नाटकामागची नाट्यपूर्ण गोष्ट!

‘त्या तिघांची गोष्ट’ ह्या मी लिहिलेल्या नाटकाची संहिता पुस्तकरूपामध्ये प्रकाशित होत आहे ह्याचा खास आनंद आहे. ह्या आनंदाचा ‘खास’पणा तुमच्याबरोबर शेयर करण्यासाठी हे प्रस्तावनेचे शब्द . . .

ह्या नाटकाचा पहिला ड्राफ्ट मी लिहिला त्याला आज एका तपाहूनही जास्त म्हणजे सुमारे चौदा वर्षे झाली. त्या वेळी मी नाटकाचे नाव ठेवले होते ‘माझ्यामते’ . . . लेखकाच्या मते त्याची सारीच नाट्यअपत्ये दृष्ट लागण्यासारखी असतात. दोन दिग्दर्शक मित्रांना मी हे नाटक वाचूनही दाखवले. त्यांना ते आवडले. पण पुढे काही झाले नाही.

दहा वर्षांपूर्वी विनय आपटेच्या ग्रुपसोबत नाटक वाचले. विनय भारावून गेला. त्याने एक नोट माझ्या हातात ठेवली आणि म्हणाला, “आनंद हे नाटक मी करणार . . .नट म्हणून आणि निर्माता म्हणून.” रीतसर मुहुर्त झाला. देवेन पेम दिग्दर्शक होता. विनय बरोबर सुहासताई जोशी, केतकी थत्ते . . . तालमी सुरू झाल्या आणि बंद पडल्या. विनयपुढे अडचणींची रास आली. “मी हे नाटक नक्की करणार” असे तो मला सांगायचा. आणि अचानक तोच गेला. आम्हा दोघांना नाटकाचे शास्त्र शिकवणारे एकच . . . विजय बोंद्रे सर! . . . त्यामुळे आज ह्या टप्प्यावर विनयची खूप आठवण येते आहे.

दरम्यानच्या काळामध्ये माझे जन्मरहस्य नाटक करणार्‍या शरद बागवे-अशोक नारकर-दिगंबर प्रभू ह्या निर्मात्यांनी नाटकात रस घेतला. मी ह्यावेळी कुमार सोहोनीला दिग्दर्शनाबद्दल विनंती केली. पण खरा टर्निंग पॉईंट आला जेव्हा शरदने नाटक ऐकले तेव्हा. त्याआधी माझी शरद पोंक्षेबरोबर ओळख नव्हती. नाटक ऐकायला म्हणून तो आणि अश्विनी एकबोटे आले. नाटक वाचून झाल्या क्षणापासून शरद आणि अश्विनीने ह्या नाटकाला (आणि मलाही) अक्षरश: आपले मानलेले आहे . . . शरद हा माणूस त्याच्यातल्या कलाकाराइतकाच झपाटलेला आहे. मनाचा आणि शब्दाचा सच्चा आहे.

1_copyआता सूत्रे फिरायला लागली. सारा संच जमला. तालमी सुरू झाल्या. सगळ्या टीमबरोबर चर्चा सुरू झाल्या. ह्या नाटकामधून नाटककाराला नेमके काय सांगायचे आहे ह्यावर चर्चा झाली. ह्या नाटकातले Take Home messages काय ह्यावर मी एक मुद्देसूद टिपण तयार केले होते. त्यातली काही सूत्रे अशी.

• स्वत:च्या सर्व गुणदोषांसकटचा विनाअट आणि निरोगी स्वीकार ही भावनिक आरोग्याची गुरूकिल्ली आहे. मात्र हा एक आविरत चालणारा प्रवास आहे.

• व्यक्तीच्या मनातली विचारसूत्रे जितकी ताठर, कडक, पोलादी तितकी त्या व्यक्तीच्या विकासाची वाट बिकट होत जाते.

• आपले काही विचार (Beliefs) गोठून गेलेले असतात. तर काही Beliefs मात्र आपण तपासून पहातो. खरे तर सर्व महत्वाची विचारसूत्रे वारंवार तपासून पहायला हवीत. तसे केले तरच नात्यांमधले मतभेद चर्चेने मिटतील.

• पण एकदा विचार पोलादी झाले की त्यांचे बनतात पूर्वग्रह. ह्या पूर्वग्रहांचा भेद करणे वास्तवालाही अनेकदा शक्य होत नाही. माणसे स्वत:च्या भूतकाळाची बंदी बनतात. स्वत:च राखणदार, जेलर, वकील, न्यायाधीश बनतात.

• नात्यांमधला विश्वास दुरावला की आदर, प्रेम उरतच नाही. विश्वास कणाकणाने मिळवावा लागतो पण जायचा तर कापरासारखा भुर्रकन् उडून जातो.hqdefault

• भूतकाळाला स्वत:वर स्वार होऊ जायचे की नाही हा पर्याय प्रत्येकाच्या हातात असतो. परंतु स्वत:ला समंजस मानणारी माणसेही तो वापरतीलच असे नाही.

• माणूस कधीही संपूर्ण आणि परिपक्व नाही आणि नसणार. हे समजून घेता आले तर माणसे एकमेकांच्या जवळ येऊ शकतात. स्वत: बरोबर इतरांनाही स्वीकारू शकतात.

ही सगळी सूत्रे प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवायची तर उत्तम टीमवर्कची गरज होती. तो योग ह्या नाटकामध्ये जुळून आला. पहिल्या प्रयोगापासून उदंड प्रतिसाद लाभत गेला. महत्वाचे असे काही पुरस्कार लाभले. महत्वाची गोष्ट अशी की ‘हे नाटक विचार करायला लावते’ अशी प्रतिक्रिया देताना प्रेक्षकांचे डोळे पाणवलेले असायचे. विचार आणि भावना ह्यांना एकमेकांसोबत ठेवणारी प्रतिक्रिया आली की आम्हा सर्वांनाच बरं वाटते.

मी काही मानसशास्त्रावर नाटक लिहित नाही पण माझ्या नाटकांमध्ये मानसशास्त्र येते. मी मनोविकासतज्ज्ञ असण्याशी त्याचा थोडासा संबंध आहे. कारण मी रोज अनेक माणसांबरोबर मन:पूर्वक संवाद साधत असतो. परंतु मी ‘पठडी’मध्ये बसणारा Typical Clinical Psychiatrist नाही ह्याचा मला नाटककार म्हणून जास्त फायदा झालेला आहे.rv1011

ह्या नाटकाची संहिता पुस्तकरूपामध्ये प्रसिद्ध व्हावी अशी इच्छा नाटक पहाणार्‍या अनेकांनी व्यक्त केली. आता ह्या नाटकाचे दिडशेच्या वर प्रयोग झाले आहेत. त्यामुळे नाटक अनुभवण्यासारखे आहे हे नक्की. पुस्तक वाचताना पुन:प्रत्ययाचा आनंद नक्की येऊ शकेल. कदाचित काही अभ्यासू रंगकर्मींना ह्या Documentation चा फायदा होईल. कदाचित् साहित्य आणि मानसशास्त्राचे विद्यार्थी हे पुस्तक वाचतील . . . असे विचार मनात ठेवून मी मॅजेस्टीकच्या अशोक कोठावळ्यांना संहिता पुस्तकरूपात प्रकाशित करण्याची विनंती केली. ती त्यांनी आनंदाने मान्य केली.

व्यावसायिक रंगभूमीवरचे हे माझे सातवे नाटक. पण पुस्तकरूपात प्रसिद्ध होणारे मात्र ‘जन्मरहस्य’च्या नंतरचे हे दुसरेच. मला माझ्या लहानपणापासून नाटकाची पुस्तके वाचायला आवडायचे. कधी मी पुस्तक वाचून नाटके पाहिली आहेत तर कधी उलट्या क्रमाने . . . आता मला जाणवते की नाट्यमाध्यमाचा माझा नेणता अभ्यास हा असा सुरू झाला असणार. तेव्हा ठाऊकही नव्हते की एक दिवस आपण लिहिलेल्या नाटकाचेही पुस्तक निघेल म्हणून!

मला अनेक जण विचारतात तुमच्या नाटकामध्ये तुमचे व्यक्तीगत जीवन आणि अनुभव येतात का? . . . त्याचे उत्तर होकारार्थी आहे. मात्र मी काही माझ्या जीवनावर नाटक लिहित नाही. नाटकाचा पैस इतका विलक्षण असतो . . . त्यातली व्यक्तिरेखा दिसायला लागते तेव्हा ती अंशत: स्वयंभू असते आणि अंशत: माझ्या जगण्याचा भाग घेऊन आलेली. पण पहिल्या प्रयोगापर्यंत ती पूर्णपणे ‘जिवंत व्यक्ती’ झालेली असते . . .As unique as everyone of us . . . नाट्यमाध्यमातली सर्वांत थ्रीलींग गोष्ट कोणती वाटत असेल माझ्या लेखकमनाला तर ती ही . . . ते wow feeling!. . . तो क्षण अनुभवण्यासाठी मी नाटके लिहितो असं म्हणालात तरी चालेल . . .

. . प्रेक्षकांसमोर अनेकवार सादर केलेली ही नाट्यकृती आज पुस्तकस्वरूपात रसिक वाचकांसमोर येत आहे . . . मुखपृष्ठाचा पडदा उघडला आहे. पहिल्या पानावरचे शब्द तुमच्या डोळ्यांच्या प्रकाशात उजळून निघत आहेत . . . रंगभूमीचा श्वास वाचकाच्या श्वासामध्ये मिसळून जात आहे . . . त्या तिघांची गोष्ट आता तुमचीआमची-सर्वांची बनली आहे.

– डॉ.आनंद नाडकर्णी.

Advertisements

एकविसाव्या शतकातील ‘समाजउपयोगी संरचना’

तुमच्या लक्षात आले असेल की मी ‘सामाजिक’ आणि ‘संघटना’ ह्या दोन्ही शब्दांना काळानुरूप असे नवे कपडे शिवले आहेत. कारण असे की ह्या संज्ञांच्या उच्चाराबरोबर आपल्या डोळ्यासमोर घीसेपीटे शब्द आणि प्रतिमा येतात . . . सामाजिक संघटना म्हटली की तिची बांधिलकी कुणाशी असा प्रश्न येतो!

त्याचे उत्तर असे मिळते की अशा बहुतांशी संघटना आजवर धर्म, राजकीय तत्वज्ञान, राजकीय पक्ष तसेच खास भारतीय म्हणाव्या अशा अनंत जाती-जमातींबरोबर जोडलेल्या आहेत. ह्या सगळ्यांमध्ये गैर आहे असे मला अजिबात म्हणायचे नाही . . . परंतु स्वयंसेवी भावना आज पुढे न्यायची असेल तर ह्या सर्वांना सामावून घेणारा परंतु गट-सांप्रदयिकतेच्या पलीकडे नेणारा गाभा हवा. तो कोणता? . . . स्वत: सकट इतर सर्वांचा ज्यात विकास आणि उत्कर्ष आहे अशा कोणत्याही उद्दिष्टासाठी, व्यक्तीगत स्वार्थाच्या पलीकडे जाऊन, सत्तेसाठी नव्हे तर समरसतेचा आनंद मिळवण्यासाठी केलेल्या सातत्यपूर्ण कृती . . . म्हणजे समाजउपयोगी संरचना.

माझी खात्री आहे, हे वाक्य तुम्ही परतपरत वाचाल किंवा हे लिखाण वाचणेच थांबवाल . . . बारकाईने वाचलेत तर त्यातले काही मुद्दे ध्यानात येतील. स्वत:सकट सर्वांचा विकास ही सुरुवात घ्या. परंपरागत सामाजिक कामामध्ये स्वत:ला बाजूला ठेवून काम करणे म्हणजे(च) निष्ठा अशी एकसूरी व्याख्या आहे. पदर मोडून लष्करच्या भाकर्‍या भाजणे वगैरे वर्णने आहेत . . . पण स्वत:चा विकास आणि उत्कर्ष इतका दुय्यम का मानायचा? . . . इतका निरलसपणा ही जर मागणी असेल तर व्यक्तीवादाच्या काळामध्ये तिची ‘संरचना’ होऊ शकेल का? आज त्याग आणि बलीदानाच्या व्याख्या नव्याने बनवायला नकोत का?

imagesसामाजिक कामाच्या मागे स्वयंविकास असायलाच हवा. फक्त ह्या विकासाची व्याख्या आर्थिक आणि भौतिक विकासाच्या पलीकडची म्हणजे बौद्धीक, भावनिक, नैतिक विकासाची हवी. असे असताना उपफल म्हणून आर्थिक आणि भौतिक विकास झाला तरी चालेल. कारण विकासाची मानसिक बाजू भक्कम असेल तर ती भौतिक विकासाला आंधळी करणार नाही. पुन्हा स्वत:बरोबर अनेकांचा असा विकास घडवून आणणारी रचना ही वेगळी संघटना असायला कशाला हवी . . .  माणसे जिथेजिथे एकत्र येतात, काम करतात, रहातात अशा प्रत्येक ठिकाणी ही संरचना प्रत्यक्षात आणता येईल की. संघटना म्हटले की पदभार, पदाधिकारी, नियमावली हे सगळे आले. हे अपरिहार्य आहे का? . . . आजच्या Virtual जगामध्ये आपण हे सारे Flexible पद्धतीने नाही का वापरू शकणार? . . . माझी ओळख नुकतीच एका बाईकर्सच्या ग्रुपबरोबर झाली. मोटरसायकल म्हटली की घुसाघुस करत, बेलगाम वेगात जाणारे तरूण स्वार आपल्या नजरेसमोर येतात. पण ह्या क्लबमध्ये बाईकची आवड, समानधर्मी लोकांशी मैत्री आणि शिस्तबद्ध प्रवास ह्या तिघांचा मिलाफ केला आहे . . . तब्बल पाच वर्षे हे मुसाफिर मोटरसायकलच्या गतीला अनेक योजनापूर्ण परिमाणे देत आहेत . . . आणि तरीही ही संघटना आजही व्हॉटस्अ‍ॅपवरुनच आपला कारभार चालवते आहे. मला हे फार महत्वाचे वाटते.

सामाजिकचा अर्थ ‘समाजउपयोगी’ करायला हवा. गतीशी दोस्ती करत अत्यंत सुरक्षित प्रवास करताकरता बाईकबरोबरचे नाते गडद करताकरता मैत्रीचे बंधही घट्ट करणे हे समाजोपयोगी काम नाही का? . . . म्हणूनच मला ‘सामाजिक’ ऐवजी समाजउपयोगी हा शब्द कक्षा विस्तारणारा वाटतो. आमच्या आय्.पी.एच्. मानसिक आरोग्य संस्थेचे अनेक उपक्रम आहेत ज्यात समाजाच्या विविध गटातील स्वयंसेवक काम करतात. त्यांची मानसशास्त्रीय पहाणी करण्यात आली. वर्षानुवर्षे ही मंडळी आर्थिक लाभाविना काम कशी करू शकतात हे आजमावून पहाण्यासाठी . . . आमची ‘मैत्र’ ही दूरध्वनी सुसंवाद सेवा असो की ‘मनोविकास’ हा प्रबोधन कार्यक्रम; ‘जिज्ञासा’ हा कुमारवयीन विद्यार्थ्यांसाठीचा कार्यक्रम असो की त्रिदल हा स्किझोफ्रेनिया झालेल्या व्यक्तींसाठीचा वर्कशॉप . . . सार्‍याचे उत्तर एकचं! इथे काम करताना आम्ही व्यक्ती म्हणून अधिक समंजस, विचारी आणि आस्थापूर्ण झाले. हा विकास आला की भौतिक-आर्थिक बाजू अगदी नगण्य नाही झाली तरी मागे तर पडते.

पुण्यामध्ये एक असाच ग्रुप आहे, ‘धावणे’ ह्या छंदाचा प्रसार करणारा. ही संघटनाही संवाद-नियोजन-नियमावली ह्या दृष्टीने ‘अदृश्य’ आहे. पण पळण्याच्या वेळी सगळे एकत्र येतात. असे सायकलींगचे ग्रुप आहेत, ओरेगामीचे आहेत, ग्रामोफोन रेकॉर्डस् ऐकण्याचे आहेत . . . ह्या सार्‍या संरचना आहेत एकविसाव्या शतकातल्या समाजोपयोगी कामांच्या. त्या जीवनस्पर्शी आहेत, त्यांच्यामध्ये तात्विक अभिनिवेश नाही . . . अशीच एक संरचना आहे विविध विषयांवरच्या स्वमदत गटांची. एपीलेप्सीपासून ते कोडासारख्या अवस्थांपर्यंतच्या अनेक रचनांबरोबर मी संबंधित आहे. मल्टीपल स्क्लेरॉसीसपासून ते पार्किसन्स् पर्यंतच्या आजाराचे रुग्ण आणि नातेवाईक एकत्र येताहेत. फेसबुक, व्हॉटस्अ‍ॅप, इंटरनेटवरून आपली संरचना अतिशय घोटीव आणि शिस्तबद्ध बनवत आहेत. संघटनेला structure लागते. संरचनेला purpose पुरतो.

व्यक्तीगत स्वार्थाच्या पलीकडे नेणारा कोणताही सकारात्मक हेतू हा समाजउपयोगी म्हणायला हवा. आपापले जीवन संभाळून दुर्गम भागातील, वंचित विद्यार्थ्यांना शिक्षण पालकत्व देणार्‍या व्यक्तींचा एक मोठा गट मी जवळून पहातो आहे. विद्याज्ञानाला सहाय्य करणार्‍या ह्या गटामध्ये सर्व वयोगटातील मंडळी कार्यरत आहेत. सगळ्यांनीच काही सामाजिक कार्यात झोकून द्यायची गरज नसते. जास्तीत जास्त लोकांचा मर्यादित सहभाग हे तर गांधीजींनी सांगितलेले तत्व आहे. खरे तर आंधळ्या व्यक्तिवादाला आळा घालायला अशाच अनौपचारीक गटांची गरज आहे. अशा संरचनेमध्ये Hierchial Leadership नसते. Functional Leadership म्हणजे प्रत्येक कामासाठी, विभागासाठी वेगवेगळे नेते असतील. इतर कामांमध्ये ते अनुयायी होतील. समाजउपयोगी संरचनेमध्ये ‘सत्ता’ आली की तिची झालीच ‘चौकटीतली संघटना.’ म्हणूनच ह्या संरचनेला नेतृत्व हवे आहे ज्ञान, अनुभव ह्याबरोबर शहाणपणावर आधारीत . . . सत्ता की समरसता हा कलहाचा मुद्दा अनेक वेळा अशी कामे करताना येतो आणि येत रहाणार आहे. सत्ता आली की ‘आम्ही’चे पेड अलग व्हायला लागतात आणि ‘मी-मी’ पणाचा उदोउदो सुरू होतो. अनेक Stereotyped सामाजिक संघटना व्यक्तीकेंद्रित आहेत किंवा होऊ घातल्या आहेत. म्हणजे समाजउपयोगी काम हा आपल्या व्यवसायाचा भाग करू नये असे नाही. प्रत्येक व्यवसायामध्येच समाजउपयोगी भाग असायला हवा. तो वारंवार अधोरेखित व्हायलाही हवा.

परंतु जिथेजिथे व्यवसायामध्येच समाजउपयोगी अंग मोठे आहे, जसे की वैद्यकीय व्यवसाय; त्यावेळी सत्ता-समरसता हे समीकरण वारंवार तपासून पहायला हवे हे मात्र खरे. समरसतेला प्रधान मानले की समाजउपयोगी कार्याचे परिणाम म्हणजे Results लवकरात लवकर दिसायला हवेत हा हेकाही कमी होत जाईल. आपण जे समाजउपयोगी कार्य करायला घेतले त्याचे परिणाम नेमके कसे आणि काय होतील ह्याचा अभ्यास आणि अंदाज हवा . . . पण नेमके कधी होतील ह्याचा हेका नसावा. असा हेका आला की समरसता कमी होते. Results achieve करण्यासाठी वाट्टेल ते करण्याची तयारी होते.

ठाणे-बेलापूर पट्ट्यामधल्या एका वस्तीमध्ये सातत्याने एक छोटी शाळा चालवणारी एक संस्था आहे. आपल्या कामाचा scope वाढवण्याच्या फंदात न पडता पण सातत्याने काम करत ह्या संस्थेने स्थानिकांबरोबर ‘We need you’ असे दुपदरी नाते तयार केले आहे. गाजावाजा न करणार्‍या छोट्या प्रयत्नांमध्ये समरसता जास्त असते असा माझा अनुभव आहे.

आतापर्यंत समाजउपयोगी संरचनेमध्ये मी गट किंवा समूह ह्यावर लिहिले. पण ह्या संरचनेत एकेकट्याने काम करणार्‍या व्यक्तींनाही खूप महत्व आहे. ह्या व्यक्ती कधी एकट्या तर कधी समूहाने कार्यरत होतील. व्यसनामध्ये अडकलेल्या व्यक्तींना वर्षानुवर्षे समरसतेने मदत करणारे अनेक जण मला ठाऊक आहेत . . . घरी कामाला येणार्‍याबाईंच्या मुलांना समरसतेने शिकवणारे आहेत . . . अडचणीत असलेल्या अनेकांना मूकपणे मदत करणारे कितीतरी आहेत . . . सद्भाव जागवणार्‍या ह्या व्यक्ती भले कोणत्या संघटनेचा भाग नसतील पण संरचनेचा भाग नक्की असतात.

हॅम रेडिओ ऑपरेटरर्सची जगभरची संरचना ह्याच पद्धतीने वर्षानुवर्षे कार्यरत आहे. अनेक वेळा संरचनेचे मोकळेपण आणि लवचिकता संघटनेच्या ओतीवघोटीवपणापेक्षा दिर्घायुषी ठरते ह्याचा विचारही आपण करायला हवा. म्हणजे माणुसकी जागवणारी प्रत्येक कृती समाजउपयोगी संरचनेचा भाग आहे असे मानले तर ह्या संरचनेचा स्पर्श प्रत्येक माणसाच्या जीवनाला होऊ शकतो आणि सार्‍या मानवजातीला कवेत घेणारी ही ‘संघटना’ तर ultimate म्हणायला हवी.

तेथ प्रियाची परमसीमा। तो माऊली भेटे आत्मा।। (ज्ञानेश्वरी १६:४४३)

असे ज्ञानेश्वरांनी म्हटले आहे. माऊली म्हणजे वात्सल्य . . . समरस झालेले प्रेम . . . अपेक्षा गळून पडणे ही प्रेमाची परमसीमा . . . विनोबा म्हणतात की आत्मा-माऊली हा ज्ञानेश्वरांचा अद्वितीय शब्दप्रयोग आहे. समाजउपयोगी संरचना म्हणजे ‘आत्मामाऊली’च्या भेटीचे प्रस्थानच नव्हे का?

स्केचिंग : रेखाटने कागदावरची आणि मनातली….

स्थळ होते ऑस्ट्रेलियातले प्रमुख शहर सीडनी. वेळ टळटळीत दुपारचे बारा. टळटळीत अशासाठी की त्या दिवशी सीडनी शहरातले तापमान भयानक उंचावलेले. आमचा पर्यटकांचा ग्रुप एका रम्य जागी भटकत होता. ऑपेरा थिएटर आणि हार्बर ब्रीज हे शहराचे दोनही मानबिंदु एकाच ठिकाणाहून पहाता येतील अशी ती जागा. आम्ही सारे आलो होतो MICTA च्या पुरस्कार वितरण सोहोळ्यासाठी. मराठी चित्रपट आणि नाट्यसृष्टीमध्ये हे वार्षिक पुरस्कार मानाचे मानले जातात. सोहळ्याच्या दिवसाव्यतिरिक्त आमच्यासाठी स्थळदर्शनाच्या टूर्स आयोजित केल्या होत्या वीणा वर्ल्डच्या हसतमुख आणि कार्यक्षम चमूने.

आता ज्या ठिकाणी पोहोचलो होतो तिथे येण्याआधी आम्ही सीडनीचे ऑपेरा थिएटर बघून भारावून गेलो होतो. कागदावरच्या स्केचेसपासून प्रत्यक्षातल्या इमारतीपर्यंतचा प्रवास अनुभवायला देणारी ती टूर विलक्षण होती. दोन्ही प्रमुख थिएटर्समध्ये आत जाऊन पहाण्याची संधी आम्हाला मिळाली. एका ठिकाणी बॅलेच्या सेटची आणि प्रकाशयोजनेची मांडामांड सुरू होती. तर भव्य ऑपेरा थिएटरमध्ये पियानोला ट्यून अप् करण्याचे काम सुरू होते. आम्हा सर्व नाट्य-रंगकर्मी मंडळींना अगदी पंढरीच्या वारीला आल्यासारखे वाटत होते. त्या धुंदीतच आम्ही रात्रीच्या नाट्यप्रयोगाची तिकीटे काढण्याचा निर्णय घेतला . . . आम्ही पाच म्हणजे अमृता सुभाष, मधुगंधा कुलकर्णी, परेश मोकाशी, अविनाश अरूण आणि मी . . .

आता ह्या फोटोस्पॉटवरून सगळ्यांबरोबर पुढे जायला मन होईना. जवळच एक मोठी आर्टगॅलरी होती आम्ही तिथे जायचा निर्णय घेतला. आमची टूरची बस सोडून दिली . . . जवळच वाटणारी आर्ट गॅलरी दुपारच्या उन्हात लांब भासू लागली होती. अमृता आणि मधु माझ्या गतीने चालत होत्या. परेश आणि अविनाश झपाझप चालत पुढे गेले. त्या उन्हामध्ये सुद्धा रस्त्यावर जॉगिंग करणारी मंडळी भेटत होती. दंडावर नाडी आणि ब्लडप्रेशरची ‘Live’ अवस्था सांगणारी उपकरणे बांधून धावणे सुरू होते . . . त्याकडे पाहूनच मला धाप लागत होती. न्यू साऊथ वेल्स आर्ट गॅलरीची इमारत अत्यंत भव्य आहे. प्रवेश केल्यावर लक्ष वेधून घेते ते एक गणेशाकृतीचे शिल्प. ह्या आर्टगॅलरीत अनेक दालने आहेत. रेम्ब्रा, रुबेन, मॉने, पिकासो अशा अनेकांच्या मूळ कृती आहेत. शिवाय ऑस्ट्रेलियन चित्र व शिल्पपरंपरेचा दिडशे वर्षांचा इतिहास नियोजनपूर्वक मांडलेला आहे.

हाताशी वेळ असताना, मन:पूर्वक न्याहाळण्याचा आनंद काही वेगळाच. आम्ही पाचही जण आपापल्या गतीने चित्रे पहातपहात सरकत होतो. कधी एकत्र भेटायचो. चित्रांच्या अनुरोधाने बोलायचो. पुन्हा आपापल्या तंद्रीत जायचो . . . दिड-दोन तास असे मस्त आनंदात गेले. आम्ही त्या गॅलरीच्या कँटीनमध्ये बसलो. आम्ही ‘TTMM’ योजना स्विकारली होती. ‘तुझे तू माझे मी’ असे प्रत्येकाने स्वखर्चाने आपापले खाणे घेऊन एकत्र बसायचे. भरपूर गप्पा झाल्या. त्यानंतर उरलेली दोन दालने पाहून आम्हीम्युझीयम बाहेर पडलो तर समोरच्या ‘बोटॅनिकल गार्डन’ चा हिरवागार परिसर आम्हाला खुणवत होता.

डेरेदार झाडे आणि छान-दाट हिरवळ असा हा परिसर आहे. आम्ही मस्त झोपलो-बसलो-विसावलो त्या हिरवळीवर … बॅगा-पर्सेसच्या उशा झाल्या. अखंड बडबड . . . कलेतल्या विषयांपासून ते वैयक्तीक विषयांपर्यंत. आज आमच्यातले कुणीही वेळेचे गुलाम नव्हते . . . कुणाला कसलीही घाई नव्हती. आज आम्ही घड्याळाला वेसण घातली होती.

तासाभरानंतर बोटॅनिकल गार्डनची भटकंती करण्याचा निर्णय झाला. तेव्हा मी ग्रुपमधून बाहेर पडलो. संध्याकाळी नाटकाच्या आधी भेटायचे असे ठरले . . . मी परतलो सीडनी ऑपेराच्या परिसरामध्ये. तिथल्या एका कॉफीहाऊसच्या बाहेर टाकलेल्या टेबलखुर्च्यांवर बसलो. तोवर दुपारचे साडेचार वाजले होते. समोरचा हार्बर ब्रीज झळाळत्या उन्हाला अंगावर घेत उभा होता. मी स्केचबुक काढले. रेषा काढायला सुरुवात केली तशी त्या पूलाची रचना मला नव्याने समजायला लागली. माझ्या नजरेच्या टप्प्यातला अर्धा पूल मी काढायला घेतला . . .पलीकडचा अर्धा भाग पहाणार्‍याने, मनाने पूर्ण करायचा . . . वेळ जात होता . . . सकाळपासूनची ‘निवांत धमाल’ आता रेषांमधून उतरत होती. चित्र पूर्ण केले.1.jpg आणि बंदराच्या लगत चालतचालत ऑपेराची इमारत दिसेल असा कोन शोधायला लागलो. उन्हाचा तडाखा बसत होता पण अँगल छान मिळत होता . . . पुन्हा एका कॉफी हाऊसच्या बाहेर बसलो. . . ऑपेराच्या इमारतीचे छत बाहेरुन केले आहे ते ‘टाईल्स’च्या फरशांनी. त्यांचा रंग आहे ‘ऑफ व्हाईट’ . . . आता माझी बोटे फटाफट कामाला लागली होती. ऑपेराची इमारत कागदावर उतरत होती. मध्ये एकदा मी जागा बदलली . . . डिटेल्स् भरायला जरा अधिक मोक्याची! . . . माझ्यासाठी आता घड्याळ थांबलेले होते. सकाळपासूनचे, सगळे क्षण रेषांच्या स्वरुपात कागदावर उतरत होते . . . एक सुरेख ध्यानावस्था . . . Meditation . . . आसमंतातला सारा कोलाहल लुप्त . . . समोरचे निळे आकाश! त्यावरची ऑपेराची पंखदार इमारत . . . जमिनीतून अवकाशात झेपावणारी . . . कागद . . . पेन . . . नजर . . . बोटे . . . मन . . . कागद . . . पेन . . . नजर . . .

घड्याळात पाहिले. सात वाजून गेले होते. चित्रही पूर्ण झाले होते. 2.jpgम्हणजे चित्र पूर्ण झाल्यावरच घड्याळात पहाण्याचे भान आले होते. पुन्हा एकदा ऑपेराच्या भव्य इमारतीकडे जाऊ लागलो. “आनंदकाका . . . ” अशी अमृताची हाक आली. आम्ही सगळे नाट्यगृहाकडे वळलो. शेक्सपीयरच्या ‘रोमिओ अ‍ॅन्ड ज्युलिएट’ चा प्रयोग बघून आम्ही पुन्हा एकदा भटकंती सुरू केली. आता सिडनीचे नाईट-लाईफ रंगात आले होते. सगळे फूटपाथ माणसांनी भरलेले. सगळे पबस् ओसंडून वहाणारे . . . आम्ही रहात होतो त्या हॉटेलच्या जवळ एका पबमध्ये जाऊन बसलो. गप्पांचे अजून एक आवर्तन . . . रात्री खोलीवर पोहोचलो तेव्हा मध्यरात्रीचे बारा वाजत आले होते.

. . . झोप काही येत नव्हती.

पुन्हा एकदा स्केचबुक काढले . . . पब् आणि कॉफीहाऊसेसच्या प्रतिमा कागदावर उतरायला लागल्या . . . स्मरणातल्या रेषा, आकार कागदावर उतरत होते . . पुन्हा तीच अवस्था . . . घड्याळपलीकडची. चित्र कधी संपले, झोप केव्हा उलगडली, काही कळलेच नाही.3.jpg

पुढचा दिवस मात्र मस्त फ्रेश होऊन आला . . तो फ्रेशपणा टिकून आहे . . . सिडनीहून घरी परत आल्यावरही!

The ‘Aha mood’ and counseling

When professional actors discuss their performances of the same play they tend to remember some performances as ‘memorable’. On some days, everything goes right……  right from the word go!  Audience responses come at the right place, with a correct pace.  Your co-actors give you some great responses, all technical aspects work just well….. and as the curtains draw down, performers have a mood called ‘the aha….mood’.

My friends from the land of music sometimes share similar experience about some of their recitals.  Painters tell you that some of their art pieces gave them more satisfaction during its creation than others.  In fact, sportsmen also describe some of their ‘aha innings’ when their timing was sweet, each opportunity came with a banging knock & lady luck continued to have a charming smile at them.

5.pngAt times, I get this kind of an experience in some of my counseling ‘innings’.  I see my clients generally seven to eight hours per day..  But on that particular day different wind starts blowing through my words and phrases… I sense it & it makes me happy.  It is like the opening of spring after a barren autumn spell.  My thinking now is precise, I can almost feel the ‘scalpel sting’ in the way I confront a faulty belief on my client …….when I paraphrase for my client, it could have fetched me a ten out of ten in precis writing.

And I suddenly feel, yes feel, conviction has started flowing through my speech.  I know, I am transcending the ‘technical’ aspects of my counseling… I have them in focus but yet words come with a strange force.

I start seeing, flames of emotions, lighting in the eyes of the client sitting across.  I know, my words have started ‘touching’ my client.  When I am dealing with a small child, I touch the child, put my arms around the child’s shoulders, pat on the child’s back… and my talk becomes harmonious with my touch; or is it the touch developing a perfect octave with my speech… probably both.

The process continues for me…  many examples, explanations, key sentences, inspirational messages emerge out spontaneously but may appear well planned to any observer… ah, it is almost magical!… meanings keep on reverberating even in the silent pauses…. I almost hear echoes of our conversation, when the client rises and leaves my cabin.

The next one enters in….. but my dream experience continues… Can I call this a trance?  A touch of divinity? Probably for the spiritually inclined.  Can I term this as a ‘healing conversation’?  May be!  A chain of such conversation sessions can make it a ‘healing mood’.

I am sure of one thing though, such spell offers me, a profuse healing touch as if I am testing and re-testing my own core beliefs.  I am digging in my own process of learning though my life experiences. Perhaps learning more in the process.  My words are getting a soothing touch…

Then it is time to wind up the concert… one is feeling a blend of two contrasting moods.  A tremendous fullness and a creative emptiness.

I do not know when my next ‘aha mood’ is going to come but i know it will..  I can tell you, it’s not only my efforts that matter but some unknown factors. I am not interested in finding out that unknown factor… because the minute I will ‘KNOW’ it, I will miss my ‘aha’…. isn’t it?