्या अर्थाने ‘प्रेयस’ असते . . .

त्यामुळे अशी माणसे समरसून जगतात. स्वतःच्या कर्तृत्वाबद्दल बोलण्यापेक्षा कर्तृत्वालाच बोलू देतात . . . ‘मी-मी’ चा पाढा वाचणारी कर्तृत्ववान माणसेही मी पहिली आहेत. प्रचंड यशस्वी पण ‘मी’पणातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्नही न करणारी . . . कसा करणार प्रयत्न? . . . कारण ‘मी’ मध्ये रमणेच किती रमणीय असते. अशा माणसांबरोबर बोलताना (म्हणजे त्यांचे ऐकताना) मी हळूहळू मंदस्मित द्यायला लागतो. समोरच्या तशा व्यक्तीला वाटते की मी त्यांना दाद देत आहे . . . म्हणून ते अजून जोरदार टोलेबाजी करतात . . .

. . . माझ्या त्या (बुद्धासारख्या) मंदस्मिताचा अर्थ असतो . . . अजून नाही मिळालेला ‘श्रेयस’चा रस्ता . . . सध्या ऐकतोय . . . पण प्रेयसकडून श्रेयसकडे जाल तेव्हा संवादाला जास्त मजा येईल.

  • आनंद नाडकर्णी

वेधची पंचविसावी वारी

. . .सप्टेंबरचा शेवटचा रविवार. . . पहाटे साडेचाराची वेळ. . . मी ठाण्याहून पुण्याच्या वाटेवर. आज पुण्याचा सहावा वेध! वेध म्हणजे VEDH, म्हणजे Vocational Education Direction & Harmony. मराठीमध्ये व्यवसाय प्रबोधन परिषद. पंचवीस वर्षांपूर्वी ह्या उपक्रमाचे बीज गवसले ते एका अडचणीमुळे. . . जेमतेम वर्षभर वयाच्या आमच्या आय्.पी.एच्. (इन्स्टिटयूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ) ह्या ठाणे शहरातल्या संस्थेमध्ये आम्ही व्यवसाय मार्गदर्शन चाचण्या करायला सुरवात केली. १९९० साली असे काही करणे म्हणजे जरा धाडसाचेच होते. करियर, त्यातले पर्याय वगैरेंसाठी पैसे खर्च करून चाचणी करायची यावर विश्वास दाखवायचे दिवस नव्हते ते. आपल्या केंद्रावर चाचणी करायला विद्यार्थी आणि पालक यावे असे वाटत असेल तर आपणच त्यांच्यापर्यंत पोहोचायला हवं. . . कसं?

डोळ्यासमोर शीर्षक अवतरलं ‘वेध’. . .  भविष्याचा आणि व्यवसायसंधीचा वेध घेणारे एक वार्षिक संमेलनच का उभारू नये. . . आणि १९९१ च्या डिसेंबरपासून ह्या उपक्रमाला सुरुवात झाली. व्यवसायाबद्दलची जाण आणि भान देण्याचे साधन म्हणजे त्या त्या क्षेत्रातले व्यावसायिक. त्यांच्या जगण्याचे पुस्तक आपण विद्यार्थी – पालकांपुढे वाचायला ठेवायचं. . . माध्यम असेल रसरशीत अकृत्रीम गप्पांचे. . . ह्या फॉर्मेटमध्ये अजूनही बदल नाही. . . मात्र आता व्यवसायच्या माहितीवरचा फोकस गेला आहे व्यवसायाच्या मूलभूत गुणांवर, व्यावसायिकाच्या मूल्यांवर आणि जगण्याच्या पद्धतीवर.

दर वर्षीच्या डिसेंबरच्या दुसऱ्या शनिवारी – रविवारी ठाण्याला भरणारी ही परिषद हळूहळू ठाण्याच्या शैक्षणिक व सांस्कृतिक प्रतलावर स्वतःचे स्थान मिळवू लागली. येणाऱ्या विद्यार्थी पालकांची संख्या शेकड्यांवरून हजारोंवर जाऊ लागली. सलग दोन दिवस पंधरा तास. . . दहा – बारा सत्रे.  . . अनेक इंटरेस्टींग माणसं. . .

ठाण्याच्या बाहेर हा उपक्रम सुरु केला अहमदनगरच्या मंडळींनी. सदाशिव अमरापूरकर, त्यांच्या पत्नी सुनंदाताई तसेच छायाताई फिरोदिया आणि ह्या सर्वांचे अनेक वर्गमित्र. . . यंदाच्या वर्षी अहमदनगरचा वेध दशकपूर्ती करतोय्. . . त्यानंतरचा क्रमांक औरंगाबाद ! टेंडर केयर हायस्कूल ह्या शाळेचे केंकरे पती-पत्नी आणि त्यांच्या शाळेतील उत्साही पालक ठाण्याच्या वेधला नेमाने यायचे. त्यांनीही हे आयोजन मनावर घेतले. येत्या जानेवारीमध्ये तिथेही दहावा वेध सादर  केला जाणार आहे.

मध्यन्तरीच्या काळामध्ये नागपूर शहरामध्ये दोन वेधचे आयोजन केले गेले. परंतु त्यानंतर हा उपक्रम बंद पडला. माझ्या असे लक्षात आले की ‘वेध’ च्या आयोजनाचा एक प्रशिक्षण-अभ्यासक्रम करायला हवा. हा काही मनोरंजनाचा कार्यक्रम नाही. हे आहे (Edutainment) ज्ञानरंजनाचे व्यासपीठ. सात वर्षांपूर्वी पुणे, नाशिक आणि लातूर ह्या तीन शहरातील कार्यकर्त्यांचे असे आखीवरेखीव शिबीर घेतले. ह्या तिन्ही वेधचे यंदाचे सहावे वर्ष.

दरम्यान कल्याणचे देवेंद्र ताम्हाणे सर आणि त्यांचे शेकडो विद्यार्थी आणि पालक ठाण्याच्या वेधची वारी करतच होते. त्यांचेही प्रशिक्षण झाले. ठाण्याच्या परिषदेचा प्रत्यक्ष कार्यानुभव झाला आणि गेली तीन वर्षे कल्याणमध्ये ‘वेध’ सुरु झाला. त्याच सुमारास परभणीचे नायक सर त्यांच्या परिवारासह ह्या गंगेला मिळाले. आता प्रशिक्षणासाठी आणि मार्गदर्शनासाठी माझ्याबरोबरच पुण्याचे दीपक पळशीकर सर, लातूरचे धंनजय कुलकर्णी, कल्याणचे ताम्हाणे सर अशी फळी तयार झाली होती. नाशिकच्या वंदना अत्रे, औरंगाबादचे मंगेश पानट आणि ह्या सर्वांबरोबरचे विविध क्षेत्रातले अनेक कार्यकर्ते आता मदतीसाठी होते.

त्यामुळे गेल्या दोन वर्षांमध्ये कोल्हापूर आणि पेणच्या मंडळींनी कंबर कसली. ह्या हंगामामध्ये ह्या दोन शहरांमध्ये वेधची मुहुर्तमेढ रोवली जाणार आहे. . . खरे तर एखादा वेध अनुभवल्यावर अनेक जण मला भेटतात आणि म्हणतात, “आमच्या शहरात घेऊ आम्ही” . . . पण हे एवढे सोपे नाही. . . त्यासाठी कमालीची चिकाटी, परिश्रम आणि संघबांधणी लागते. काही शहरांमधले गट प्रशिक्षणानंतर थंडावतात असा अनुभव आहे. . . बरं, प्रशिक्षण आणि किमान चार वेधमध्ये प्रत्यक्ष कार्यानुभव असल्याखेरीज वेधची ‘फ्रँचायझी’ मिळत नाही. . . त्यामुळे इच्छा आणि पूर्ती ह्यातील अंतर पार केल्या शिवाय हे आयोजन शक्य होत नाही.

मात्र आजवरच्या आठ शहरांचा अनुभव असा की एकदा हा उपक्रम त्या त्या शहरात सुरु झाला की तो बहरत जातो. यंदाच्या पुणे वेधच्या प्रवेशिका सहा तासात. . . हो, सहा तासात संपल्या. लातूरच्या गेल्या वर्षीच्या वेधमध्ये महत्वाचा सण असतानाही सभागृह पूर्ण भरले. हाच अनुभव सर्वांचा आहे. . . वेधच्या व्यासपीठावर आपण खऱ्याखुऱ्या Celebrities आणतो. . . अक्षरशः भारताच्या कान्याकोपऱ्यातून. . .मी इतक्या वर्षांमध्ये सर्व वेधमधून  पाचशेहुन जास्त मुलाखती घेतल्या आहेत. . . यंदा तर एका वर्षातच माझी किमान 55 मुलाखतसत्रे होतील.

आता वेध उपक्रमाची ‘चळवळ’ होत आहे हे लक्षात घेऊन आम्ही कार्यकर्त्यांनी काही पावले उचलली. आयोजनामध्ये सुसूत्रता आणण्यासाठी सर्व शहरांमधल्या समन्वयकांच्या बैठकी होऊ लागल्या. पुणे शहरामध्ये दोन वर्षांपूर्वी एकूण पन्नासावा वेध झाला तेव्हा एक संग्राह्य पुस्तक पुण्याच्या टिमने तयार केले. आता वेळ अली होती स्वतंत्र वेबसाइट करण्याची. त्याप्रमाणे नियोजन करून आता वेध उपक्रमाची संपूर्ण माहिती देणारी www.vedhiph.com हे संकेतस्थळ सर्वांसाठी उपलब्ध आहे.

आजवरच्या वेधमधल्या मुलाखती आता यू-ट्यूब चॅनेल वर पहाता येतील. तसेच निवडक मुलाखतींचे एक पुस्तक नाशिक वेधच्या वंदना अत्रेंनी संकलीत केले असून ते यंदाच्या ठाणे वेधमध्ये प्रसिद्ध केले  जाईल. पुढच्या वर्षी किमान दोन शहरांची भर वेधच्या नकाशावर पडल्यावर महाराष्ट्राच्या प्रत्त्येक भागामध्ये नेमाने भरणारी ही अशी एकमेव बिनव्यापारी ज्ञानरंजनाची वारी ठरणार आहे.

वेधच्या भविष्यासाठी एक कॉर्पस फंड तयार करण्याचे ध्येय आता ह्या रौप्यमहोत्सवी वर्षामध्ये हाती घेतले आहे. मोरडे फूड प्रॉडक्ट्स् ह्यांनी घसघशीत हातभार लावून ह्या निधीची सुरवात केली आहे. वेधचे जुने मित्र अच्युत गोडबोले ह्यांनी स्वतःची भरीव वैयक्तीक देणगी त्यात ओतली आहे. वेधच्या आयोजनासाठीचे दोन दिवसांचे प्रशिक्षण जे मी पूर्णवेळ घेतो ते निःशुल्क असते. गेली दोन वर्षे मी सर्व वेध केंद्रांच्या स्वयंसेवकांसाठी सूत्रसंचालनाचे दोन दिवसाचे शिबीरही घेतो. तसेच कॅमेरा- साऊंड- प्रकाशयोजना ह्या सर्वांसाठी एक खास तांत्रिक शिबीरही आम्ही ह्यावर्षीपासून सरु केले. अर्थातच हे आदरातिथ्यासह निःशुल्क असते. २०१७ सालच्या फेब्रुवारीमध्ये सर्व वेध केंद्राच्या कार्यकर्त्यांचे पहिले वार्षिक संमेलन नाशिक परिसरात भरणार आहे. ह्या उपक्रमांसाठी ह्या निधीचा वापर होईल. तसेच नव्या शहरांमध्ये वेध भरवताना निदान पहिल्या वर्षीतरी काही हातभार देता येईल. शिवाय वेबसाइटची देखभाल, पुस्तकांचे प्रकाशन ह्यासाठीसुद्धा निधी लागणार. पुढच्या चार वर्षांमध्ये किमान पंचवीस लाखाचा निधी उभारण्याचा संकल्प आहे. पाहूया. . . येतीलच मदतीचे आणखी अनेक हात. . .

दरम्यान आय्.पी.एच्.. ची टीम आणि एमकेसीएल म्हणजे महाराष्ट्र नॉलेज कॉर्पोरेशन लिमिटेड ह्यांच्या अथक् प्रयत्नाने एक ‘ऑन लाईन अॅप्टीट्यूड टेस्ट’ तयार झाली आहे. तिचे नाव आहे ‘फ्यूचरवेध’. संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरलेल्या पाच हजारांहून अधिक एमकेसीएल पुरस्कृत केंद्रांमध्ये फक्त शंभर रुपयांमध्ये ही चांचणी देता येणार आहे. . .

. . . मी पुण्याला पोहोचलो. . .  वेळेच्या आधीच.

. . . वाहतुकीच्या अडचणींवर मात करत शेकडो ‘वेध’ करही यशवंत नाट्यगृहात पोहोचले होते. मर्चंट नेव्हीतल्या लठ्ठ पगारवाल्या नोकरीला अलविदा करून सागरी प्रजातींच्या संरक्षणासाठी काम करणाऱ्या ‘सी शेफर्ड’ संस्थेच्या जहाजाचा कॅप्टन सिद्धार्थ चक्रवर्ती ह्या वर्षीच्या पुणे ‘वेध’ चा हिरो ठरला. . . माझा मुलगा कबीर. यंदा चांगल्या मार्कांनी पास होऊन दहावीतून अकरावीत गेला. . . त्याला बक्षीस म्हणून नातेवाईकांकडून मिळालेले पैसे, त्याची स्वतःची बचत ह्यातून वाचवलेले चक्क सोळा हजार रुपये कबीरने सिद्धार्थच्या संस्थेला दिले. . . त्यासाठी त्याने स्वतःचा मोबाईल घेणे लांबणीवर टाकले.

असेच हलवले सगळ्यांना राजस्थानच्या मौलीक सिसोदीयाने. डॉ. राजेंद्र सिंग अर्थात् भारताच्या जलपुरुषाचा हा तरुण मुलगा. पाण्याच्या प्रश्नावर त्याला पोटतिडीकीने बोलताना ऐकणे हा विलक्षण अनुभव होता. ‘स्वयम्’ ह्या विद्यार्थी उपग्रह योजनेतले पुणे इंजिनियरींग कॉलेजचे विद्यार्थी आणि प्राध्यापक ह्यांचे सूत्र असेच रंगले. सोबत होते त्यांनी परिश्रमाने बनवलेला उत्तम फिल्म स्लाईड-शो.

चित्रकथी ही प्राचीन कलापरंपरा जपणारा चेतन गंगावणे, मृत वन्य जनावरांना, पेंढा भरून पुन्हा एकदा सजीव करणारे भारतातले एकमेव अधिकृत TAXIDERMIST डॉ. संतोष गायकवाड आणि चतुरस्त्र गायिका पद्मजा फेणाणी जोगळेकर. . . सहा प्रकारच्या सहा व्यक्तींनी मंतरलेले सहा तास. . .

सकाळी पावणेदहाला स्टेजवर चढलो आणि सायंकाळी सव्वासहाला उतरलो. . . अप्रतिम ऑडियन्स ! पुणे वेधच्या विद्यार्थीवृंदाने अगदी ठोक्यात सादर केले हे गीत.

शब्द होते. . .

मकसद्

हेतूविण प्रयास, दिशेविण प्रवास

(O2) ओटूविना तोकूडा, प्रत्येक श्वास llधृll

कृतीविण मती, भावाविण कृती

स्नेहाविना कोरडा, प्रत्येक ध्यास ll१ll

बळाविण यत्न, धीराविण बळ

मिठाविना अधुरा प्रत्येक घास ll२ll

जळी मग्न मीन, “मी न” म्हणे मन

अवघा रंग एकरूप, कर्म होई खास ll ३ll

नामा, तुका, जनी, हुंकाराती मनी

जगण्याच्या सार्थकाची, लागली गे आंस ll ४ll

 ‘यमन’ मध्ये बांधलेली चाल आणि सुरेल आवाज. . . संपूर्ण दिवस कसा वेधमय होऊन गेला होता. . .

परतीच्या वाटेला लागलो. . .

चला वेधचे नवे आवर्तन. . . कशी गेली पंचवीस वर्षे?. . . कसा झाला त्या बीजाचा हा वृक्ष. . . सगळेच अजब !. . . चक्रावून टकणारं. . . समाधान देणारं. . . जबाबदारीची जाणीव देणारे.

वेधच्या सत्रांसाठी प्रेक्षकांमध्ये उपस्थित होता माझा बाबा (अनिल अवचट). थकून झोपलो आणि सकाळी ऊठलो तर त्याची मेल होती.

आनंदा, परवा वेध ला आलो, आणि खूप छान वाटले. शून्यातून केवढा माहोल निर्माण केला आहेस. किती शांतपणे एक तप हे काम करतो आहेस. कोठे गाजावाजा नाही. आत्मगौरव नाही. वेगवेगळी माणसे आम्हाला दाखवतोस. कर्तृत्वाच्या वेगवेगळ्या तऱ्हा दाखवतोस. समर्पणाचे नमुने पुढे ठेवतोस. उत्सुक मनांवर सकस बियांची उधळण करतोस. त्यातले कितीक बियांचे वृक्ष झाले. तरी तुझ्या कंबरेची बियांची पोतडी संपत नाही, की झारीतले पाणी सरत नाही.

किती सलाम करू तुला मित्रा?

बाबा

. . . डोळ्यात पाणी आले. . . बापाची शाबासकी किती मोलाची असते पोरासाठी. . . हजार हत्तींचे बळ देणारी. . . उत्साहाने पुढे नेणारी.

अशी झाली वेधच्या पंचविसाव्या वारीची सुरवात!