Of ‘Shrinks’ and their patients

The common perception in society about the mental health professionals in general and psychiatrists in particular is far from healthy.  Continuous association with mentally unwell individuals is supposed to rub off the psychiatrist’s medical aprons.  It is often said, as psychiatrists become SENIOR in their profession, they start (at least partially) resembling their patients.  Actually this is a paradoxical statement.  A professional having unlimited opportunities to peep in others emotional closets (and charging for it) has aimages 1 unique chance of reflecting on these experiences and by introspection improving his (or her) own mental stability.  This is true of all other mental health professionals as well.

References from western scientific literature point out towards increased incidence of suicidal behavior, marital separation and divorces amongst psychiatrists.  These are often cited as conclusive proofs of the emotional vulnerability of this profession.  It is also suggested that this vulnerability itself attracts some individuals towards this helping profession.  So where do we stand?

downloadI suppose, like all individuals, we psychiatrists (and other mental health professionals) have our pitfalls of unhealthy emotions and irrational thinking blocks.  Emergence of psychopathology in such a professional should therefore be viewed without unnecessary enthusiasm. Nobody expects physicians to be free from fever-cough and cold.  Orthopaedic surgeons are not immune from falls (physical) and fractures.

Yet the simile ends there.  When a professional is dealing with disturbed emotions & thinking of others, he is expected to have a reasonably balanced temperament.  It is a sad reality that this expectation is not fulfilled by the clinical training today.  After the age of psychoanalysis, leave apart self-analysis; inputs towards improving one’s coping strengths is hardly given systematically during professional training.  Therefore, one is left with one’s own improvement-drive (I am not using the work ‘self Actualization’ deliberately, at the cost of sounding too simplistic) to work upon or to depend on your peers & teachers as role models in this aspect of training.  How many senior teachers acknowledge the importance of this need and work with their pupils is a question for which I do not have any conclusive answer.

Let me talk about that ‘inner drive’ towards self-improvement or ‘Professional Temperament building’.  I hope, a different (and deeper) meaning of the term for al mental health professionals, will be appreciated by the reader.  Based on my own experience, one needs the following inputs as a budding professional.  First is, training in ‘communication skills.’  This could include one-one, one-many and other situational formats.  Secondly, the links between psychiatry, philosophy, religion and sociology should be explained to the professional and he should be encouraged to explore them.

More and more young psychiatrists are now feeling the need of receiving training in at least one school of Psychotherapy. This training adds dimension to the psychiatrist’s clinical perspective and can also work for the professional’s personality development.

With the advent of Bio-psychiatry these links have not lost their relevance and may not loose for quite some time to come.  In fact recent scientific inputs in the areas of ‘thinking’ & ‘consciousness’ resemble more of a philosophical and metaphysical texture than the more ‘concrete’ one usually associated with ‘scientific’ data-presentation.

In an age where both pure-sciences and human sciences are emerging out of their long held dogmas & prejudices, the kind of inputs that I suggest could help the mental health professional both individually & for therapy.  It also seems reasonably important to develop a comparative, healthy and critical viewpoint vis-à-vis developing (and established) methods of psychotherapy and their linkages with other humanities & spiritual writings.

A rigid ‘Bio-medical’ viewpoint in most training schools makes psychiatrists into good diagnosticians, fairly good treatment givers but poor communicators and introspectors.  Advance in Bio-psychiatry also gives them a false sense of ‘POWERFULNESS’ which is both, hollow and inhibitory to ‘self improvement drive’. One major lacuna that I see in our method of professional teaching is an emphasis on ‘information imparting’.  Most of our M.D exams going students are bubbling with ‘latest’ information in psychiatry.  It is no doubt one important aspect of learning but if one has received, above-mentioned inputs then this information can be fitted in a more humane, yet critical perspective and transformed thus to knowledge.

And it is this ‘knowledge’ that can save shrinks from resembling their patients.  Those of us who already have a healthy timbre in their personality will in this case go towards ‘self actualization’ with added inputs.  As Swami Vivekanand has said, “it is knowledge alone that will save us in every department of life – in knowledge is worship, the more we know the better”.

Advertisements

A Question of logic

Whenever a new medicine is launched in the Pharma-industry, companies hold seminars to promote their brands. Consultant doctors, is the target group and the seminar is followed by either Lunch or Dinner (which is at times a more attractive part of the package) in a decent hotel.

Generally, a guest speaker is called to deliver a lecture and most of the materials including slides are given by the company. The slides contain a lot of scientific data regarding that molecule, with an obvious slant on its positives and a mere look at its negatives.

These are all accepted norms. When the presentations are on, in the dim light, back benchers like yours truly, are busy in commenting and or gossiping either on the medication or the lecturer. The question- answer session following the lecture is at times more stimulating.

“These are all double-blind controlled studies regarding this drug ….. but all of us know that in practice, while dealing with patients, how things are different …..”  Generally the lecturer makes this sort of a comment which relaxes him and his audience.

The double blind, controlled trials with statistical significance levels and various other measures makes many clinicians a little restless if not outright uncomfortable. Agreed, any new molecule needs the strict standards of scrutiny and it has to fit in the established norms of scientific research. But the myth that is (advertantly or inadvertently) propagated in the medical world is, that the research done by these strict, rigid standards is the only ‘Quality’ research.

Obviously, experiential research, qualitative research, even sharing of insights is seen as something of a second rank. Case study method of research is seen with disdain. It is often forgotten that there could be many avenues ( many of them more creative ) to look at the same truth.

At times, though the question-answer session, a great amount of wisdom comes out and it  becomes a truly memorable experience.

While understanding any medicine research model based on essentially Bio-medical norms has its own  place but then the ‘art of its use’ should also find a place of pride in the scenario.

Some months back, I had designed a program for consultant psychiatrists of Pune city on ‘Conventional and newer anti-psychotic’. Major portion of this meet was devoted to a experience sharing and discussion session with three eminent clinicians from three generations. I still remember this session, for the insights that I got from the panel, while I was conducting it. These were people who had seen the medicines act on thousands of people. They had tried, succeeded and failed in their experiments. But their experiences were pure gold and not mere anecdotal.

They had read their textbooks of pharmacology and recent journals, as most of us do (at least near our post graduation) but while dealing with individuals they had synthesized the organized store of knowledge with unique qualities of individual patients.  I am sure, we, all clinicians do this.

In psychiatry, all of us have found some combinations of medicines effective in some or many of our patients. Experience has ‘taught’ us to have a ‘gut feeling’ about the effectiveness of a particular drug in a particular patient.

The textbooks or the strict clinical trials have not advocated this line of treatment. Our experiments at time become successful but never become part of the collective clinical acumen ‘officially’.

2.jpgIn effect what are we doing in clinical practice? We are taking certain clues of effectiveness, side effect profile and such issues, from the biomedical research. Then we apply this to our individual clients. While doing this, we consider specific symptoms-group of that patient. We at times go deeply into the group of symptoms and then try to think of a combination of medicines that will work. At times we think of severity of symptoms, at times its duration, at times frequency…… Are we not going closer to the homeopathic way of history taking? ….. The answer is, Yes.

We also observe the role of personality factor in progress and its speed in a particular client. We now call it an Axis-II component. We change our line and thrust of treatment (medicinal treatment) according to these factors…. Are we not going closer to the Ayurvedic way of history taking based on different ‘PRAKRUTI’s like Kafa- Wata- Pitta? The answer is …. may be, Yes.

In fact, all of us who make these detours on the Bio-Psycho-social tracks are doing something immensely good for the patient’s well-being. But when it comes to officially stating those experiences, many of us get bogged down. We doubt our  sanity and prefer to sit back. With our batch-mates and friends we discuss these experiences at length. That helps us & them but does not acquire the seal of ‘officially known knowledge’. Many pearls of pharmacological wisdom get lost in the process.

In my days as a resident, my teacher ( Dr. L.P. Shah, Dr. D. R. Doongajee)  used to tell us to add a little of trifluperazine (an antipsychotic) or a dash of Amitriptiline (an antidepressant) to the prescription.  We, newcomers used to read text books containing even maintenance dosages as per the ht-wt norms of a average healthy western individual. We used to get shell struck by these improvisations till we saw the intended effect of these changes in the patients. In retrospect, these were the brilliant masterstrokes of these experienced clinicians.

This is what we call ‘propagation & transfer of art in science’ from generation to generation. I see a trend in some international medical journals, where individual experiences, shared in a transparent and lucid scientific style, getting due attention. The branch of psychiatry has its one foot in pharmacology ( premedical research )while the other is in the sphere of social sciences.

Research in social sciences has slowly started dropping its ‘vagueness’ and many creative research designs are now in practice. Psychiatry could be a good meeting ground for both styles of research.

Research was a big yawn for me till my senior friend Dr. Abhay Bang introduced me to its many models and expressions, some years back. Respected world over as an authority on medical research and an Indian who was a guest-editor of Lancet -British Journal of medicine, Dr. Abhay ( and his wife Dr. Rani) talks about medical research as if he is reciting a poem. It seems so rhythmic… his thoughts…. their flow…. the way he conceives research strategies, the pains, the labour, the excitement… His work has been a shining example of ‘synthesis’ of Biomedical & Psychosocial view points in research… a real ‘holistic’ way of looking at it.

“How does it come so clearly to you?” I asked him in amazement one night, at his Shodhagram in distant jungles of Gadchiroli a tribal region of Maharashtra State.

“First, you have to know, exactly what are you searching for … and why? ….” He said in his characteristic unassuming style.

Some logic, I said… and that too, almost universal!

‘स्वयम्’चा वयम प्रवास!

दहा वर्षे होऊन गेली. माझा ज्येष्ठ मित्र, डेंटीस्ट डॉ.अजित ओकने मला फोन केला. ज्यांच्या एकुलत्या एक छोट्या मुलीला सीपी म्हणजे सेरेब्रल पाल्सी आहे अशा आईबाबांना तुला भेटायचे आहे . . .अशा प्रकारे देवळालकर कुटुंबाशी माझी ओळख झाली.

सीपी अर्थात् सेरेब्रल पाल्सी हा काही आजार नाही पण बहुविकलांगता आणणारी ती एक अवस्था आहे. आयुष्यभर खुर्चीगाडीला खिळलेले आयुष्य असते ते. अनेकवेळा ह्या मुलांची बुद्धीमत्ता अगदी उत्तम असते पण त्यांना वाणीचे वरदान मिळालेले नसते. त्यांच्या ‘भाषे’ तला संवाद कळण्यासाठी आपल्याला तपश्चर्या करावी लागते. देवळालकरांच्या श्रेयाबरोबर माझी नव्याने ओळख झाली तेव्हा मला वाटायचे की तिचे आईबाबा श्रेयाला काय वाटते आहे आणि श्रेयाला काय म्हणायचे आहे हे स्वत:च्याच मनाने सांगतात. आता दहा वर्षानंतर मी तिच्याशी ‘डायरेक्ट’ बोलायला लागलो आहे. माझ्याशी ती ‘चक्क’ बोलते. . . आणि ते मला कळतं सुद्धा . . .

आमच्या ह्या दोस्तीच्या कहाणीमध्येच स्वयंम् बरोबरचा माझा प्रवास लपलेला आहे. swayam 4श्रेयाचे आईबाबा अशा परिस्थितीमधल्या इतर पालकांपेक्षा थोडेसे वेगळे होते. श्रेयाच्या परिस्थितीमध्ये फार फरक पडणार नाही आणि तिला परावलंबी जीवन जगावे लागणार हे सत्य पचवताना त्यांनाही प्रचंड कष्ट पडले असणार. पण त्यांना अशा पालकांना एकत्र करायचे होते. पालक एकत्र आले तर ह्या मलांच्या पुनर्वसनासाठी काहीतरी करता येईल असा त्यांचा विश्वास होता.

त्याप्रमाणे आम्ही एक प्राथमिक बैठक घेतली. इतर पालकांचे ठाऊक नाही पण श्रेयाच्या आईने म्हणजे नीताने आता हा वसा गांभीर्याने घेतला होता. ह्या मुलांसाठी एका छत्राखाली सुविधा देणारे केंद्र सुरू करायचे ह्या विचाराने ‘स्वयंम्‘ ह्या संस्थेची स्थापना झाली. मी, डॉ.ओक, नीताचे बाबा, बहीण, श्रेयाचे बाबा असे मिळून आम्ही विश्वस्त झालो. पण खरा भार उचलणारी नीताच. अगदी त्या दिवसापासून आजपर्यंत आमच्या प्रत्येक मिटींगमध्ये श्रेयाचा सहभाग असतो. ती खरे तर स्वयंम् ची संस्थापक आहे.

दहा वर्षापूर्वी छोटेसे केंद्र सुरू झाले. ऑक्युपेशनल थेरपी, रेमेडीयल एज्युकेशन, स्पीच थेरपी अशा सेवा एकत्र मिळू लागल्या. श्रेयासाठी हे केंद्र आता ‘डे केयर सेंटर’ बनले. आता तर संस्था अशा अनेक मुलांसाठी ही सुविधा चालवते. महानगरपालिकेच्या छोट्याशा भाड्याच्या जागेत आता मुलापालकांचा राबता चालू झाला. वेगवेगळ्या विषयांवर पालकसभा सुरू झाल्या. ह्या उपक्रमांमध्ये सहभागी होताना मला साक्षात्कार झाला तो ह्या पालकांच्या निरपेक्ष आणि प्रामाणिक प्रेमाचा. swayam 5एका दिवाळी पार्टीच्या हॉलमध्ये मी पाहिले की वास्तवाचा स्वीकार करून तिथे वात्सल्याचे दिवे उजळले होते . . . आपल्या सर्व दृष्टींनी ‘नॉर्मल’ असलेल्या मुलावर प्रेम करताना त्यावर अपेक्षांचे आवरण देणारे इतके पालक मी पहातो. हा असा ‘निष्काम कर्मयोग’ जगणारे पालक मी पहात होतो.

दरम्यान नीताने मोठ्या हिंमतीने आणि घरच्यांच्या सहकार्याने टाटा इन्स्टीट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेसमधून पुनर्वसनशास्त्रामध्ये मास्टर्स डिग्री मिळवली. मायाळू आई, जिद्दी कार्यकर्ती तर होतीच ती. आता ज्ञान मिळाल्याने तिच्या कामाला शास्त्रीय बैठक मिळाली. स्वत:च्या चिकाटीच्या बळावर ती संस्थेचे अनेक उपक्रम चालवायला शिकली. देणगीगार मिळवणे, करमणुकीच्या कार्यक्रमांमधून निधी गोळा करणे, दैनंदिन उपचारांवर लक्ष ठेवणे, केंद्रावर येणारे पालक आणि व्यावसायिक स्टाफ ह्यांची सांगड घालणे . . . किती जबाबदार्‍या!

वर्षे सरकत होती. आता ‘स्वयं‘ ला स्वप्ने पडू लागली मोठ्या जागेची. पुन्हा एकदा नीता पदर खोचून धावपळ करायला लागली. अनेकांकडून मदत मिळाली आणि टप्प्याटप्प्याने प्रशस्त जागेमध्ये केंद्र आणि आता ह्यामुलांसाठी शाळाही सुरू झाली. swayam 2सीपी असलेली मुले जशी वयाने मोठी होतात तसे त्यांना एका जागेवरून दुसरीकडे नेणे खूपच कठीण होत जाते. सामान्य आर्थिक स्थितीमधल्या पालकांना मुलांना शाळेत किंवा उपचारकेंद्रामध्ये आणण्याचा दैनंदिन वहातुकखर्चसुद्धा परवडत नाही. अशा मुलांसाठी सार्‍या पुनर्वसनउपचारपद्धतींची सुसज्ज व्हॅन घराजवळच न्यायची अशी एक कल्पना आता नीताच्या डोक्यात आहे. काही पालकांसाठी खास बसची सोय करायची आहे ज्यामध्ये एका वेळी अनेक व्हीलचेयर्स बसू शकतील.

अशा सार्‍या कल्पना प्रत्यक्षात आणायला श्रेयाच्या प्रेरणेने स्वयंची टीम आता स्वत:ला तयार करते आहे. आजवरच्या प्रवासामध्ये माझी स्वत:ची भूमिका, “गोष्टी सांगेन युक्तीच्या चार” ह्यापुढे गेलेली नाही. प्रत्यक्षामध्ये सार्‍या अडचणींच्या झळा नीता, श्रेयाचे बाबा, श्रेया आणि स्वयम् च्या टीमनेच सोसल्या आहेत. ह्या प्रवासात कधी दमछाक होते आणि नीता मला फोन करते. तिच्या भावना भडाभडा व्यक्त करते. मी नीटपणे एैकून घेतो. तिला धीर देतो. ती सावरते आणि पुन्हा एकदा कामाला लागते.

Swayam 3.jpgगेल्या वर्षी आमच्या प्रिय श्रेयाच्या शारीरिक स्वास्थ्यामध्ये चढउतार झाले. एका बाजूला संस्थेचे काम तर दुसरीकडे श्रेयाची काळजी घेणे ह्यात नीताची ओढाताण होत होती.तरीही संस्थेसाठी अनुदान मिळवण्यासाठीची धडपड तिने सोडली नाही. एखादे ध्येय माणसाचे जीवन कसे उजळून टाकते पहा . . . स्वत:च्या पोटच्या मुलीची अवस्था पाहून आलेल्या असहाय्यतेतून नीताने निर्माण केली आहे अनेकांना आधार देणारी व्यवस्था. हेच स्वयंचे वेगळेपण आहे. एखादा व्यावसायिक असतो. तो त्याच्या क्षेत्रातले स्वप्न पहातो. प्रत्यक्षात आणतो. श्रेयाच्या आईबाबांसमोरचे क्षेत्र कोणते होते? . . . फक्त वात्सल्य आणि ममतेचे. तो काही नीताचा व्यवसाय नव्हता. आजही नाही. मात्र नीताने स्वत:साठी आणि श्रेयासाठी एक जीवनहेतू साकार करण्याचा प्रयत्न केला . . . श्रेयाच्या निमित्ताने नीताला आणि संपूर्ण टीमला जगण्यातले श्रेयस् गवसले. त्याचेच नाव स्वयम्!

जुळून आलेला मस्कतयोग…..

काहीकाही योगायोग मोठे मजेचे असतात. माझी स्वीय सहाय्यक म्हणून काम करणारी मीना (सौ.मीना ठाकूर) भेटीला म्हणून तिच्या आत्याकडे मस्कतला आली होती. तिच्या ह्या आत्याचे पती श्री.सुरेश गांधी गेली वीस वर्षे तिथल्या अल् हशर फार्मसी ह्या कंपनीचे जनरल मॅनेजर म्हणून काम करतात. विविध कंपन्यांसाठी आय्.पी.एच्. संस्थेतर्फे आम्ही जे प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतो त्याची माहिती मीनाने सुरेशभाईना दिली. त्यानंतर सुरेशभाई ठाण्याला भेटीला आले. इ-मेलवर पत्रव्यवहार सुरू झाला.

20160220024137अल् हशर फार्मसी ही कंपनी गेल्या शतकामध्ये, सत्तरच्या दशकात सुरू झाली. तेव्हा त्यात तीन कर्मचारी होते. आता साधारण पावणेदोनशेची टीम असून ही कंपनी दोन-तीन विभागांमध्ये चालवली जाते. कंपनीची अनेक रिटेल आऊटलेटस् म्हणजे औषध दुकाने आहेत. शिवाय अनेक नामवंत कंपन्यांचे मार्केटिंग करून ओमानभरच्या डॉक्टरांना नेमाने भेटणारा एक संच आहे. विविध वैद्यकीय उपकरणे विकण्यासाठी एक स्वतंत्र टीम आहे. ह्या कर्मचार्‍याच्या ट्रेनींगसाठी एकूण चार दिवसाचा कार्यक्रम ठरला. दोन दिवस होते मार्केटिंगच्या टीमसाठी तर दोन दिवस सर्व विभागांच्या मॅनेजर्ससाठी. कार्यक्रमाचे सूत्र होते, ‘मी ते आम्ही’ अर्थात ‘Me To We’.

20160220024138

मी आणि माझी सहकारी डॉ.सुखदा ओमान-एयरच्या विमानात बसलो आणि एका शुक्रवारी सकाळी ओमानमध्ये उतरलो. एयरपोर्टवरून शहराकडे येण्याचा रस्ता दुबईची आठवण करून देणारा होता. रुंदच्या रुंद, स्वच्छ आलीशान रस्ते. त्यावर वेगाने घरंगळणार्‍या गाड्या. रेताड वातावरणात मध्येच पामची झाडे, निगुतीने लावलेली हिरवळ आणि त्यावर २ फुललेले फुलांचे ताटवे. शुक्रवार हा सुटीचा वार . . . आम्हाला शहरदर्शन घडवून आणण्याची जबाबदारी अल् हशरमध्ये तेहेत्तीस वर्षे काम करणार्‍या सुनील कुलकर्णीनी उत्साहाने उचलली. रात्रीचे जेवण गांधी पतीपत्नींच्या घरी झाले.

20160220024137 (1)दुसर्‍या दिवशीचे प्रशिक्षण सुरू झाले. समुद्राच्या काठावरचे एक हॉटेल . . . समोर बसलेले जवळजवळ चाळीस मार्केटिंग एक्झेक्यूटीव्हज्. सगळेच भारतातून आलेले . . . आंतरभारतीचे अधिवेशन होते ते. हिमाचल प्रदेशापासून केरळपर्यंत अनेक राज्यांचे लोक. सारे जण कमीतकमी बी.फार्म शिकलेले! मॅनेजर्सच्या बॅचमध्येही तसेच . . . त्यात दोन जण ओमानी होते. बाकीचे भारतीय . . . केरळवासीयांची संख्या जास्त होती. महाराष्ट्रातलेही पाच-सहा होते.

साधारणपणे अर्ध्या दिवसामध्येच आमच्या आणि त्यांच्या तारा जुळल्या. आणि नंतरचे चारही दिवस रोजचे साडेआठ तास असे कापरासारखे भुर्रर्र उडून गेले . . . भरपूर अ‍ॅक्टाक्रिटीज्, चर्चा, रोल-प्ले, छोटे चित्रपट दाखवून त्यावर चर्चा . . . सगळेजण भरभरून सहभाग देत होते. तिशीपासून ते साठीपर्यंतचे सगळे वयोगट . . . पहिल्या बॅचमध्ये तीन मुली होत्या तर दुसर्‍या बॅचमध्ये सहा जणी.

आमच्या प्रशिक्षणामध्ये ‘मानसिक-आरोग्य’ आणि ‘स्वयंविकास’ ह्याची सांगड घालून संघशक्ती कशी निर्माण करायची ह्यावर भर दिला जातो. हे प्रशिक्षण Intense आणि Energy Intensive असते पण त्यात भरपूर धमाल, हास्य विनोदही असतात. दोनही बॅचेसमधल्या विद्यार्थ्यांनी कोर्सच्या शेवटी आम्हाला उभे राहून टाळ्या वाजवून दाद दिली. . . त्यांच्यासाठी हा अनुभव कसा Unique होता ते भरभरून सांगितले.

शेवटच्या दिवशी सकाळी आमचा विषय होता, Emotional Literacy म्हणजे भावसाक्षरता! . . . त्यावर आधारीत खेळ आणि ग्रुपवर्क होते . . . भावनांच्या छटा देऊन त्यावरची गाणी शोधायची अशी एक अ‍ॅक्टीव्हिटी असते. त्या निमित्ताने संगीत, संगीताचा आस्वाद, संगीत आणि भावना ह्यांचे नाते अशा अनेक विषयांवर संवाद घडतो. सूर, ताल, शब्द ह्यांच्या संयोगाचे पदर उलगडले जातात.

तर एका गटाला भावना दिली होती ‘देशप्रेम’ . . . त्यांनी गाणे निवडले, ‘काबुलीवाला’ चित्रपटातले, ‘ए मेरे प्यारे वतन, मेरे बिछुडे चमन . . . तुझपें दिल कुर्बान . . .’ गाण्याच्या अनुरोधाने आमचा संवाद सुरू होता . . . उघड भावना जरी देशप्रेमाची असली तरी त्यासोबत येणार्‍या भावना कोणत्या? . . . एक आहे विरहाची . . . व्याकुळतेची . . .एक अनावर ओढ . . . तेरे दामनसे जो आए उन हवाओको सलाम . . . संवाद सुरू असतानाच मी सुर लावला. त्यात अनेक सूर मिसळले! आठवणींचा लोट कसा असतो? . . . एक सुखद लाट येते आणि लगेच जाणवते ती ताटातूटीची भावना . . मी पुढे गात राहिलो. . . . माँका दिल बनकर कभी सीनेसे लग जाता है तू . . . माझा आवाज त्या हॉलभर फिरत होता. सोबतीला बाहेरच्या समुद्राची गाज . . . . . . तुझपें दिल कुर्बान . . . गाणे पूर्ण करून थांबलो. विलक्षण शांतता. समोरच्या सगळ्यांचे डोळे भरून आलेले . . . मस्कतच्या किनार्‍यावर देशप्रेमाची भावना इतक्या तीव्रतेने भेटेल अशी कल्पनाच कधी केली नव्हती मी . . . मला जाणवले की माझ्याही डोळ्यात पाणी होते . . . भावनांची जाण आणि भान आणणारा तो क्षण आमच्या सर्वांचा झाला . . . आमचे नाते खूप तरल झाले . . . त्यापुढचे सारे प्रशिक्षण ‘ह्या ह्रदयीचे ते ह्रदयी घातले’ अशा सुरेल वाटेने सुफळसंपूर्ण झाले . . .परतीच्या प्रवासासाठी एअरपोर्टच्या वाटेला लागलो. तर पावसाने मस्तपैकी फेर धरला होता . . . मस्कतमध्ये पाऊस येणे ही एक महत्वाची घटना असते. . . “तुम्हाला वाळवंटातला पाऊसही पहायला मिळाला . . . ” गाडी चालवणारे सुनील कुलकर्णी म्हणाले . . .मी मान डोलावली.

रस्त्यावर मध्येमध्ये अल् हशर फार्मसीची दुकाने दिसत होती. माझ्या लक्षात आले की आता माझी नजर ह्या दुकानांना शोधायला लागली होती . . . अरे, हे तर आपल्या कंपनीचे दुकान . . .आपल्या? . . . अरे चारच दिवस झाले तुला इथे येऊन! . . . मग काय झालं? . . . ‘मी ते आम्ही’ हा विचार काय फक्त शिकवण्यासाठी असतो? . . . सर्वांगाने अनुभवायची ती एक चीज असते.

ज्ञानरंजनाचा फंडा

मी जेव्हा मनोविकारशास्त्र ह्या विषयामध्ये एम्.डी. पदवीसाठी प्रशिक्षण घेत होतो तो काळ होता आजपासून तीस-पस्तीस वर्षापूर्वीचा. गर्द अर्थात् ब्राऊन शुगरच्या व्यसनाची साथ मुंबईमध्ये आणि इतरत्र पसरायला लागली होती. ह्या विषयावर लोकांमध्ये जनजागृती करण्यासाठी मी एक स्लाईड शो तयार केला होता आणि दोन वर्षांमध्ये अक्षरश: शेकडो ठिकाणी तो सादर केला. नुसत्या भाषणापेक्षा ह्यांचा प्रभाव जास्त पडतो असा आडाखा त्यामागे होता. व्हायचेही तसंच . . . अफूच्या हिरव्यागार शेतीपासून ते वॉर्डातल्या अस्थिपंजर रुग्णांपर्यंतची छायाचित्रे परिणामकारक असायची. आवश्यक ती माहिती आणि ज्ञान तर पोहोचायला हवं. पण त्यात भावनेचा ओलावाही हवा. तरच वर्तन बदलण्याची शक्यता जास्त . . .

ज्ञानरंजन अर्थात् Edutainment ही संकल्पना मला भेटली ती ही अशी. आपल्याकडे एक रुढ समजूत अशी की ज्ञानाचे आदानप्रदान व्हायचे तर वातावरण गहनगंभीर हवे आणि मनोरंजन व्हायचे तर ते अगदी थिल्लर, उथळ असायला हवे. शिक्षणापासून ते सिनेमापर्यंत आणि साहित्यापासून ते संगीतापर्यंत प्रत्येक क्षेत्रामध्ये, ह्या दोन लोकांना एकजीव करण्याचे प्रयत्न झाले आहेत.images

कोणत्याही क्षेत्रात जर प्रबोधन, लोकशिक्षण करायचे तर योग्य माहितीचा, ज्ञानाचा प्रसार व्हायला हवा. पण त्याची शैली वेगवेगळी असली तर विविध गटातील व्यक्तींपर्यंत पोहोचता येते. ज्ञानेश्वरांच्या साहित्यामधली तीन उदाहरणे घेऊ. अमृतानुभवामध्ये वैचारीक अधिष्ठानाला महत्व तर ज्ञानेश्वरीमध्ये ज्ञानाला काव्याच्या लावण्याची जोड. आणि भक्तीरसातल्या विविध भावना प्रकट करण्यासाठी अभंग आणि विराण्या! . . .

माझे क्षेत्र आहे मानसिक आरोग्याचे. मला समाजाला जर अज्ञान, अंधश्रद्धांकडून सकारात्मक, आरोग्यपूर्ण कृतीपर्यंत न्यायचे तर ज्ञानप्रबोधन अर्थात् लोकशिक्षण म्हणजे Education ला रंजनाची म्हणजे Entertainment ची डूब द्यायला हवी. नाथांच्या भारुडापासून ब्रेश्तच्या नाटकांपर्यंत अनेकांनी हे केलेच होते की . . . पुढे गेलेल्यांच्या मार्गाचा माग काढत तर जायचे होते . . . Edutainment अर्थात् ज्ञानरंजनाच्या रस्त्यावर.

मन, मनाचे आरोग्य, मनाचे आजार ह्या सगळ्याभोवती एक गुढतेचे वलय आहे. “तुमची सायकॉलॉजी फारच कॉम्प्लीकेटेड बुवा . . . फ्रॉईडपासून ते मेंदुच्या रसायनापर्यंत.” असे शेरे सहजपणे मारले जातात. म्हणजे श्रोता-प्रेक्षक जणूकाही आता किचकट एैकायला मिळणार अशा ‘अपेक्षेनेच’ येणार (आला तर!). थोडक्यात ह्या विषयाला आकर्षणमूल्य पैदा करणे जरुरीचे . . . एक कल्पना आली ‘मेंटल हेल्थ गेम शोज्’ . . . ‘गेम शो’ ह्या शब्दाबरोबर एक माध्यमनिर्मित मनोरंजक प्रतिमा डोळ्यासमोर येते. म्हणजे अशा टीव्ही शो ला साजेशी नेपथ्यप्रकाश योजना करायची. आणि ह्या गेम शोसाठी टीमस् तयार करायच्या. त्यात माणसे अशी निवडायची की त्यांचा विषयाचा अभ्यास तर आहे पण संवादाची हातोटी सुद्धा आहे . . . मग ह्या खेळाचे सूत्र असेल कधी ‘प्रभावी पालकत्व’, कधी ‘नातेसंबंधांची जपणूक’ तर कधी ‘जनरेशन गॅप’ . . . गंमतीदार राऊंडस् तयार करायच्या, लुटुपुटीच्या मार्कांची स्पर्धा निर्माण करायची. गेली अनेक वर्षे असे अनेक शोज आम्ही डिझाईन केले. आणि परिणाम . . . ह्या वर्षी कुठल्या विषयावर शो आहे . . . ‘धम्माल येते हो . . . आणि घरी गेल्यावर खूप बोलतो आम्ही कार्यक्रमावर’ अशा प्रतिक्रिया . . . व्याख्यानमाला माणसे पकडून आणायला लागतात आणि ह्या कार्यक्रमाला संपूर्ण कुटुंबे अक्षरश: पकडून आणायला लागतात आणि ह्या कार्यक्रमाला संपूर्ण कुटुंबे अक्षरश: शेकड्यांनी हजर . . . दृश्य स्वरुपातही आपल्याकडल्या व्याख्यान परिसंवादाची टेबल-खुर्च्या-फ्लॉवरपॉट-लोटीभांडे ही परंपरा मोडीत काढायची.

आकर्षणमूल्य निर्माण करायचे हे जसे एक आव्हान तसे कार्यक्रम अभ्यासपूर्ण दर्जाचा राखणे हे दुसरे आव्हान. सध्याचा जमाना आहे Multidisciplinary अर्थात् अनेक ज्ञानशाखांना एकत्र आणण्याचा. इतिहास आणि मानसशास्त्राला एकत्र आणले तर . . . पुण्याच्या स.प.महाविद्यालयाने मला लोकमान्य टिळकांवर बोलण्यासाठी आमंत्रित केले तेव्हा हा विचार मनात आला आणि अभ्यासाला लागलो . . . सहा माहिन्यांच्या अभ्यासातून ते भाषण केले. 12049249_1527905384166533_1476972343843972750_nपण तो अभ्यास पुढे बारा वर्षे चालू राहिला. त्यातून सुमारे अडीज तासांची दृकश्राव्य सादरीकरणे तयार झाली. . . लोकमान्य, गांधीजी, विवेकानंद, शिवाजीमहाराज, सुभाषबाबू, विनोबा अशा अनेक महापुरुषांच्या व्यक्तित्वाचा आणि कर्तृत्वाचा वेध घेणारी. त्याचे डीव्हीडी सेटस् तयार झाले . . . आग्याहून सुटका म्हणजे Crisis Management चा वस्तुपाठ. दांडीयात्रा म्हणजे Project Management च्या स्थूल (Macro) आणि सूक्ष्म (Micro) घटकांचा केसस्टडी. शिकागोतले भाषण हा विवेकानंदाच्या आयुष्यातला एक परमबिंदु. पण त्या क्षणापर्यंतचा त्यांच्या भावनांचा आलेख हे Emotional Regulation चे उदाहरण . . . महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांपासून कॉर्पोरेट अधिकार्‍यापर्यंत मी हे कार्यक्रम आता भारतभर करतो तेव्हा ते एकाच वेळी स्फुर्तीदायक आणि आचारविचारांना चालना देणारे ठरतात.

ज्ञानरंजनाच्या गणितातला अजून एक महत्वाचा मुद्दा आहे प्रवाहीपण! अलीकडे ह्यालाच म्हणतात ‘Event Designing’, समजा मला तरूण विद्यार्थी आणि त्यांचे पालक ह्यांचेसमोर निरोगी जीवनशैली आणि प्रामाणिक व्यावसायिक मूल्ये ह्याबद्दलची जागृती करायची आहे तर . . . भाषण एकसूरी ठरेल म्हणून संवाद हवा. ती व्यक्ती‘माणूस’ म्हणून कशी ते कळायला हवे तर तो संवाद अकृत्रिम हवा . . . म्हणजेच तो अधिक अभ्यासपूर्ण, तपशीलात जाणारा हवा . . . तरीही खेळीमेळीचा व्हायला हवा. गेली पंचवीस वर्षे असा प्रयत्न वेध (VEDH) ह्या व्यवसाय प्रबोधन परिषदेतुन हा प्रयत्न होतो आहे. 12375230_836724586453309_6110098456319394420_oविविध क्षेत्रातील मान्यवर अशा पाचशेच्या वर व्यक्तींबरोबर बोलताना माझा हेतू असतो त्या व्यक्तीला Relax करून हळूहळू खुलवत, फुलवत नेण्याचा . . . आपापल्या क्षेत्रातले ज्ञान तर असतेच त्या व्यक्तीकडे पण त्या व्यक्तीचे ‘जगणे’ पोहोचायला हवे श्रोत्यांपर्यंत. लडाखमधले सोनम् वांगचुक असोत की आसामचे जादाव पायांग, राजस्थानचा मौलीक सिसोदिया असो की केरळची सेब्रीए टेनबर्केन! . . . 25years-logoभारतात पसरलेले असे कमी ज्ञात पण खरे Celebrities शोधायचे आणि त्यांच्याबरोबर अभ्यासपूर्ण दोस्ती करायची. दोस्ती महत्वाची. कारण त्यामुळेच संवादाला ज्ञानाबरोबर नात्याची ऊब मिळते. ज्ञानाचा वेलु गगनावरी न्यायचा तर भावनेचा मोगरा हवाच हवा. (आता नेटमित्राबरोबर शोधा पाहू ह्या व्यंक्तिना!) . . .

ज्ञानरंजन म्हणजे काही सर्वच्यासर्व बेतलेले नव्हे . . . उत्तम नियोजन, समरस अभ्यास असेल तर उत्स्फुर्ततेला खरा वाव मिळतो. समाजातल्या विविध घटकांबरोबर कार्यशाळा घेताना दरवेळी नवे प्रयोग करण्याचा प्रयत्न घडतो. कधी अभिनय, कधी संगीत तर कधी एखादी फिल्म दाखवणे. भात्यामध्ये भरपूर बाण जमा केल्याशिवाय उत्स्फुर्तता साधत नाही हे मला अनुभवाने कळले आहे. आठ दिवसाची कार्यशाळा घेण्याएवढे साहित्य डोक्यात जमा होईपर्यंत दोन दिवसाची कार्यशाळा घेऊ नये असा हिशोब ठेवायला हवा.

मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रात ज्ञानरंजनाच्या वाटेने जातजात माझ्याकडून पुस्तके लिहिली गेली, गाणी रचली गेली, नाटके तयार झाली . . . ‘व्यसनाधीनता’ ह्या विषयावर अनेक वर्षे वैयक्तीक आणि सामुहीक मानसोपचार करत आलो. ह्या विषयावर पुस्तक लिही असे सांगितले जायचे . . . मला व्यसनाधीनता ह्या विषयाच्या तपशीलात जसा रस होता तसा व्यसनी व्यक्तीच्या परिवर्तनाच्या प्रवासात . . . त्यातून मला मांडणी सापडली डॉक्टर आणि रुग्णाच्या पत्रव्यवहाराची. ‘मुक्तीपत्रे’ हे पुस्तक म्हणजे ज्ञानरंजनाच्या शैलीचे एक उदाहरण. अनेक व्यसनी मित्रांना त्यात ज्ञानाबरोबर Identification मिळाले. आकाशवाणीवर त्याच्या अभिवाचनाची सादरीकरणे झाली. आणि काही काळापूर्वी नाट्यरुपामध्ये ते रंगभूमीवर आले ‘गेट वेल सून’ ह्या नावाने. ‘जन्मरहस्य’ ह्या माझ्या संहितेमध्ये स्किझोफ्रेनिया ह्या आजाराच्या संदर्भात हा प्रयोग झाला. म्हणजे मला विचारले गेले की, तुम्ही मानसशास्त्रावर नाटक लिहिलं आहे का? . . . तर उत्तर नकारार्थी. पण तुमच्या नाटकांमध्ये मानसशास्त्र आहे का? . . . उत्तर होकारार्थी.

प्रबोधनाच्या वाटेवर समाजाची मानसिकता बदलण्याचा एक approach, एक शैली म्हणून ‘ज्ञानरंजना’ कडे पहाता येईल. त्यात प्रयोग करताकरता स्वत:मध्ये बदल घडणे महत्वाचे . . . कोणता तो बदल? . . . आपापल्या विषयांवर तळमळीने काम करणारे कार्यकर्ते, संघटक, पूर्ण वेळ प्रचारक अशा सगळ्यांना एकसूरी होण्याचा शाप लिहिलेला असतो. त्यावरचा उ:शाप म्हणजे ज्ञानरंजनाची शैली. पालक म्हणून मुलांशी, शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांशी तर प्रेरक म्हणून सहकार्यांशी संवाद साधताना ह्या मार्गाने गेलो तर स्वत:ची आणि इतरांची मानसिकता घडवायला मदत होते हे नक्की!

मानसिक आरोग्य हे सवयीचे, श्वास घेण्याचे क्षेत्र असल्याने त्यातील उदाहरणे ओघामध्ये आलीत पण कोणत्याही क्षेत्रामध्ये, कलेमध्ये असे प्रयोग होऊ शकतात. ज्ञानरंजन हे प्रचारकीसुद्धा नसते आणि Reheotic म्हणजे साचेबद्धपणे तेचतेच सांगणारेही नसते हे महत्वाचे. त्यात मी ज्ञानी आणि तू अज्ञ असा अभिनिवेश नसतो. एकमेकांसोबत मजेत जाण्याची लय असते.

संघर्षाचा सन्मान : दोन दशकांची यात्रा

फेब्रुवारी महिन्याची अकरा तारीख… साल १९९७… वेळ सकाळची. मी आणि मुक्ता (पुणतांबेकर- अवचट) मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राच्या वाटेवर. दोघेही नि:शब्द स्वत:च्या मनातल्या पोकळीला हाताळण्याचा प्रयत्न करणारे. मुक्ताची आई आणि माझी आई मैत्रीण. सुनंदा (म्हणजेच डॉ. सुनंदा उर्फ अनिता अवचट) आदल्या रात्री आमच्यातून कायमची दूर गेलेली. व्यसनमुक्तीच्या क्षेत्रातले तिचे स्वप्न साकार करण्याच्या तिच्या प्रयत्नामध्ये कॅन्सर सारखा आजारही येऊ शकला नव्हता. जवळजवळ सात वर्षे ह्या आजाराबरोबर मैत्री करुन ती अर्थपूर्ण जगली होती… शेवटच्या दिवशीही पेशंटस् बरोबर संवाद साधून घरी परतली होती.

1‘एक दिवस ती जाणार’ हे तिलाही कळले होते आणि आम्हालाही. पण अशी बौद्धीक समज त्यावेळचा भावनिक आघात घालवू शकत नाही. त्यामुळे सुन्नपणा आलाच होता. अशा वेळी, सुनंदानेच रस्ता दाखवला… आज सुनंदा असती तर कशी वागली असती… हा विचार आला आणि…मुक्ता आणि मी बसलो होतो आमच्या सार्‍या कार्यकर्त्यांच्या टीमच्या समोर. सारेच हादरलेले. त्या दिवशी सर्वांनीच एक नि:शब्द शपथ घेतली. सुनंदाच्या पश्चात् ही चळवळ, हा संघर्ष पुढे सुरु ठेवण्याची.

कट् टू… आज. मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राचा स्वतंत्र परिसर. कोणत्याही वेळी जवळजवळ पावणेदोनशे मित्र इथे निवासी उपचार घेत असतात. निशीगंध हा स्त्रियांसाठीचा स्वतंत्र उपचार विभाग, व्यसनमुक्तीच्या वाटेवर असलेल्या मित्रांच्या पत्नींसाठीचा सहचरी विभाग, संपूर्ण पश्चिम भारतातील व्यसनमुक्ती केंद्रात काम करणार्‍या कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण करणारे प्रशिक्षण केंद्र असा कितीतरी व्याप… संपूर्ण राज्यामध्ये एकूण बावीस नियमित पाठपुरवठा केंद्रे… सुनंदाच्या संघर्षयात्रेला आलेले सकारात्मक स्वरुप.

ह्या सार्‍या कामाबरोबरच सुनंदाच्या स्मृती जागवण्यासाठी आम्ही योजतो एक वार्षिक उपक्रम, ‘संघर्ष सन्मान पुरस्कार.’ सुनंदाच्या संघर्षाचे दोन पैलु… एक सामाजिक तर दुसरा वैयक्तीक आरोग्याचा. म्हणून अशा दोन व्यक्तींचा आम्ही सन्मान करतो ज्यांनी त्यांच्या क्षेत्रात किती ‘यश-प्रसिद्धी-मान-मान्यता’ मिळवली आहे ह्याला महत्व नाही तर त्यांच्या संघर्षाच्या प्रवासाला सलाम करायचा आहे. १९९८ पासून फेब्रुवारी महिन्याच्या सुनंदाच्या स्मृती दिनाच्या निकटच्या रविवारी हा कार्यक्रम पुण्यामध्ये साजरा होतो.

गेली अठरा वर्षे मी ह्या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन करतो आणि विजेत्यांबरोबर जाहीर संवाद साधतो. माझ्यासाठी ह्या कार्यक्रमाचे निरुपण हा एक विशेष अनुभव असतो. तो दिवस असतो सुनंदाबरोबरच्या गाढ पुनर्भेटीचा… ३० ऑगस्ट १९८६ ला मुक्तांगणचे उद्घाटन झाले तेव्हाही मीच सूत्रसंचालन केले होते. तेव्हा सुनंदा समोर होती. आम्हा सर्वांच्या नजरेत भविष्याबद्दलच्या अपेक्षा होत्या. येत्या ऑगस्टमध्ये तीस वर्षे होतील ह्या प्रवासाला आणि त्यानंतर सहा-सात महिन्यांमध्ये सुनंदाला जाऊनही वीस वर्षे होतील.

संस्थेच्या एका आधाराच्या पश्चात् संस्था सुरु रहाणे इतकेच नव्हे तर तिचे कार्य बहराला येणे ह्यापेक्षा अधिक अर्थपूर्ण प्रणाम काय असेल त्या व्यक्तीच्या स्मृतींना संघर्ष-सन्मान पुरस्कारांच्या रुपाने आम्ही सारेच १९९७ च्या फेब्रुवारीतली ती निःशब्द शपथ पुन्हापुन्हा जागृत ठेवत असतो. त्यातच ह्या वर्षीचा कार्यक्रम एका अर्थाने फारच वेगळा असणार आहे.

सामाजिक संघर्षाचा पुरस्कार दिला जाणार आहे चंद्रपूर जिल्ह्यातल्या पारोमिता गोस्वामी ह्यांना. ह्या जिल्ह्यातील ग्रामीण भागामध्ये गेली अनेक वर्षे त्या सर्वांगीण विकासासाठीचा संघर्ष करत आहेत. त्यातील एक पैलु आहे व्यसनमुक्तीचा. आज चंद्रपूर जिल्ह्यामध्ये संपूर्ण दारुबंदी जाहीर झाली त्यमागे पारोमिताचे आणि तिच्या महिला कार्यकर्त्यांचे अवीरत प्रयत्न आहेत. हजारो ग्रामीण महिलांचा पायी ‘लॉंग मार्च’ घेऊन पारोमिता नागपूरच्या विधानसभा अधिवेशनापर्यंत पोहोचली. तिथे एका वृद्ध स्त्रीने मुख्यमंत्रांसमोर आपली मारहाणीच्या वळांनी भरलेली पाठ दाखवत म्हटले, “पहिले बाप मारायचा दारू पिवून… मग नवरा… आन् आता पोरगा… पाठ तीच आन् चट्टे तेच…”…..

अशा अनेक महिलांना स्वत:च्या पायावर उभे करण्यात मग्न असते पारोमिता. नाव-आडनावाने बंगाली असली तरी अस्खलीत मराठी बोलते. आता चंद्रपूरमध्ये दारुबंदी तर आली पण प्रश्न सुटलेले नाहीत. व्यसनी माणसांच्या उपचारासाठी सोयी तयार करणे इथपासून दारूची बेकायदा वहातुक थांबवणे यासारखी संघर्षाची आव्हाने पारोमिताला खुणावत आहेत.

यावर्षीच्या पुरस्काराचा दुसरा मानकरी आहे आमच्या मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्राचाच एक Graduate! त्याचे नाव आहे प्रमोद उदार.

कट् टू . . . साल १९८८. मी ‘गोदरेज अ‍ॅन्ड बॉईस’ कंपनीच्या कर्मचार्‍या करता नुकत्याच सुरू केलेल्या, मानसिक आरोग्य केंद्रामध्ये बसलो होतो. माझ्यासमोर आला होता कंपनीमधला एक कर्मचारी, प्रमोद! व्यसनाचा परिणाम त्याच्या कामावर व्हायला लागला होता. कुटुंबातले संबंध विस्कटत चालले होते. त्यासुमारास कंपनीमध्ये एक अभिनव उपक्रम चालायचा. त्याचे नाव होते ‘सहकारी मित्र’ अर्थात Worker Counselor. ह्या मित्रकार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण मी घेत असे. समस्याग्रस्त कामगारापर्यंत पोहोचायचे, त्याला योग्य मदत द्यायची आणि त्याचा पाठपुरवठा करायचा हे काम आमचे हे स्वयंसेवक नेकीने करायचे. शिवाजीराव चव्हाण नावाचे एक कार्यकर्ते व्यसनमुक्तीच्या कामाला वाहिलेले होते. प्रमोदला मुक्तांगणपर्यंत नेण्यात त्यांचा वाटा होता. मुक्तांगणमधून बाहेर पडल्यावर आज चक्क अठ्ठावीस वर्षांमध्ये प्रमोदने ना मुक्तांगणचा एकही कार्यक्रम चुकवला ना कधी मुंबई-ठाण्यातली फॉलोअप सभा. कंपनीतही निवृत्ती पर्यंत आणि नंतरही तो व्यसनमुक्तीचा गट चालवायचा. आजपर्यंत त्याने शांतपणे मदत करुन व्यसनमुक्तीच्या मार्गावर आणलेल्यांची संख्या आश्चर्य वाटेल पण काही शेकड्यांच्या घरात आहे. पुन्हा हे करताना नोकरी आणि कुटुंबाची घडी बसवली त्याचे श्रेय आहेच. महत्वाचे म्हणजे त्याचे ते मंद ज्योतिसारखे अस्तित्व . . . आल्हाददायक, शांत, निगर्वी . . . पण तरीही प्रकाशमय!

ह्या दोन्ही व्यक्तीमत्वांमध्ये आज सुनंदाच्या संघर्षाची उर्जा उतरलेली आहे. आणि ह्या उर्जेचा सन्मान आपण करणार आहोत रविवार दिनांक ७ फेब्रुवारी रोजी सकाळी साडेदहा वाजता पुण्याच्या एस्एम् जोशी सभागृहामध्ये. सुनंदा आणि अनिल ह्यांची अगदी जवळची मैत्रीण डॉ.शैला नरेन्द्र दाभोलकर असतील कार्यक्रमाच्या अध्यक्षा. विधायक संघर्षाचा सन्मान करणार्‍या ह्या खास कार्यक्रमाला जरुर या. इथे मिळणारी उर्जा किमान वर्षभर टिकतेच . . . मुक्तांगण परिवारातल्या आम्हा सर्वांसाठी ती दोन दशके टिकली आहे . . . आणि वाढतच आहे.