आकाशभाषितें : पुन्हा नवी सुरुवात

1माझा मेडीकलला जाण्याचा निर्णय झाला त्यामागे फारसा गंभीर विचार नव्हता ह्यावर आज फारसे कुणी विश्वास ठेवणार नाही. ‘सामाजिक भान’ किंवा ‘रुग्णसेवा’ अशा गोष्टी तर अजिबातच नव्हत्या. इंटर सायन्सच्या वर्गात ‘बी’ ग्रुप घेतला की गणित हा विषय सुटायचा, म्हणून तो निर्णय घेतला. मोठा भाऊ इंजिनीयर झाला तर धाकट्याने (तितपत हुशारी असल्यास) डॉक्टर बनायचे अशा सरधोपट सल्यांचा काळ होता तो. तर जी.एस्. मेडीकलच्या त्या सनातन इमारतीत आल्यावर भव्यतेमुळेच दबून गेलो. तेव्हा वाटलेही नव्हते की पुढच्या काही वर्षातच आपण पडद्याआडून ‘सेठ गोर्धनदास (गोवर्धन नव्हे) सुंदरदार वैद्यकीय महाविद्यालय आणि राजे सातवे एडवर्ड स्मारक रुग्णालय सादर करत आहे . . .’ अशी उद्घोषणा करत एकांकिका आणि नाटकांचा खच पाडणार आहोत . . .

लेक्चर साठीचे वर्ग म्हणजे मजल्यामजल्याच्या उंचीची ‘थिएटर्स’ होती. उंचउंच होत जाणार्‍या खुर्च्यांच्या रांगा. त्यांचे ते भक्कम, चमकदार, गुळगुळीत लाकूड . . . ह्यातले मेन लेक्चर थिएटर म्हणजे M.L.T. तर दोन मजल्यांच्या भव्यतेचे . . . सर्व सांस्कृतिक कार्यक्रम इथेच व्हायचे. पुढे मराठी वाङमय मंडळाच्या सर्व कार्यक्रमांची हाताने बनवलेली पोस्टर्स परिसरभर चिकटवताना आम्ही एकदा ‘म.ल.ट.’ असे भाषांतर केले. आणि तो चक्क एक पर्यायी शब्दच बनला पुढच्या पाच वर्षात् … तर ह्या ‘म.ल.ट.’ कडे जाण्याच्या तळमजल्यावरच्या दाराजवळ, मराठी वाङमय मंडळाचा नोटीस बोर्ड होता. त्यावर दर महिन्याला नेमाने एक सुबक भित्ती-नियतकालीक लिहिलं जायचे. नवीन अंक प्रकाशित झाला की येणारे जाणारे तिथे थांबायचे. लक्षपूर्वक वाचायचे. त्यावर प्रतिक्रिया द्यायचे. ह्या हस्तलिखीताचे लिखाण आणि सजावट अर्थातच विद्यार्थी करायचे.

मी कॉलेजात अ‍ॅडमीशन घेतली तेव्हा म.वा.मंडळाचे सेक्रेटरी होते शिशिर मोडक (सध्या पुण्यामध्ये बालरोगतज्ज्ञ) आणि अविनाश सुपे (सध्या जीएस्-केईएम्चे डीन). ज्युनीयर बॅचमधल्या लिहित्या मंडळींना हाताशी धरणे हे त्यांना ठाऊक होतेच. त्यातच शिशिर मला शाळेपासून ओळखत होता. त्यामुळे ह्या हस्तालिखीताला नियमित साहित्यपुरवठा करण्यामध्ये मी आनंदाने गोवला गेलो.

त्यानंतरच्या वर्षी भरत केळकर (नाशिक इथे अस्थिरोगतज्ज्ञ) आणि शशिकांत गायकवाड (सोलापूरमध्ये बालरोगतज्ज्ञ) असे दोघे चिटणीस झाले. जे मंडळाचे चिटणीस तेच भित्तीपत्रकाचे संपादक असायचे. त्याच्या पुढच्या वर्षी ही माळ मी आणि माझा खोली बंधु वसंत जोशी (रत्नागिरी येथे अस्थिरोगतज्ज्ञ) ह्यांच्यावर पडली. पहिल्या दोन वर्षांमध्ये आमची भीड चेपली गेली होती. परिसर आणि माणसे ओळखीची झाली होती. आम्ही आमच्या ह्या मासिक भित्तीपत्रकाचे स्वरुप पाक्षिक केले. नव्या अंकाच्या, चतकोर कागदावरच्या छोट्या जाहीराती मोक्याच्या जागी लावायला लागलो. आमच्या कॉलेजच्या इमारतीत ओ.डी.ओ. नावाची जागा होती. तिथली प्रत्येक जाहिरात वाचली जायची. ‘ओ.डी.ओ.’ म्हणजे ‘अपोझीट डिन्स ऑफीस’. तुम्हाला वाटेल की इथे महत्वाचे स्थान असेल . . .अर्थातच् . . . इथे एक प्रशस्त स्वच्छतागहृ होते.

वाचकांनी आपले हस्तलिखीत वाचावे म्हणून आम्ही जोरदार विशेषांक काढायला सुरुवात केली. कॉलेजातल्या प्रणयी जोड्यांवरच्या खास अंकाला (खरी नावे लपवूनही किंवा म्हणूनच) जोरदार प्रतिसाद मिळाला. कॅम्पस मधल्या ‘स्मोकर्स’ वर (आजी आणि माजी) आम्ही एक अंक काढला. डॉक्टर नवरा आणि नर्सिंग व्यवसायातली पत्नी अशा चक्क चार जोड्यांच्या मुलाखतींवर एक अंक होता . . .

ह्याचा परिणाम असा झाला की अमराठी मंडळी देखील त्या नोटीस बोर्डाच्या समोर उभे राहून शब्दाला शब्द जोडत मराठी वाचू लागले. अर्थात् ह्या अशा विषयांसोबर आम्ही, ‘माझ्या डॉक्टरीतली सगळ्यात कसोटीची इमर्जन्सी केस’ अशी मालिका किंवा कॉलेज-हॉस्पीटलच्या विविध विभागांचा इतिहास सांगणारी एक मालिका केली. त्यामध्ये फक्त केईएम् च नव्हे तर वाडिया हॉस्पीटल्स, टाटा कॅन्सर हॉस्पीटल्स, हाफकिन्स् इन्स्टिट्यूट, इन्स्टिट्यूट फॉर रिसर्च इन रिप्रॉडक्शन अशा शेजारच्या संस्थावरही लेख लिहिले. ह्या सर्व ठिकाणची मंडळी आमच्या मेस-कॅन्टीनमध्ये येतच असत. ती आता वाट वाकडी (किंवा सरळ) करुन चक्क म.वा.मंडळाच्या बोर्डसमोर थांबू लागली. माझे हस्ताक्षर बेताचे पण वसंतचे ठसठशीत आणि स्वच्छ. तो अंक लिहायचा. माझे स्केचींग बर्यापैकी असल्याने रेखाचित्रे मी काढायचो. एकूण सोळा ते अठरा फूलस्केप कागदांचा अंक असे. त्यात कव्हरचे चित्र, रेखाचित्रे असे सगळे आले. म्हणजे मजकूर बारा पानांचा लागे. साडेतीनशे शब्दांचे एक पान . . . करा हिशोब. मुद्देसूद लिखाणाची सवय लागण्यामागे हा सारा रियाज आहे. अंकाचा अर्धा मजकूर आम्हीच लिहायचो. सामाजिक, राजकीय विषयांवर ‘वाद-संवाद’ नावाचे सदरही होते. कवितांची उबळ येणारे प्रत्येक हॉस्टेलवर असतातच. त्यांच्या कविता वळेवर कामाला (आणि कामी) यायच्या.

या गदारोळात ललीतलेखन करणारे एक सदर हवे असे ठरले. अर्थात् पंधरवड्याला नियमितपणे लेख पाडू शकणारी लेखणी तेव्हा अस्मादिकांचीच होती . . . काय लिहायचं हा प्रॉब्लेम नव्हता (आत्ताही नसतो). पण ह्या सदराचे नाव काय असेल ह्यावर बराच खल झाला . . . “वेगऽऽळ हवं” एवढ्या एकच मुद्यावर एकमत झालं. मग मीच एकतर्फी डिक्लेयर केलं, “आकाशभाषिते.” …..“म्हणजे काय? ” . . . सगळ्यांनी विचारले.

“आकाशातून स्फुरतात ती किंवा आकाशाला उद्देशून केलेली” . . . मी म्हणालो. “आकाश अनंत अन् निराकार . . . झेप घेतसे शब्दाचा आकार” आमचा एक कवी तात्काळ प्रसवला. . . . “अर्थ भाव होई साकार . . .” असे म्हणून तो अडकला. “झाली सगळीच मेहनत बेकार” असे म्हणून एकाने त्याच्या प्रतिभेचा गळा घोटला. पण हास्याच्या कल्लोळात हे नाव मात्र पक्के झाले. पुढचे दिड वर्षे मी ‘आकाशभाषिते’ हे सदर नियमितपणे लिहिले. माझ्या लिखाणाचा एकही शब्द कुठे छापून आला नव्हता त्यवेळी. दिड वर्षानंतर मात्र माझे लेख-कथा मनोहर साप्ताहिकापासून ते महाराष्ट्र टाईम्स् रविवार आवृत्तीपर्यंत सर्वत्र छापून यायला लागले. हा निव्वळ योगायोग नव्हता. विषय निवडीपासून ते मुद्देसूद लिखाणापर्यंतच्या अनेक गोष्टींचा सराव मला ह्या हस्तलिखीताने दिला होता. वाचकांचा प्रतिसाद कसा असतो ह्याचा अंदाज दिला होता. माझा पहिला छापील कॉलम होता मटा मधला ‘हवा कॉलेजची.’ त्यानंतर मी अनेक नियतकालीकांसाठी नियमित स्तंभलेखन केले. त्याची पुस्तकेही निघाली. स्वभावविभाव, गद्धेपंचविशी, कर्मधर्मसंयोग,
किंचित् ही माझी पुस्तके ह्या सदरलिखाणातूनच तयार झाली.

पण ह्या सगळ्याला सुरुवात झाली ‘आकाशभाषितां’ पासून. आमचा अंक लिहून तयार झाला की रात्री दहा-साडेदहाला आम्ही नोटीसबोर्डावर तो लावायचो. ती भव्य इमारत शांत असायची. टप्पोरी पिना लावून अंक डकवून झाला की काचेचा दरवाजा लावून घेऊन त्याला असलेले छोटे कुलूप लावायचे. ट्यूबलाईटच्या प्रकाशात तो अंक नवलाईने पहायचा . . . अभिमानाने आणि उत्कंठेने . . . आता उद्या वाचल्यावर काय म्हणणार वाचक? . . .

आज अडतीस वर्षांनी तीच भावना आहे . . . इंटरनेट आणि सोशल-मिडियासाठी स्वत:चा ‘ब्लॉग‘ चालू करतोय् . . .

भित्तीपत्रकाच्या त्या माध्यमामध्येही छापील शब्द नव्हता . . . आपण लिहायचं, वाचकाने वाचायचं . . .इथेसुद्धा तसेच आहे . . . माहितीच्या महाजालामध्ये आपली अक्षरे रचायची आणि दुनीयेच्या नोटीसबोर्डवर तिथे हजर असलेल्या कुणीही ती वाचायची.

पुन्हा एकदा नव्याने . . . ‘आकाशभाषितें’. . .

Advertisements

त्या तिघांची गोष्ट…. पती पत्नी विभक्त होतात, आई बाबा नव्हे!

49296367-4fa6-47bc-ad7c-df5f38ac82cb (1)त्या तिघांची गोष्ट

पती पत्नी विभक्त होतात, आई बाबा नव्हे!

१५० व्या प्रयोगाकडे घोडदौड.
डॉ. आनंद नाडकर्णी ह्यांनी लिहिलेले पारितोषिक प्राप्त नाटक!
२२ जानेवारी – कोल्हापूर (मिफ्टा पुरस्कार शो)
२४ जानेवारी – नाशिक
२५ जानेवारी – औरंगाबाद

वेध नावाच्या चळवळीची पंचवीस वर्षे….

25years-logoआपली संस्था म्हणजे आय्. पी. एच्. अर्थात इन्स्टिट्यूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ स्थापना झाली तेव्हा जागतिकीकरण नावाचा शब्द नव्याने येऊ घातला होता. कॉम्प्युटर म्हणजे माहिती साठवण्याचे खोलींएवढे अवाढव्य यंत्र अशी समजूत होती. टेलिव्हिजन रंगीत झाला होता पण शहरातल्या काही मोजक्या घरांचा अपवाद वगळता ‘स्टार टिव्ही’ ने म्हणजेच सॅटेलाईट चॅनल्स् नी आपले बस्तान बसवले नव्हते. आज आपण इंटरनेट आणि सोशल मिडीया खिशात घेऊन फिरतोय् त्यापेक्षा फक्त सव्वीस वर्षे पाठीमागे जायचं…फक्त?… अनेक युगे मागे गेल्यासारखे वाटेल आपल्याला. म्हणजेच माहितीची देवाण-घेवाण खूप मर्यादित होती. ‘लोकल’ हेच जणू ग्लोबल होते.

ह्या पार्श्वभूमीवर मानसिक आरोग्याची व्याख्या अशी केली जायची ते आता पाहू. आपली संस्था जिथे सुरू झाली ते ठाणे शहर तर महाराष्ट्रामध्ये ‘वेड्यांच्या हॉस्पिटल’चे शहर म्हणूनच ओळखले जायचे. मानसिक आरोग्याकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोनच मुळी ह्यातून ध्वनीत व्हायचा. पण मानसिक आरोग्याचा पाया आहे मनोविकास (Development). त्यासाठी लागणारी वैयक्तीक, सामुहीक मदत-सल्ला-प्रशिक्षण हा खरा मानसिक आरोग्याचा गाभा. दैनंदिन आयुष्यामध्ये येणार्‍या बाह्य परिस्थितीमधून तसेच स्वतःच्या मनातून उत्पन्न होणारा तणाव असह्य झाला की येते मानसिक विकलता (Distress). ह्या टप्यावरही गरज असते आधाराची आणि मार्गदर्शनाची. खरे तर कोणत्याही समाजामध्ये ह्या दोन पातळ्यांवर सशक्त मदत मिळाली तर मनोविकृती (Disorder) ह्या तिसर्‍या पातळीला कमीत कमी लोक पोहोचतील.

आपल्या देशातील मानसिक आरोग्याची प्रचलीत व्यवस्था मात्र नेमकी उलटी मांडणी करते. सगळ्यात महत्व मनोविकृतीला म्हणजे Disorder ह्या गटाला. इतर पातळ्या तर व्याख्येतच बसत नाहीत. बरं ह्या मानसिक आजारांवरच्या उपचारांची पद्धत कशी तर त्यांना समाजापासून दूर काढून फक्त गोळ्याऔषधांचे उपचार करण्याची. त्यातला कुटुंबाचा सहभाग, समाजाची जागृती ह्या गोष्टींना महत्व शून्य! आय्. पी. एच्. संस्थेचे वैचारीक महत्व हे की प्रचलीत व्यवस्थेला आव्हान देणारी चौकट पहिल्या दिवसापासूनच स्वीकारली गेली. विकास (Development) आणि विकलता (Distress) ह्यावर भर देणारे कार्यक्रम, उपक्रम, प्रकल्प, आणि सेवा. विकृती अर्थात् आजाराच्या उपचारांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाने पुनर्वसनावर भर. मग आजार स्किझोफ्रेनियाचा असो की व्यसनधीतेचा. विकासाच्या वाटांवर मार्गदर्शन करणारे उपक्रम सुरु झाले ते विविध वयोगटातील विद्यार्थी, पालक, शिक्षक ह्यांच्यासाठी. संस्थेच्या उपक्रम केंद्रामधल्या प्रत्येक सेवेबरोबर सुरु झाला लोकांपर्यंत पोहोचण्याचा एकेक प्रकल्प. १९९० साली ‘व्यवसाय मार्गदर्शन चाचण्या’ अस्तित्वात असतात हेच बहुसंख्य लोकांना ठाऊक न्हवते. आमच्या केंद्रामध्ये अशी सेवा सुरु झाली. पण तिचे महत्व कळायचे कसे?… चला आपण सुरु करुया एक व्यवसाय प्रबोधन परिषद. विद्यार्थी-पालक-शिक्षकांना माहिती देऊ करीयरच्या वाटांबद्दल.

आर्टस्, सायन्स, कॉमर्स ह्या शाखांमधल्या पर्यायाबद्दल… नाव काय बरं देऊया… वेध अर्थात् ‘Vocation Education : Direction and Harmony‘ इंग्रजी आणि मराठीतले बारसे झाले. शांताराम राऊत सरांसारख्या आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या बोधचिन्ह कलाकारांनी वेधचा सुबक ‘लोगो’ तयार केला. १९९१ साली वेधचे पहिले अधिवेशन भरले ठाण्याच्या शिवसमर्थ शाळेच्या शिवदौलत सभागृहामध्ये. त्यावेळी अर्थातच् भर होता विविध व्यवसायांची माहिती देणारी संवादसत्रे करण्यावर. एकाच वेळी वेगवेगळ्या वर्गांमध्ये छोटी सत्रे होत. सुरुवातीचे आणि सांगतेचे सत्र मात्र एकत्र होई. पहिल्या दोन वर्षातच प्रतिक्रिया आल्या की “असे करु नका.” मत बनवायचे तर विविध मते ऐकायला हवीत. एका वेळी समांतर सत्रे असली तर सर्वांनाच सारखी माहिती मिळत नाही. त्यामुळे संवादाचा बाज कायम ठेवून एकत्रच कार्यक्रम होऊ लागला. हा उपक्रम लोकप्रिय करायला मी आणि सहकारी शाळाशाळांमधून फिरायचो. वर्गावर्गातून तीच ती रेकॉर्ड दिवसाला वीस-तीस वेळा वाजवायचो.

12140601_814049675387467_8376417635188350719_n

होताहोता सहा वर्षानंतर प्रथम ह्या परिषदेला दिड हजार विद्यार्थी पालक जमा झाले. आता उपक्रम बाळसे धरु लागला होता. पुढच्या वर्षापासून आम्ही प्रत्येक वर्षीच्या परिषदेचे सूत्र निश्चित करायला सुरुवात केली. आता खर्‍या अर्थाने ‘Event Designing’ सुरु झाले. अर्थपूर्ण संवाद हे माध्यम. पाहुण्यांबरोबरच्या विविध सत्रांची मालिका तयार व्हावी आणि त्यातून सूत्राचे अनेक पैलू बाहेर यावेत असा हा प्रयत्न होता…

12375230_836724586453309_6110098456319394420_o
२०१५ च्या ठाण्याच्या वेध परिषदेचे सूत्र होते ‘बाह्यरंग ते अंतरंग’ अर्थात् Cover to the Core. त्याआधीच्या वर्षीचे सुत्र होते ‘इच्छा तेथे पूर्ती’ अर्थात् ‘Intention to Completion’. आम्ही नेहमी इंग्रजी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषेमध्ये सूत्र देतो… ‘घागर ते सागर’ ह्या सूत्राचे रुपांतर होते ‘From Dream to Team’. सूत्राप्रमाणे पाहुणे… पाहुण्यांप्रमाणे संवादाची आखणी… प्रत्येक सत्राला सुत्रामध्ये गुंफणे असा आशयपट रचायचा. त्याचे दृश्यरुपही प्रभावी हवे. वेध परिषदेचा सेट नेहमी टीव्ही शो सारखा असतो. नेहमीच्या चर्चा-परिसंवादांसारखा नसतो. त्यातले Mikes सुद्धा TV Show सारखे. प्रकाशयोजनाही तशीच. कारण आज अशा प्रतिमेबरोबर मने पटकन जोडली जातात आणि हा इफेक्ट देणे प्रचंड खर्चिक नसते. वेधच्या व्यासपीठावर संगीत असते. खास रचून संगीतबद्ध केलेली गाणी असतात. ती ही असतात त्य-त्या सूत्राच्या भोवताली गुंफलेली. नजरेनेच लोकांना कळले पाहिजे की हा रटाळ भाषण-परिसंवाद-व्याख्यानाचा कार्यक्रम नाही. तरीही वेधचा सेट साधा असतो.

ठाण्याच्या एका वेधचे सूत्र होते ‘Work Life Balance : जगण्याचा ताल आणि तोल.’ रंगमंचाचा अर्धा भाग घराचा सेट होता तर अर्धा भाग होता ऑफीसचा…हळूहळू हजारोच्या संख्येने लोक येऊ लागले तसे प्रचंड मोठे स्क्रीन्स आले. तीन कॅमेरांचा सेट-अप आला. प्रत्येक परिषदेनंतर नेमाने प्रकाशित होणारा DVD चा दृक् श्राव्य पॅक विक्रीला आला. आता ह्या सगळ्या संवादसत्रांची प्रतिष्ठापना यू-ट्यूबवरही होत आहे…. स्क्रीन्स् आल्यामुळे आशयाला आकार देण्यासाठी आता जवळजवळ सत्तर टक्के सत्र आम्ही visually आखतो. फोटोग्राफस्, पीपीटी, फिल्मस् ह्यांचा वापर करतो. फक्त शब्दाने अवधान धरुन ठेवण्याचे दिवस इतिहासजमा झाले आहेत. शब्दाला दृश्याची जोड हवीच. वेध परिषदेचा फोकस प्रथम माहिती देण्यावर होता. माहितीचे दरवाजे जसे खुले होत गेले तसा भर दिला जाऊ लागला दृष्टिकोनावर. तो टप्पाही मागे पडला. आता गरज वाटू लागली सशक्त जीवनमूल्ये विद्यार्थी-पालकांपर्यंत पोहोचवण्याची. खर्‍या अर्थाने मानसिक विकासाची उर्जा जागृत करण्याची… म्हणून प्रत्येक सत्रावर आम्ही मेहनत घेतो. येणारे पाहुणे ज्या क्षेत्रातील असतील त्याचा अभ्यास करतो. त्या पाहुण्यांच्या जीवनप्रवासाबद्दलचे संसर्भ मिळवतो. त्यांना भेटतो. चर्चा करतो. प्रश्न तयार करतो. ते वक्त्यांना पाठवून दृश्य भाग तयार करतो. ठाण्याच्या वेधमध्ये चौदा सत्रे असतात. इतर सात शहरांमधले वेध असतात प्रत्येकी पाच सत्रांचे म्हणजे दर वर्षाला मी आता ४९ मुलाखती घेतो… २०१६ मध्ये दोन शहरे वाढल्याने ही संख्याही दहाने वाढेल. ह्यामध्ये काही वक्ते एका शहरातून दुसरीकडे रिपीट होतात असे धरले तरी सरासरी पस्तीस नव्या
व्यक्तींबरोबर मी दरवर्षी संवाद साधतो. म्हणजेच आजवरच्या ६३ वेधमधून मी एकूण पाचशेच्या वर मुलाखतसत्रे घेतली आहेत. सर्व शहरांमधल्या वेधच्या व्यासपीठावर जरी मी सूत्रसंचालन करताना दिसत असलो तरी प्रत्येक शहरामध्ये ही परिषद संपन्न करणारी निःस्वार्थ कार्यकर्त्यांची मोठी फळी सतत कार्यरत असते. त्यामुळेच ठाण्याबरोबर आता नगर, औरंगाबाद, पुणे, नाशिक, लातूर, कल्याण, परभणी अशा शहरांमध्ये वेधची चळवळ पसरली आहे. ठाण्याचा वेध असतो तीन दिवस, अठरा तास, चौदा सत्रांचा… उपस्थितीही साडेतीन-चार हजाराच्या घरात. ठाणे शहरात तर आता वेधला ‘ठाण्याचे सवाई गंधर्व’ असे म्हटले आहे. ह्या परिषदेमधून मिळणारी सकारात्मक उर्जा घेऊन हजारो विद्यार्थी-विद्यार्थिनींनी आपले भविष्य घडवले आहे. त्यातले अनेक जण आज वेधला स्वकमाईतून देणगी देऊ लागले आहेत. काही जण तर विद्यार्थी म्हणून वेधला आले आणि आता ‘young achievers’ म्हणून वक्ते झाले असेही घडले अहे… वक्ता म्हणूनही जी व्यक्ती वेधशी जोडली जाते ती कायमची ह्यापरिवाराची होऊन जाते. सकारात्मक उर्जा घेऊन हजारो विद्यार्थी-विद्यार्थिनींनी आपले भविष्य घडवले आहे. त्यातले अनेक जण आज वेधला स्वकमाईतून देणगी देऊ लागले आहेत. काही जण तर विद्यार्थी म्हणून वेधला आले आणि आता ‘young achievers’ म्हणून वक्ते झाले असेही घडले अहे… वक्ता म्हणूनही जी व्यक्ती वेधशी जोडली जाते ती कायमची ह्यापरिवाराची होऊन जाते.

वैचारीक कार्यक्रमांना लोक येत नाहीत अशी सार्वत्रिक तक्रार ऐकू येत असताना एक नव्हे तर आठ शहरांमध्ये हजारो माणसे ह्या बिना करमणुकीच्या आणि बिनाराजकीय-बिनाअध्यात्मिक कार्यक्रमासाठी जमतात हे दृश्यही आशादायक म्हणायला हवे. ९, १०, आणि ११ डिसेंबरला होणार्‍या पंचविसाव्या ठाणे वेधचे सूत्र आहे ‘निर्मिती आणि नियोजन’. जानेवारीपासूनच आम्ही आखणीला सुरुवात केली आहे. कारण ‘निर्मिती आणि नियोजन’ हे सूत्र खरे तर गेली पंचवीस वर्षे आम्ही आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करत आहोत.

Role-Modeling and Idolization

25years-logoWhen people in their forties, go on a nostalgic trip they invariably talk of giant personalities that towered the social, educational & political life of their times.  Then they lament about the ill fate of today’s generation, since they have no ideal role models to look up to.

One may tend to agree with the elders on one count, that there is dearth of such colossal personalities on our horizon today.   But if one scrutinizes the psyche of generation apparently harping of the influences of these role models, then two facts come out. One, the process of role modeling in pre-independence India had a solid basis of unflinching devotion and thus the role model was more often that not ‘THE IDEAL”.  If you were a Gandhian then you would not dare to be a Leninist.  If Veer Sarkar was your role model then it could only be him.  This necessarily restricted the ‘range’ of models for the youth then.  Even if they secretly adored other role models out of purview of the chalked path by their ‘ideal man’; they would keep this adoration buried deep down their self.

The second fact is, the followers i.e. people who modeled themselves on their ‘role models’ did not scrutinize their role models with candid probing.  Such questioning always worked against the very idea of ‘group acceptance’.  Such questioning attitudes hardly emerged as voices of dissidence, partly because the personalities concerned were undoubtedly great if not faultless.   (Contrast this with today’s leaders in political life and you may get a partial answer, why discontent quickly escalates to dissidence.)

Today’s complexities of social & cultural life have in a way made the old concepts of ‘role models’ obsolete.  Because, this concept meant, idolizing an ideal personality.  What may be message of the changing world is; ‘role model’ on a given asset of one’s personality rather than idolizing the entire personality.  We may find ten enchanting qualities in ten individuals and therefore all ten can be our ‘role models’ without any commitment on our part towards them as individuals.  Our commitment is towards the virtues that these people have.

If you do go by this logic then there is no shortage of personalities who excel in either one or more fields of human endeavor.  In fact, Nelson Mandela (statesman), Michael Crichton (author), Kamala Hasan & Viswanathan Anand can all be my role models.  Only I have to be sure of what qualities I am looking for in them.  Today I can have a global range of role models.

In fact I have my own doubts, based on my theoretical construct that the age of ‘Giants amongst men’ with its traditional meaning is over.  I doubt whether we now will ever have a Gandhi or a Freud again.  I also doubt if they will get those many devoted followers even if they are reborn.

One may say, that in reality, in the spiritual & religious field the teachers are getting many followers that too apparently devoted and committed ones.  Is this not in contrast with what I have said before? Study these cult followers with some deft probing and you will find that very few are actually using the process of role modeling. They are using ‘Idolization’ as a conscious marketing strategy. Then what is the crux of role modeling?

It means, you identify a desired quality or set of qualities in a person and try to internalize it with its value structure.  You accept this value structure after close scrutiny and once you get it, you need not idolize the teacher, although you would maintain reverence and respect for him.  Most of our spiritual teachers today are made into demigods and idols.  This therefore is not role modeling.

In fact, role modeling goes against idolization.  Idolization has been an easy escape for human society, throughout the world, when it becomes difficult to confront the value -structure, that individual stood for.  With idolization the ‘lip-service & ritualization’ (read, ceremonies, seminars – statues – stamps) both become the order of the day.  We have done this in our social life gloriously for leaders like Gandhiji and many others.

What makes Idolization more popular than the process of Role modeling? . . . Idolization tells you to follow the person without thinking. Role modeling involves active, goal directed thinking . . . Most of us have an inbuilt resistance to such thinking. This strain is much more than a trek of then kilometers. So it is easier just to act, just to follow . . . Also most personalities using Idolization as a ‘brand making’ strategy take care that your thinking capacity is stunned either by repetitions, rhetoric, grand presentations, Audiovisual delights and populous gatherings projecting themselves as Idols. So active rational thinking is methodically suppressed.

Adolescents and youth in the new century should better inculcate the real meaning behind role modeling before they start searching for that illusive species.  Getting into the trap of idolization leaves ugly scars on their minds, when they discover that most idols have feet of clay like the rest of us.

Community Psychiatry: An Indian Viewpoint

For an average Indian citizen, concept of ‘health’ itself was rather a luxury than need at the dawn of independence.  The medical system including training was set up and administered by the British Raj in the best traditions of colonization, which meant a predominantly urban perspective with a charitable (?) view about rural fold.  It had its good points as well.  In terms of its authenticity of clinical training and erection of public health institutions which were then to become pillars of modern Indian health system.

Independent India in its infancy had therefore basic health issues cut out and presented in the form of Pivotal & preliminary health problems such as immunization, malnutrition, population control etc.

Efforts of more than half a century have however not been able to tackle any one of them completely.  In fact, some of them have become more complex.  But, these six decades have definitely changed the complexion on Indian society.  The urban-rural schism on the one hand seems to be disappearing with growing urbanization and sharing of similar dreams about lifestyles.  But this process have yet not touched a sizable population of this country for whom primary health needs remain of principle importance even today.

With this scenario in mind, it will be imperative that ‘Mental health needs’ of this society are and will be expressed with sophistication by the urban society first.  Since the effective combination of factors leading to such a perceived need is working in this atmosphere. (It is my contention that a rural Indian perception of Mental Health also exists but our perspectives as mental health professionals trained by modern (read, western) scientific perspective generally fail to catch this ethos).

Thus, it will be prudent on my part to talk of an metropolitan city as a community and express my views about it.  As mentioned above, this part of society perceives ‘Mental Health’ as a need because comforts as the basic physical health needs are looked after at least to some extent.  The emerging middle and higher middle class (in economic terms) has started redefining itself as ‘consumer’ rather than ‘mere recipient’ of health services.  Growing maladies of urban-shocks are forcing this group’s attention on the needs of mental health.

So, any Indian city with a population close to a million, a growing consumer culture with industrialization and urbanization setting its pace, should prove to be a fertile ground for any community mental health strategy in urban India.

So far, paucity of such experiments will tell us conclusively that the pastures are not as green as they look from the other end.  The reasons lie as much with the community as they lie with the mental health professionals. After a first hand experience of running one such project over Twenty eight years (from the point of conception of the project) one has gathered some fund of knowledge about why things do not click more often than why they should.

We as a society have this peculiar trait of admitting certain issues at a group or social level but refusing to accept them at individual or family level.  Similarly, we vociferously deny existence of certain issues at the social level but may indulge in them in personal life or at least ratify them.  To quote examples from mental health field: psychosexual disorders arising out of ignorance and misconceptions is an example of the first submission and the problem of child-abuse is a glaring example of the second.  This inherent (read, extremely conditioned) ‘double think’ and ‘double talk’ is a major stumbling block in getting the community involved in any mental health project.  Unless one understands this, one will not be able to blend individual and group approaches of intervention to narrow down this dichotomy.

So the road is rough and needs dogged perseverance, which may, or may not pay at the end.  Career for a mental health professional in clinic / hospital / industry /established agency / private practice / overseas; becomes far more secure and lucrative in comparison.   Since mental health is less glamorous amongst all medical branches, a failed experiment may never evoke tears of sympathy and a successful one may not bring extraordinary glory.  Reluctance on the part of mental health professionals to throw themselves in community based approaches is thus solidly based in day to day realities.

Unfortunately training in psychiatry is given, keeping only clinical practice in mind.  This is by and large true even in the most prestigious teaching schools in the country.  Psychiatrist in a developing country should also be equipped with a variety of managerial, administrative and communication skills, since he has to take a role of ‘manager of mental health’ in community based approaches in addition to his clinical role.

The ability to lead, in a psychiatrist should not be interpreted as his / her one-up-manship over other mental health professionals.  ‘Prescription – power’, that comes through medical training gives an unrealistic superiority notion to many clinicians who tend to look down upon the other  mental health professionals in disdain.  Some training schools have evolved a culture of this ‘elitist’ viewpoint, which actually is an ‘alienist’ one.

Community approach means team building of various professionals and a basic requirement is respect for other professionals.

Unfortunately other mental health professionals (e.g. psychologists, counselors, social workers, special educationists) are not without their own prides & prejudices.  Additionally many of them are ‘trained’ to be meek and submissive before their medical & psychiatric colleagues.  Trainers of these mental health professionals many times lack the exposure to field-settings and actual interventions.  Thus they are bound to impart knowledge which may sound solid theoretically but lacks innovation, imagination and what I call ‘a spirit of application’.  Thus, few mental health professionals are in a position to command or demand the respect that they deserve from the community.

Add to this two more factors…  one, with rapid advances in psychopharmacology, psychiatrists will start believing more in their ‘pen-power’ and in other ‘biological’ interventions.  This would strengthen the ‘consulting room’ approach in psychiatry.

Secondly, fund allocation from governmental and semi-governmental sources for exclusive mental health projects has yet not become an accepted practice. Mental health professionals who want to work with the community will have to raise their own funds and believe me, this can be often frustrating.

Thus mental health professionals are bound to become either trainers / teachers or interventionists / therapists whichever is easier, little realizing that by doing so they may be increasing the dichotomy in the social mind.

Effective approach of working with people involves merging of these two levels, i.e. becoming teacher to the group and therapist to the individuals within the group.

We at IPH have tried to address all such mind-boggling problems and have tried to carve our way though them.  Our successes are failures will be a subject for one more essay.  So let me not go into it right now. We are evolving our viewpoint from collective experiences which we feel are far from being formidable.

It is a painful yet startling fact that Psychiatry in India as a discipline has failed to have its own ‘social mark.’ This has been left from various individuals and agencies such as spiritual Gurus, Hypnotherapists and healers, and exponants of traditional-cultural practices. Psychiatrist have always given the excuse of “how few we are in numbers” compared to this vast country. This point to be noted but can’t be a rationalization.

It is a good sign that some young psychiatrists now wish to change this picture. In last seven-eight years I had the good fortune to mentor some of them. This chain needs to be made stronger so as to reach to different strata in our society.